Si je sot?

Dua të nis me një pyetje të vogël, para se të vijmë te ato të mëdhatë. A të kujtohet hera e fundit që bëre diçka thjesht sepse ta kërkoi dikush “nga lart”? S’po i referohem diçkaje të tmerrshme, por për shembull kur zbatove një rregull absurd në punë pa pyetur pse, ose kur dërgove një email me emrin tënd, edhe pse s’ishe dakord me përmbajtjen. Pra, një “kështu më thanë” që e përsërite pa e kontrolluar.

Po pastaj, si u ndjeve? Me shumë gjasa, mirë; ndoshta edhe pak e lehtësuar. Në fund të fundit, vendimi nuk ishte yti.

Mbaje në mend këtë ndjesi lehtësimi, sepse do të na duhet më poshtë.

Sot dua të diskutoj për versionin ekstrem të saj.

• Për policin që godet një protestues të shtrirë tashmë në tokë.

• Për hetuesin që merr në pyetje një njeri vetëm prej një shakaje politike.

• Për spiunin që shkruan raporte për fqinjin me të cilin pinte kafe çdo të shtunë.

• Për ushtarin që qëllon kur i thonë “zjarr”, pa një pa dy.

Nga jashtë, këta njerëz mund të na duken të pakuptueshëm, sikur i përkasin një specieje tjetër. Kam dëgjuar në televizionet tona këto kohë pikërisht versione të pyetjes (dhe mungesë sqarimi kur në fakt ne dimë shumë mbi këtë temë, por të ftuarit duhen mirëpërzgjedhur, jo thjesht marrë e plasur në kolltuk; po nejse):

Si arrijnë këta njerëz të flenë natën?

Për ta ilustruar këtë pikëpyetje që ngjan filozofike, dua t’ju njoh me Agimin.

Kush është Agimi?

Agimi thuhet se ka lindur në vitet ‘40. Ai zgjohet herët, i pëlqen kafja e fortë, kur kthehet në shtëpi ndihmon vajzën me ushtrimet e matematikës dhe e quan “zemra e babit”. Fqinjët e duan sepse është i sjellshëm, i rregullt, madje i gatshëm të ndihmojë kur prishet ndonjë çezmë.

Paralelisht, Agimi punon si hetues. [dong, dong, dong]

Gjatë ditës, ai merr në pyetje njerëz të akuzuar për “agjitacion e propagandë”. Disa prej tyre kanë lëshuar ndonjë shaka për udhëheqjen, të tjerë kanë dëgjuar radio të huaj, e një masë thjesht kanë pasur një xhaxha që është larguar jashtë vendit. Agimi di të gjejë mënyra që njerëzit të “pranojnë” veprimin e tyre, mënyra këto aspak të këndshme.

Megjithatë, mbrëmjeve Agimi fle top.

Do të kthehemi tek ky njeri disa herë gjatë këtij shkrimi, sepse ai paraqet pyetjen tonë të vërtetë: Jo si mund të ekzistojë një përbindësh, por si mund të ekzistojë një njeri i zakonshëm që bën gjëra prej përbindëshi.

Zinxhiri i komandës.

Para se të kalojmë te shpjegimet shkencore, dua të marrim parasysh një metaforë që na ndihmon për çfarë po flasim.

Po ta mendosh, çdo sistem urdhrash i përngjan një zinxhiri. Lart dikush vendos dhe poshtë dikush zbaton. Në mes ka hallka të tëra: dikush që e përcjell urdhrin, dikush që e firmos, dikush që e shkruan në procesverbal, dikush që hap derën e qelisë e me rradhë.

Mund të vëmë re se:

Asnjë hallkë nuk e ndjen veten zinxhir.

Secila e di që është vetëm një hallkë. E vogël, e zëvendësueshme, me një detyrë të kufizuar dhe përcaktuar. Pikërisht kjo e bën zinxhirin kaq të fortë.

Po të të kujtohet nga shkrimin im i mëparshëm për fëmijërinë, folëm për shpërndarjen e përgjegjësisë: kur shtatë veta e shohin një fëmijë që po vuan, secili ndjen vetëm një të shtatën e përgjegjësisë. Sot do të shohim versionin më të errët të të njëjtit mekanizëm. Fatkeqësisht kur përgjegjësia ndahet në hallka, nuk duket se shpërndahet, por avullon.

Paralelizmi i bindjes.

Në vitin 1961 në Jerusalem po gjykohet Adolf Eichmann, një nga organizatorët e Holokaustit. Mbrojtja e tij është bazike: “Unë thjesht zbatoja urdhra.”

Në të njëjtin vit, në universitetin Yale, një psikolog 28-vjeçar i quajtur Stanley Milgram vendos ta vërë në provë këtë fjali te amerikanët e zakonshëm: postierë, mësues, shitës, inxhinierë.

Si funksionon eksperimenti?

Si pjesëmarrës, ti vjen në laborator dhe të thonë se po merr pjesë në një studim mbi kujtesën dhe ndëshkimin. Takon një tjetër pjesëmarrës, një burrë të qetë, në meso-moshë, në dukje pak i tërhequr. Hidhet short: ti del “mësues”, ai del “nxënës”.

(Shorti ishte i rremë. Burri ishte aktor, por ti këtë nuk e di.)

Nxënësin e lidhin në një karrige në dhomën ngjitur dhe i vendosin elektroda në krah. Ty të ulin para një aparati të madh me 30 çelësa, nga 15 deri në 450 volt. Mbi çelësat ka etiketa: “shok i lehtë”, “shok i fortë”, “rrezik: shok i rëndë”. Dy çelësat e fundit kanë vetëm tre shkronja: XXX.

Detyra jote është t’i lexosh nxënësit disa çifte fjalësh. Sa herë që gabon, i jep një shok elektrik. Çdo gabim i ri, duhet ta shokosh me 15 volt më shumë.

Pranë teje qendron eksperimentuesi. Burrë serioz, me përparëse gri laboratori. Ai as të bërtet e as të kërcënon. Kur ti heziton, thotë me qetësi një nga katër fjalitë e parapërgatitura:

1. “Ju lutem, vazhdoni.”

2. “Eksperimenti kërkon që të vazhdoni.”

3. “Është absolutisht thelbësore që të vazhdoni.”

4. “Nuk keni zgjidhje tjetër, duhet të vazhdoni.”

Kaq. Nuk flitet për ndonjë armë, apo kërcënim me burg, apo rrezik për familjen tënde. Përballë ke vetëm një burrë veshur me përparëse dhe këto katër fjali.

Te 150 volt, nxënësi fillon të bërtasë se do të dalë. Te 300 volt godet murin. Pas 330 voltëve, heshtje.

Bastet e ekspertëve.

Para eksperimentit, Milgram pyeti rreth 40 psikiatër: sa veta mendoni se do t’i shkojnë deri në fund? Përgjigjja mesatare ishte se vetëm sadistët patologjikë, rreth një në një mijë, do ta bënin.

Rezultati: 65%. Dy në tre veta shkuan deri te XXX.

Ekspertët e mendjes njerëzore gabuan me rreth 650 herë. Do t’i rikthehemi kësaj, sepse këtu gjendet edhe një mësim. Të gjithë mendojmë se e keqja është çështje karakteri. Askush nuk e parashikon fuqinë e situatës.

Kjo vlen edhe për ty që po lexon. Me shumë gjasa po mendon: unë do të isha në 35%-shin. Edhe pjesëmarrësit e Milgram e mendonin këtë, para se të uleshin.

Çfarë mësuam tjetër?

Rezultati 65% është ai që përmendet kudo, por gjëja më e vlefshme që bëri Milgram nuk ishte ky numër. Gjatë eksperimentit ai prezantoi disa variacione, ku përsëriti eksperimentin në rreth njëzet versione, duke ndryshuar nga një element në secilin:

• Kur nxënësi ishte në të njëjtën dhomë, bindja ra në rreth 40%.

• Kur mësuesi duhej ta shtynte me dorë krahun e nxënësit mbi pllakë, ra në rreth 30%.

• Kur eksperimentuesi dilte nga dhoma dhe jepte urdhrat me telefon, ra në rreth 20%. Disa mësues madje gënjenin, duke dhënë stimulime elektrike më të dobëta se ç’u kërkohej.

• Kur dy “kolegë” mësues (aktorë) refuzonin të vazhdonin, ra në 10%.

• Por kur dikush tjetër shtypte çelësin dhe mësuesi bënte vetëm një detyrë ndihmëse, si leximi i fjalëve, bindja u ngjit në mbi 90%.

Sa më larg viktimës, aq më e lehtë mizoria.

Sa më afër autoritetit, aq më e vështirë mosbindja.

Dhe sa më e vogël hallka jote, aq më i qetë gjumi.

Variacioni i fundit është fiks Agimi ynë. Ai nuk e firmos apo ekzekuton dënimin, por vetëm “i merr deklaratën”. Pra, hallka e mesit.

Infermieret që nuk e njihnin Milgram-in.

Mos mendo se kjo ndodh vetëm në laborator; ja të shikojmë një eksperiment më pak të famshëm në spitalet amerikane më 1966 nga psikiatri Charles Hofling. Një “doktor” i panjohur telefononte infermieren e turnit të natës dhe i kërkonte t’i jepte pacientit një ilaç me emrin “Astroten”. Doza e kërkuar ishte dyfishi i maksimumit të shkruar në kuti. Plus, rregullat e spitalit ndalonin urdhrat me telefon.

Nga 22 infermiere, 21 ishin gati ta jepnin ilaçin (patjetër, u ndaluan te dera e pacientit nga eksperimentuesi). Kur të njëjtën skenë ua përshkruan infermiereve të tjera si hipotezë, pothuajse të gjitha thanë se nuk do ta bënin kurrë.

Shënim: përsëritjet e mëvonshme, ku infermieret e njihnin ilaçin dhe mund të konsultoheshin me kolegët, dhanë rezultate shumë më të ulëta. Edhe këtu kemi një mësim: izolimi e ushqen bindjen.

A ka ndryshuar diçka?

Mbase mund të mendojmë se sot jemi më të zgjuar, meqë kemi lexuar për Milgramin dhe e dimë si funksionon.

Më 2009, Jerry Burger e përsëriti eksperimentin, por me një kufi etik: e ndalte te 150 volt, pikë pas së cilës te Milgrami pothuajse të gjithë vazhdonin deri në fund. Rezultati: 70% e pjesëmarrësve të Burger-it shkuan përtej 150 voltëve, kundrejt 82.5% te Milgram. Gjysmë shekulli, shumë pak ndryshim.

Kufizimet e eksperimentit.

Studimi i Milgramit nuk vjen te ne pa kritika, si çdo eksperiment. Psikologia australiane Gina Perry gërmoi në arkivat e tij dhe gjeti se jo të gjithë pjesëmarrësit e besonin skenarin. Disa dyshonin që stimulimet ishin të rreme. Gjithashtu eksperimentuesi nuk i ndiqte gjithmonë katër fjalitë sipas protokollit.

Megjithatë variacionet mbeten: edhe po të ketë pasur dyshues, ndryshimet e mëdha mes versioneve tregojnë se situata ka fuqi reale.

“S’isha unë, por truri im.” aka schauma.

Milgrami na tregoi çfarë mund të bëjnë njerëzit, por për gjysmë shekulli mbeti një pyetje e hapur: çfarë ndiejnë kur e bëjnë? Kur dikush thotë “unë thjesht zbatoja urdhra”, a është vetëm një justifikim dinak për gjyqin? Apo ka diçka që ndodh vërtet brenda tij?

Problemi është se këtë nuk mund ta pyesim aq thjesht. Njerëzit gënjejnë, madje dhe veten (e gjen në arkiva shkrimin tim për këtë temë). Duhej gjetur një mënyrë për ta matur pa pyetur.

Ora e brendshme.

Këtu hyn në skenë neuroshkencëtarja belge Emilie Caspar, bashkë me Patrick Haggard nga University College London. Ata përdorën një fenomen që Haggard e kishte përshkruar që në vitin 2002.

Kur shtyp një buton dhe pas pak dëgjon një tingull, truri yt e ngjesh kohën mes tyre. Nëse veprimi ishte yti, i lirë, tingulli të duket se erdhi më shpejt se ç’erdhi në të vërtetë. Truri i lidh veprimin dhe pasojën bashkë, sikur të thotë: këtë e bëra unë. Ky fenomen quhet “intentional binding” (lidhja e qëllimshme) dhe shërben si një matës i heshtur i asaj që shkencëtarët e quajnë ndjesia e autorësisë (sense of agency): ndjenja që ti je autori i veprimeve të tua.

E bukura e kësaj është se nuk mund ta manipulosh, sepse as e di që po ta masin.

Eksperimenti.

Caspar dhe kolegët vunë pjesëmarrësit në çifte. Njëri kishte mundësi t’i jepte tjetrit një shok elektrik të vogël, por të dhimbshëm, në këmbim të pak parave. Në disa raunde, vendoste vetë. Në raunde të tjera, eksperimentuesi që rrinte pranë i thoshte çfarë të bënte.

Veprimi ishte i njëjti. Dhimbja e tjetrit ishte e njëjta. Butoni ishte i njëjti.

Por kur vepronin me urdhër, truri i tyre e ngjeshte më pak kohën. Intervali mes veprimit dhe pasojës u dukej më i gjatë. Për më tepër, regjistrimet EEG treguan se truri e përpunonte më dobët vetë pasojën e veprimit.

Thënë thjesht:

Kur zbaton urdhra, truri yt e përjeton veprimin tënd pak a shumë sikur të ishe dëshmitar i tij, jo autor.

Domethënë, “s’isha unë” nuk është vetëm një gënjeshtër e thënë pas faktit. Është, pjesërisht, një përvojë reale në momentin e veprimit. Agimi, kur i rri mbi kokë të arrestuarit, nuk e ndien plotësisht se po e bën ai.

Kujdes!

E di ku po të shkon mendja: pra nuk kanë faj?

Jo. Vetë Haggard dhe kolegët e thanë qartë se gjetjet e tyre nuk e legjitimojnë mbrojtjen e Nurembergut. Të shpjegosh nuk do të thotë të justifikosh. Përkundrazi: nëse e dimë që urdhri e mpin ndjesinë e autorësisë, atëherë detyra jonë për ta mbajtur zgjuar bëhet edhe më e madhe. Ashtu siç nuk e falim shoferin e dehur sepse “alkooli ia uli reflekset”: ai e dinte që po pinte.

Po ai që jep urdhrin?

Këtu bëhet edhe më interesante. Nëse zbatuesi ndjen më pak autorësi, logjika thotë se përgjegjësia duhet të kalojë lart, te ai që dha urdhrin. Pikërisht kështu e përfytyrojmë zinxhirin komandues, apo jo? Dikush duhet ta mbajë peshën.

Më 2018, Caspar, Cleeremans dhe Haggard e testuan këtë. Vunë një “komandant” që jepte urdhra dhe një “agjent” që i zbatonte.

Rezultati: asnjëri prej tyre nuk ndjente autorësi të plotë për pasojën. As ai që urdhëroi, as ai që shtypi butonin.

Përgjegjësia nuk kaloi nga një hallkë te tjetra. Thjesht u zhduk diku në mes.

Ky është zinxhiri ynë, i matur në milisekonda.

Komandanti mendon: unë nuk bëra gjë, vetëm fola. Zbatuesi mendon: unë nuk vendosa gjë, vetëm bëra. Dhe viktima mbetet me dhimbjen, por pa asnjë autor.

Uniforma ndryshon trurin.

Në vitin 2020, Caspar punoi me Akademinë Mbretërore Ushtarake të Belgjikës. Pyetja e tij: çfarë i bën trurit të jetuarit përditë në një strukturë hierarkike?

Gjetja e parë ishte shqetësuese: puna në një organizatë shumë hierarkike e ul ndjesinë e autorësisë jo vetëm kur merr urdhra, por edhe kur vendos lirisht. Pra, hierarkia nuk e fik ndjesinë e autorësisë vetëm në momentin e urdhrit. Ajo e ul volumin në përgjithësi.

Por ka edhe një gjetje tjetër, që po e ruaj për pjesën e dytë të këtij shkrimi, sepse është shpresëdhënëse. (Po, ka edhe shpresë. Mos ik ende.)

A po humbasim vullnetin e lirë?

Deri këtu, historia është relativisht rehatuese. Thotë: njerëzit e zakonshëm bëjnë gjëra të këqija sepse situata i shtyn, truri ua fik ndjesinë e autorësisë, dhe ata bëhen pak a shumë makineri.

Ka një problem pikërisht te fjalia e katërt.

Fjalia që nuk funksiononte kurrë.

Kujton katër fjalitë e burrit me përparëse? E fundit ishte e vetmja që ishte urdhër i mirëfilltë: “Nuk keni zgjidhje tjetër, duhet të vazhdoni.”

Kur studiuesit më vonë analizuan regjistrimet (Burger, dhe më pas psikologët britanikë Alex Haslam dhe Stephen Reicher), gjetën diçka ironike: pothuajse çdo herë që eksperimentuesi përdorte këtë fjali, njerëzit ndalonin.

Pra, urdhri i drejtpërdrejtë, i zhveshur, ai që na kujton më shumë ushtrinë, ishte pikërisht ai që nuk funksiononte. Ajo që i mbante njerëzit gati për të shtypur çelësat ishte fjalia e dytë: “Eksperimenti kërkon që të vazhdoni.” Jo “unë të urdhëroj”, por “kauza ka nevojë për ty.”

Njerëzit nuk i binden dikujt që u thotë “nuk ke zgjidhje”.

I binden dikujt që u thotë “po bën diçka të rëndësishme”.

Ndjekja e angazhuar.

Nga këtu, Reicher dhe Haslam ndërtuan atë që e quajnë “engaged followership” (ndjekja e angazhuar). Ideja e tyre është se pjesëmarrësit e Milgramit nuk ishin të bindur pasivë. Ata identifikoheshin me eksperimentuesin dhe me projektin e tij: shkencën, Yale-in, përparimin e dijes. Pra, ata e shihnin veten si bashkëpunëtorë që i besonin, jo si robotë që po zbatonin urdhra.

Kjo shpjegon edhe variacionet. Sa më shumë lidhet pjesëmarrësi me eksperimentuesin dhe me “komunitetin shkencor”, aq më shumë vazhdon. Sa më shumë lidhet me nxënësin dhe me njerëzit e zakonshëm që ai përfaqëson, aq më shpejt ndalon. Pyetja nuk është “kujt i bindem?” por “me cilët jam?”

Më 2023, ata e testuan edhe më tej: kur pjesëmarrësve u thanë se eksperimenti ishte “neuroshkencë” (shkencë “e vërtetë”, në sytë e publikut), ata vazhduan më gjatë sesa kur u thanë se ishte “shkencë sociale”.

Kjo do të thotë se e keqja e madhe rrallë bëhet nga njerëz që nuk besojnë në asgjë.

Shpesh bëhet nga njerëz që besojnë shumë.

Agimi nuk e ndien veten xhelat, por e percepton si mbrojtës. Ai po “ruan atdheun nga armiku”. Spiuni nuk e ndien veten tradhtar, por vigjilent. Kjo nuk e bën veprën më pak të rëndë por më të frikshme, sepse vigjilentët nuk kanë nevojë për urdhra. Ata vijnë vetë.

Rasti Eichmann, edhe një herë.

Tani duhet ta ftojmë në bisedë filozofen që e përmendëm në fillim, edhe pse indirekt.

Hannah Arendt, filozofe gjermane me origjinë hebreje që kishte ikur nga nazistët, shkoi në Jerusalem më 1961 për të ndjekur gjyqin e Eichmann-it për revistën The New Yorker. Ndërkohë që priste të shihte një përbindësh, u përball me një burokrat. Një burrë që fliste me klishe zyrtare, që dukej më shumë i shqetësuar për karrierën sesa për hebrenjtë, dhe që dukej i paaftë të mendonte nga këndvështrimi i dikujt tjetër.

Nga kjo lindi shprehja e saj më e famshme: “banaliteti i së keqes”. E keqja, sipas saj, nuk kërkon gjithmonë urrejtje apo sadizëm. Mjafton mungesa e të menduarit. Një njeri që thjesht nuk ndalet të pyesë: çfarë po bëj?

Kjo ide ndryshoi mënyrën si flasim për të keqen, derisa ndodhi diçka.

Kasetat e Argjentinës.

Më 2011, historiania gjermane Bettina Stangneth botoi një libër bazuar në regjistrime dhe shënime që Eichmann kishte lënë gjatë viteve si i arratisur në Argjentinë, para se ta kapnin. Atje, mes miqsh me të njëjtat bindje, ai fliste si ideolog i bindur, krenar për punën e tij dhe pa ndonjë pendesë. Pra, burokrati gri i gjyqit ishte, të paktën pjesërisht, një rol. Një performancë për të shpëtuar kokën. Dhe Arendt, me gjithë zgjuarsinë e saj, e kishte marrë pjesërisht për të vërtetë.

Këtu kemi një ironi të dyfishtë: njeriu që u bë simboli i “thjesht zbatoja urdhra” mund të ketë qenë pikërisht ai që nuk kishte nevojë për urdhra.

Atëherë a gaboi Arendt? Jo plotësisht. Mbase do të ishte më e saktë të themi se e keqja ka dy fytyra që shpesh ecin bashkë: besimi i fortë në krye dhe mosmendimi poshtë. Njerëzit lëvizin mes të dyjave, në varësi se kush po i shikon.

Të punosh drejt udhëheqësit.

Historiani britanik Ian Kershaw, një nga biografët më të njohur të Hitlerit, gjeti në arkivat naziste një frazë të një zyrtari të vitit 1934 që i dha emrin një ideje të tërë: “të punosh drejt Führer-it.” Ideja ishte se zyrtarët nuk kishin pse të prisnin urdhra të qartë, por përpiqeshin të parashikonin çfarë do të donte udhëheqësi, dhe shpesh shkonin më larg se ai.

Kjo e bën diktaturën kaq efikase. Nuk ka nevojë t’i urdhërojë të gjithë, sepse mjafton të krijojë një atmosferë ku të gjithë garojnë për të treguar besnikërinë.

Nëse ke dëgjuar ndonjë histori të prindërve apo gjyshërve për spiunë që shkruanin raporte pa ua kërkuar kush, për mësues që denonconin nxënës për të treguar zell, ke dëgjuar pikërisht këtë mekanizëm.

Fabrika e gjumit.

Deri tani pamë si arrihet te vepra. Tani vjen pyetja jonë kryesore: çfarë ndodh pas saj? Si kthehet Agimi në shtëpi, ndihmon vajzën me matematikën dhe fle i qetë?

Përgjigjja e shkurtër: mendja njerëzore ka një fabrikë të tërë justifikimesh e cila punon me tre turne.

1. Turni i parë: tetë çelësat e Bandura-s.

Psikologu kanadez Albert Bandura (po, ai i kukullës Bobo, nëse ke studiuar psikologji) kaloi një pjesë të madhe të karrierës duke pyetur: si arrijnë njerëzit me standarde morale normale t’i shkelin ato pa u ndjerë keq?

Përgjigjja e tij ishte koncepti i shkëputjes morale (moral disengagement). Ndërgjegjja nuk fiket, por shkyçet. Më poshtë gjen tetë mënyra si e bëjmë këtë me shembullin e Agimit:

• Justifikimi moral: “Po e bëj për atdheun, për popullin, për fëmijët tanë.” Vepra e keqe vishet si detyrë fisnike.

• Gjuha eufemistike: Nuk është torturë, është “marrje deklarate”. Nuk është burg, është “riedukim”. Nuk janë njerëz, janë “elementë”. Sa më e butë fjala, aq më i lehtë veprimi.

• Krahasimi avantazhues: “Të paktën nuk bëj si ata të tjerët.” Çdo krim duket i vogël kur e vendos pranë një krimi më të madh.

• Zhvendosja e përgjegjësisë: “Urdhri erdhi nga lart.” Ky është Milgram-i.

• Shpërndarja e përgjegjësisë: “Ishim njëzet veta në atë hetim.” Ky është zinxhiri.

• Shtrembërimi i pasojave: “Nuk ishte aq keq. Do të kalojë. E tepruan me ato rrëfimet.”

• Dehumanizimi: “Armiq të popullit.” “Kulakë.” “Parazitë.” Kur njeriu shndërrohet në kategori, dhimbja e tij nuk numërohet më.

• Fajësimi i viktimës: “Po të mos ishte marrë me politikë, s’do t’i ndodhte gjë.”

Tani, ndalo një moment. Lexoje edhe një herë këtë listë dhe pyete veten sinqerisht: sa nga këta çelësa i ke përdorur këtë javë, për gjëra shumë më të vogla?

Kjo makineri nuk është ndërtuar posaçërisht për xhelatët. Është makineria standarde që kemi të gjithë. Xhelatët thjesht e përdorin me kapacitet të plotë.

2. Turni i dytë: autorizimi, rutina, emërtimi.

Në vitin 1989, psikologu Herbert Kelman dhe sociologia V. Lee Hamilton botuan Crimes of Obedience (Krimet e bindjes), ku studiuan masakrën e My Lai në Vietnam. Ata gjetën tre kushte që, kur bashkohen, e bëjnë mizorinë të mundur për njerëz të zakonshëm:

1. Autorizimi: dikush me pushtet e ka bërë veprën të lejuar. Morali kalon nga pyetja “a është e drejtë?” te pyetja “a është e urdhëruar?”

2. Rutinizimi: vepra kthehet në procedurë. Ka formularë, orare, turne, hapa. Kur diçka ka formular, pushon së qeni vendim.

3. Dehumanizimi: viktima nuk konsiderohet më pjesë e rrethit moral.

Dua të ndalem te i dyti, sepse mendoj se është çelësi i vërtetë i gjumit.

Askush nuk e prish gjumin për një procedurë.

Agimi shkon në punë për të “mbyllur dosjen”, jo për të torturuar njeri. Ka afate, ka statistika, ka një shef që pyet pse s’ka mbaruar akoma. Tmerri është copëtuar në detyra të vogla administrative, dhe asnjë detyrë e vogël nuk duket e tmerrshme.

Nëse ke punuar ndonjëherë në një institucion të madh, e njeh këtë ndjesi në versionin e saj të padëmshëm: kur pyet “pse e bëjmë kështu?” dhe të thonë “sepse kjo është procedura”. Procedura është anestezi.

3. Turni i tretë: dy vete në një trup.

Psikiatri amerikan Robert Jay Lifton intervistoi në vitet ‘70 dhe ‘80 mjekë që kishin punuar në kampet naziste, përfshirë Auschwitz-in. Aty paraqitej një paradoks që duhej shpjeguar: këta njerëz kishin bërë betimin e Hipokratit. Shumë prej tyre ishin baballarë të dashur, mjekë të përkushtuar para luftës. Në kamp, bënin përzgjedhjen se kush shkonte në dhomat e gazit.

Lifton e quajti mekanizmin “dyzim” (doubling): krijimi i një vete të dytë, të plotë dhe funksionale, që jeton vetëm brenda kampit. Vetja e Auschwitz-it bënte punën, kurse vetja e shtëpisë shkonte me pushime dhe i shkruante letra të ëmbla gruas. Dy vetet nuk takoheshin, gjë që i lejonte të dyja të mbijetonin.

Nëse ke lexuar shkrimin tim të mëparshëm për vendimet transformuese, mund ta kujtosh idenë e L.A. Paul se vetja që merr vendimin nuk është e njëjta me vetjen që jeton pasojat. Lifton na tregon versionin e errët: jo dy vete në kohë të ndryshme, por dy vete në të njëjtën ditë. Njëra del nga dera e zyrës, tjetra hyn nga dera e shtëpisë.

Agimi i hetuesisë dhe Agimi i “zemra e babit” janë dy persona që nuk i prezantohen njëri-tjetrit ndonjëherë.

Bonus: pse justifikimi rritet bashkë me krimin.

Ka edhe një mekanizëm të fundit, që e bën gjithçka më të frikshme. Psikologu Leon Festinger e quajti disonancë kognitive: shqetësimi që ndiejmë kur veprimet tona nuk përputhen me atë që besojmë për veten.

Një njeri i mirë i cili bën diçka të keqe ka dy zgjidhje:

1. të pranojë se nuk është aq i mirë sa mendonte,

2. ose të bindet se vepra nuk ishte aq e keqe.

E dyta është gjithmonë më e lehtë, e kjo na ilustron diçka paradoksale:

Sa më e rëndë vepra, aq më fort duhet ta besosh justifikimin.

Hetuesi që ka torturuar një herë mund të ketë dyshime. Ai që ka torturuar njëqind herë nuk mund të lejojë më dyshime, sepse dyshimi do të shembte gjithçka. Ideologjia nuk përpilohet gjithmonë para krimit. Shpesh krijohet më pas, si llaçi që i mban muret në këmbë.

Vijmë te njerëzit e zakonshëm.

Historiani amerikan Christopher Browning studioi dosjet e hetimeve të pasluftës për Batalionin Rezervë të Policisë 101, një njësi policësh gjermanë nga Hamburgu. Këta nuk ishin SS apo fanatikë të përzgjedhur. Ishin burra në moshë mesatare, shumë prej tyre punëtorë, tregtarë, nëpunës, aq të moshuar sa nuk i kishin marrë as në ushtri.

Më 13 korrik 1942, në fshatin polak Józefów, batalioni mori urdhër të ekzekutonte popullsinë hebreje të fshatit: gra, fëmijë, të moshuar.

Para se të fillonte, komandanti, Majori Wilhelm Trapp, bëri diçka të papritur. I mblodhi burrat, u shpjegoi detyrën (sipas dëshmitarëve, me zë të dridhur), dhe tha se kushdo nga më të moshuarit që nuk e ndiente veten në gjendje, mund të dilte nga rreshti. Pa u ndëshkuar.

Rreth një duzinë nga gati 500 burra dolën.

Gjatë ditës, të tjerë u larguan në heshtje, u fshehën, ose qëllonin qëllimisht gabim. Browning vlerëson se në gjithë historinë e batalionit, rreth 10 deri në 20% refuzuan ose shmangën vrasjet. Shumica vazhdoi.

Pse? Nuk kishte të bënte me frikën nga ndëshkimi, sepse ndëshkim nuk kishte. Ajo që gjeti Browning në dëshmitë e tyre ishte diçka shumë më e zakonshme:

Ata nuk donin të dukeshin të dobët para shokëve.

Nuk donin t’ua linin kolegëve “punën e pistë”. Nuk donin të dukeshin si “burra pa shpirt luftarak”. Nuk donin të ishin ai që prish grupin.

Shembulli i Józefów-it na tregon diçka që Milgrami nuk e tregoi: ndonjëherë nuk është urdhri ai që na mban, por janë shokët. Turpi para grupit mund të jetë më i fortë se frika nga eprori, dhe shumë më i fortë se ndërgjegjja.

Duhet përmendur se jo të gjithë historianët pajtohen me Browning-un. Daniel Goldhagen argumentoi se ata policë vranë sepse ishin të mbushur me një antisemitizëm të thellë, specifik për Gjermaninë e asaj kohe. Debati ka qenë i ashpër, por shumica e studiuesve sot pranojnë se, pa i mohuar ideologjinë, presioni i grupit dhe konformizmi ishin forca kryesore te burrat e zakonshëm të Józefów-it.

Titulli që Browning i vuri librit ishte: Ordinary Men. Burra të zakonshëm.

Zona gri.

Para se të mbyll këtë pjesë, dua të sjell një zë që nuk na lejon të biem pre e gjykimeve të lehta.

Primo Levi, kimist italian dhe i mbijetuar i Auschwitz-it, shkroi në librin e tij të fundit për atë që e quajti “zona gri”: hapësira e gjerë mes viktimës së pastër dhe xhelatit të pastër. Aty ishin të burgosurit që bëheshin kapo, që u jepnin urdhra të burgosurve të tjerë. Aty ishin ata që, për të mbijetuar një ditë më shumë, bënin gjëra që në kushte normale nuk do t’i bënin kurrë.

Levi nuk i shfajësonte, por kërkonte që të mos i gjykonim shpejt ata që nuk e kanë jetuar atë ferr. Na kujtonte se sistemi totalitar e ka pikërisht si qëllim të krijojë këtë zonë:

të bëjë sa më shumë njerëz bashkëfajtorë, që askush të mos ketë autoritetin moral të akuzojë.

Kjo zonë gri ka qenë e pranishme edhe te ne. Shumë njerëz që shkruanin raporte për Sigurimin nuk bënin pjesë te vullnetarët entuziastë. Ishin njerëz të shantazhuar, të frikësuar, me një familjar në burg. Sigurisht kjo nuk e fshin dëmin që bënë, por e bën pyetjen më të ndershme.

Megjithatë - jo të gjithë flenë.

Deri këtu mund të duket sikur fabrika e gjumit funksionon gjithmonë. Bandura shkyç, Kelman rutinizon, Lifton dyzon, Festinger shton llaçin, dhe Agimi gërhet i qetë.

Do të ishte e paplotë ta mbyllnim këtu, sepse fabrika bën edhe defekte. Dhe ndonjëherë, në mes të natës, bie alarmi.

Plaga që nuk duket.

Në vitet ‘90, psikiatri amerikan Jonathan Shay punonte me veteranë të luftës së Vietnamit. Shumë prej tyre kishin simptoma që i ngjanin PTSD-së, por diçka nuk përputhej. PTSD-ja klasike lind nga frika: nga ajo që të ka ndodhur ty. Kurse këta burra vuanin prej diçkaje tjetër: nga ajo që kishin bërë vetë, ose që kishin parë të bëhej pa e ndaluar, ose që u ishte urdhëruar nga dikush që i tradhtoi.

Shay e quajti këtë plagë morale (moral injury). Më vonë, psikologu Brett Litz dhe kolegët e përcaktuan më saktë: plaga që lind kur bën, ose nuk parandalon, ose dëshmon diçka që shkel thellë bindjet e tua morale.

Ndryshimi me PTSD-në është i rëndësishëm. Ankthi thotë: “Jam në rrezik.” Plaga morale thotë: “Unë nuk jam ai që mendoja se isha.” Emocionet lidhur me të nuk janë frika, por turpi dhe faji. Kjo është arsyeja pse nuk shërohet dot me qetësues gjumi.

Psikologia amerikane Rachel MacNair shkoi edhe një hap më tutje dhe propozoi termin “stresi traumatik i shkaktuar nga kryerja” (perpetration-induced traumatic stress). Ajo analizoi të dhëna nga veteranët dhe gjeti se ata që raportonin se kishin vrarë kishin simptoma më të rënda traume sesa ata që kishin qenë vetëm në rrezik. Pra, të vrasësh mund të jetë më traumatike sesa të të qëllojnë.

Këtu kemi një paradoks të çuditshëm: mekanizmat e Bandura-s dhe Lifton-it janë, në njëfarë mënyre, mbrojtje kundër kësaj plage. Ata që flenë mirë janë ndoshta ata që e kanë ndërtuar më mirë mburojën. Dhe ata që nuk flenë janë ata te të cilët ndërgjegjja ka gjetur një të çarë.

Një mendim i trishtë, por edhe pak shpresëdhënës: makthi është shenjë se njeriu ndodhet ende aty.

Kërcimi në tarracë.

Dokumentari që lidhet ngushtë me këtë temë është The Act of Killing (2012) i Joshua Oppenheimer-it. Në vitet 1965-66, në Indonezi, pas një grushti shteti të dështuar, u vranë qindra mijëra njerëz të akuzuar si komunistë. Vrasësit nuk u gjykuan kurrë. Përkundrazi, u bënë heronj lokalë e disa prej tyre jetojnë ende të respektuar.

Oppenheimer u kërkoi disa prej këtyre vrasësve që të rikrijonin vrasjet e tyre si film, në çfarëdo zhanri të donin. Ata pranuan me entuziazëm. Bënë skena gangsterësh, filma muzikorë, western-e.

Personazhi kryesor është Anwar Congo, një burrë i moshuar, elegant, i dashur me nipërit. Në fillim të filmit, ai na çon në një tarracë ku tregon me krenari si i vriste njerëzit me tel, sepse kështu kishte më pak gjak për të pastruar. Pastaj, në të njëjtin vend, kërcen cha-cha-cha.

Kjo është fabrika e gjumit në formën e saj më të pastër. Justifikimi, krenaria, kultura që i shpërblen. Anwar-i duket sikur fle shumë mirë.

Gjatë filmit, gradualisht, diçka plasaritet. Ai flet për makthe, për sytë e një njeriu që nuk i hiqen dot nga mendja. Dhe në një moment, ai luan rolin e viktimës në një nga rikrijimet. Pas skenës, i tronditur, pyet regjisorin nëse viktimat e tij ndienin të njëjtën gjë që ndjeu ai.

Në fund të filmit, Anwari kthehet në të njëjtën tarracë, por këtë herë trupi i tij nuk e duron dot, fillon t’i përzihet, sikur trupi po përpiqet të nxjerrë jashtë diçka që mendja e ka mbajtur brenda për dekada.

Nuk mund të themi a është apo jo kjo një formë pendese. Mbase është vetëm trupi që tani e di atë që mendja ka refuzuar ta shikojë. Duket si momenti kur fabrika e gjumit, edhe pas gjysmë shekulli, mbylli dyert.

Mendja mund të gënjejë për dekada. Trupi mban llogari.

Po Agimi?

Kthehemi te Agimi ynë. Mbaroi diktatura. Dosjet u hapën, pjesërisht. Disa nga njerëzit që ai mori në pyetje dolën nga burgu dhe shkruan libra.

Nuk e di si fle Agimi sot. Kushedi ka gjetur një version të ri të justifikimit: “Ishin kohë të tjera.” “Të gjithë e bënin.” “Unë isha vetëm një hallkë.” Ndoshta nuk flet kurrë për atë kohë, dhe kur lajmet flasin për dosjet, e ndërron kanalin.

Ose mbase, ndonjë natë, zgjohet në orën tre dhe nuk e di pse.

Kjo është ajo që nuk e dimë dhe nuk do ta dimë kurrë. Por dimë diçka tjetër: nëse vajza e tij, “zemra e babit”, e pyet ndonjëherë “Babi, çfarë punë bëje ti?”, ajo pyetje do të jetë më e rëndë se çdo gjyq.

Lehtësimi.

Të kujtohet ajo ndjesia që të kërkova ta mbash mend në fillim? Lehtësimi kur vendimi nuk ishte yti?

Tani e di emrin e saj. Është ndjesia e autorësisë që ulet, siç e mati Caspar. Është çelësi i parë i Bandura-s, që po kthehet. Është ajo shprehja që thotë: “Unë jam vetëm një hallkë.”

Në një zyrë bazike në kohë paqe, ky lehtësim është i padëmshëm. Në një diktaturë apo kohë lufte, ky shërben si lënda e parë e gjithë makinerisë.

E di që shkrimi ishte i gjatë, prandaj po përmbledh çfarë pamë:

Mizorisë së organizuar nuk i nevojiten përbindësha. Ajo kërkon njerëz të zakonshëm, të vendosur në një situatë ku autoriteti është afër dhe viktima larg.

Truri nën urdhra e ndien veten më pak autor (përgjegjës). Kur përgjegjësia fillon të ndahet në zinxhir, ajo nuk shpërndahet por avullon.

Njerëzit nuk janë robotë. Ata që shkojnë më larg janë shpesh ata që besojnë se po bëjnë diçka fisnike.

Gjumi prodhohet. Me eufemizma, me procedura, me dy vete që nuk takohen, me justifikime që rriten bashkë me krimin, dhe me frikën e të dukurit i dobët para shokëve.

Dhe gjumi nuk është gjithmonë i qetë. Ndonjëherë, trupi po mban llogari që mendja nuk i mban.

Nëse ka një mendim që do të doja ta konsideronim përtej këtij shkrimi, është ky:

Pyetja e vërtetë nuk është “si mund ta bëjnë ata?”.

Është “në çfarë kushtesh do ta bëja unë?”.

Vetëm ai që e pranon se mund të jetë hallkë, ka shansin të mos bëhet e tillë. Ata që janë të sigurt se “unë kurrë”, janë pikërisht ata që psikiatrët e Milgram-it gabuan 650 herë.

Në pjesën e dytë.

E di që po të lë në një vend paksa të errët, por mos u shqetëso.

Në pjesën e dytë, do të flasim për çfarë mund të bëhet. Për 10%-shin e Milgram-it që refuzoi kur pa të tjerët të refuzonin. Për ushtarakët belgë që mësuan ta forconin ndjesinë e autorësisë. Për një psikolog që, si fëmijë, u shpëtua nga dikush që nuk iu bind zinxhirit, dhe sot trajnon policë të bëjnë të njëjtën gjë. Për diktaturat që ranë jo kur u mundën, por kur ata që i mbanin në këmbë pushuan së binduri. Dhe, natyrisht, për ne, për bindjet tona të vogla të përditshme, dhe çfarë mund të bëjmë me to.

Deri atëherë, një ftesë e vogël, siç e kemi zakon:

Këtë javë, vër re një herë kur thua ose mendon “nuk vendos unë”. Mos e ndrysho. Thjesht vëre. Dhe pyet veten: nëse ky vendim do të ishte gabim, a do ta kuptoja? Dhe kujt do t’ia thoja?

Me shumë dashuri,

Megi x

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe te buymeacoffee.com/bananaditar dhe nëse do një komunitet të vogël që lexon, diskuton dhe rritet bashkë, na gjen te klubi i librit HUB23: na shkruaj te @hub23 në Instagram. Më gjen edhe te megikociaj.com.

Burime & lexime të mëtejshme

• Stanley Milgram, Obedience to Authority: An Experimental View (1974) - eksperimenti bazë dhe variacionet e tij.

• Charles Hofling et al., “An experimental study in nurse-physician relationships”, Journal of Nervous and Mental Disease (1966) - eksperimenti me infermieret.

• Jerry Burger, “Replicating Milgram: Would people still obey today?”, American Psychologist (2009).

• Gina Perry, Behind the Shock Machine (2012) - kritika e eksperimenteve të Milgram nga arkivat.

• Thibault Le Texier, Histoire d’un mensonge (2018) dhe “Debunking the Stanford Prison Experiment”, American Psychologist (2019).

• Caspar, Christensen, Cleeremans & Haggard, “Coercion Changes the Sense of Agency in the Human Brain”, Current Biology (2016).

• Caspar, Cleeremans & Haggard, “Only giving orders? An experimental study of the sense of agency when giving or receiving commands”, PLOS ONE (2018).

• Caspar, Lo Bue, Magalhães De Saldanha da Gama, Haggard & Cleeremans, “The effect of military training on the sense of agency and outcome processing”, Nature Communications (2020).

• Reicher, Haslam & Smith, “Working Toward the Experimenter”, Perspectives on Psychological Science (2012) - ndjekja e angazhuar.

• Haslam, Reicher & Birney, “Questioning authority: New perspectives on Milgram’s ‘obedience’ research”, Current Opinion in Psychology (2016).

• Birney, Reicher, Haslam, Steffens & Neville, “Engaged followership and toxic science”, British Journal of Social Psychology (2023).

• Hannah Arendt, Eichmann në Jerusalem: Raport mbi banalitetin e së keqes (1963).

• Bettina Stangneth, Eichmann Before Jerusalem (2011; anglisht 2014).

• Ian Kershaw, Hitler (dy vëllime) dhe eseja “Working Towards the Führer” (1993).

• Albert Bandura, Moral Disengagement: How People Do Harm and Live with Themselves (2016).

• Herbert Kelman & V. Lee Hamilton, Crimes of Obedience (1989).

• Robert Jay Lifton, The Nazi Doctors: Medical Killing and the Psychology of Genocide (1986).

• Leon Festinger, A Theory of Cognitive Dissonance (1957).

• Christopher Browning, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland (1992).

• Daniel Goldhagen, Hitler’s Willing Executioners (1996) - pikëpamja kundërshtuese.

• Primo Levi, Të mbyturit dhe të shpëtuarit (1986) - kapitulli “Zona gri”.

• Jonathan Shay, Achilles in Vietnam (1994); Brett Litz et al., “Moral injury and moral repair in war veterans”, Clinical Psychology Review (2009).

• Rachel MacNair, Perpetration-Induced Traumatic Stress (2002).

• Joshua Oppenheimer, The Act of Killing (2012), dokumentar.

• Për kontekstin shqiptar: botimet dhe dokumentet e AIDSSH (Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit) dhe shkrimet e Fatos Lubonjës mbi burgjet e diktaturës.

Si je sot?

A ke pasur ndonjë rast këtë javë të vëzhgosh një fëmijë (tëndin ose jo) dhe të mendosh hmm, sikur nuk po më duket mirë? Po pastaj…, çfarë bëre me atë mendim? Ku e parkove?

Sot dua të të ftoj të qendrojmë pak me atë mendim dhe veçanërisht me fraksionin e sekondit që e ndjek, ku pasi të ka rënë në sy diçka, shpejt truri të pëshpërit: “Do të merret dikush tjetër.”

Megjithatë, ajo që kemi vënë re është se kur për një fëmijë duket sikur përgjigjen të gjithë, në fakt nuk përgjigjet askush plotësisht.

Shinat si metodë edukimi.

Po t’i dëgjosh të rriturit, shprehin një nevojë thelbësore për t’u siguruar që fëmijës së tyre mos t’i ndodhë asgjë e keqe. Të mos devijojë. Të mos gabojë. Të mos rrëzohet. Përkundrazi, jetën ta kryejë si një udhëtim të sigurt, të paracaktuar, ku çdo pëllëmbë e rrugës është e shtruar nga dikush përpara tij dhe rreziku është eleminuar që përpara se të lindte. Brenda sistemit. Mund të na kujtohen ato shprehjet: “Ta fusim në shina”, apo “Ka dalë nga shinat”; dhe menjëherë të krijojmë një ide për individin.

Në fakt, kjo është veçse një ëndërr me sy hapur që pa pritur e pa kujtuar fillon t’i ngjajë më tepër një kurthi.

Këto shinat që kemi qejf si metodë mirërritjeje, vijnë bashkë me një kusht: dikush duhet t’i ketë shtruar më parë. Shina do të thotë: rruga e njohur, e përsëritur, e provuar; ndërsa fëmija ynë po shkon diku ku askush prej nesh nuk ka qenë. Botë e re, teknologji e re, gjithçka për herë të parë.

Nuk ka shina për të ardhmen. Nuk ia japim dot, edhe sikur të donim.

Dhe treni, po ta mendosh, nuk arrin asnjëherë të mësojë të vetëdrejtohet. Prandaj kur del nga shinat, dëmi është kolosal; sepse ai s’ka pasur kurrë timonin në duar që të dinte ndryshe.

Pra, le ta lëmë mënjanë konceptin e trenit për pak. Fëmijët tanë nuk janë trena që kanë nevojë për riedukim apo disiplinim nëpërmjet shinave strikte. Më shumë i ngjajnë një makine në një rrugë malore, natën në errësirë, me kthesa që nuk i sheh mirë, dhe ne (të rriturit) kemi patur mundësi vendimmarrje mbi një gjë të vetme:

A do t’i ndërtojmë parmakë mbrojtës kësaj rruge?

Llogaraja.

Me siguri një pjesë e madhe e jona këtu e njohin mirë atë rrugën e Llogarasë. Kur ngjitesh, ecën e ecën, kthesat të shoqërojnë dhe nuk të lënë të bësh shumë multitasking, deri sa papritur, pa një tabelë paralajmëruese, takohesh me atë pamjen mbresëlënëse të gjerë sa arrin syri të shikojë, pushtuar nga ngjyra bojëqielli dhe drita e rrezeve të diellit që shkëlqejnë në ditë të mira. Po nuk e ndjeve aty se ndoshta mund të fluturosh, vështirë se e ndjen gjëkundi tjetër.

Pikërisht panorama më e bukur duket se paraqitet në pikën më të rrezikshme (një përngjasim me periudhën e adoleshencës, do të shtoja).

Tani që të jemi të sinqertë, në disa pjesë të asaj rruge ka mburoja anësore. Në disa të tjera, jo.

Këtu dua të ndalem. Gjatë gjithë jetës mund të na jetë folur për kufirin/kufinjtë si faktorë kundër lirisë. Ai parmaku është aty për të të ndaluar. Por a qendron njësoj ky besimi nëse po udhëton natën pa drita, në mjegull, në një kthesë të verbër?

Atëherë, mburoja vesh rolin tjetër: të tregon ku është rruga.

Është i vetmi tregues që të informon “këtu je ende brenda”. Pa të, nuk është se shndërrohesh në qenie të lirë, përkundrazi; mosprania e saj mund të kontribuonte në frikë paralizuese sa ose do të ndaloje, ose do të ecje super ngadalë pa parë as majtas as djathtas dhe gradualisht duke humbur edhe pamjen mbresëlënëse të diskutuar më lartë.

Pra, duket se parmaku mbrojtës është ai mjet paraprak që e bën rrugën më të thjeshtë e si pasojë shijimin të mundur.

Ky shembull mund të na ilustrojë atë që propozoi Mary Ainsworth njohur si baza e sigurtë: fëmija që e di se ka ku të kthehet, eksploron më shumë, jo më pak. Siguria është kushti që bën të mundur guximin, nuk janë anë të kundërta të spektrumit.

Këtu mbështetet edhe diskutimi i sotëm: kush e ka për detyrë t’i vendosë ato parmakë, ku, dhe pse ne po ia lëmë topin njëri-tjetrit.

Gaz me gjysmë-frena.

Para se të flasim për detyrat e të rriturve, duhet të kuptojmë më mirë fëmijët. Nuk jepen zgjidhje nga një vend supozimi nga pozicioni i të rriturit, sepse [asnjë surprizë], nuk funksionojnë.

Truri i fëmijës nuk piqet/maturohet i tëri përnjëherë. Piqet me rradhë, dhe rradha është ka logjikën e vetë:

1. Sistemi limbik: dëshira, shpërblimi, emocioni, impulsi, “e dua tani”; ndizet herët dhe në adoleshencë veçanërisht është tejet aktiv.

2. Korteksi paraballor: frenimi, parashikimi i pasojës, “prit pak”, “po sikur”; nis maturimin nga fundi, dhe përfundon si proces diku nga mesi i të 20-tave.

Laurence Steinberg dhe B.J. Casey e kanë përshkruar si modelin e dy sistemeve: gazi mbërrin shumë përpara frenave.

Pikëpamja se adoleshenti është një i rritur keqfunksional nuk qendron.

Më shume i ngjan një makine sportive me frenat në ndërtim e sipër.

Kjo duhet të ndryshojë konceptin e ndihmës nga të rriturit në terësi, sepse ndryshon pyetjen. Pyetja nuk është më “Pse nuk mendon para se të veprojë?”; fëmija fizikisht nuk e ka ende plotësisht atë ‘pajisje’. Pyetje e vlefshme në këtë pikë është:

Nëse frenat e tij nuk kanë mbërritur ende si duhen, kush po e luan funksionin e tyre ndërkohë?

Freri i huazuar.

Përgjigjen e dha, para gati një shekulli, një psikolog rus që vdiq 37 vjeç.

Lev Vygotsky vuri re diçka që dukej e çuditshme: çdo aftësi e lartë psikike shfaqet dy herë: fillimisht mes njerëzve, dhe vetëm më pas brenda fëmijës.

Po të shikosh një fëmijë të vogël që afrohet te soba, thotë me zë të lartë: “Jo. Nxehtë.” Ai zë dukshëm s’është i tij, por i yti, i huazuar. Fëmija po e riprodhon jashtë, me gojë, atë që një ditë do ta bëjë brenda, në heshtje, dhe do ta quajë vetëkontroll.

Vetëkontrolli vjen nga jashtë dhe brendësohet me kalimin e kohës. Fillimisht të mban dikush tjetër frerin, gjatë, me durim, derisa ta marrësh vetë.

Në psikologji njihet si bashkë-rregullim → vetë-rregullim. Sistemi nervor i të rriturit i jepet fëmijës me qira derisa ai ta ndërtojë të vetin. Qetësia jote, në momentin kur ai s’ka qetësi, është prototipi i qetësisë së tij të ardhshme.

Nëse freri huazohet, atëherë numri i huadhënësve ka rëndësi.

Një prind i vetëm nuk mund të jetë korteksi paraballor me kohë të plotë i një njeriu tjetër për tetëmbëdhjetë vite rresht. Kjo shkon përtej dëshirës, thjesht është pamundësi fizike. Dhe secili prej nesh që ka parë një prind dhe ka menduar “le ta rrisë vetë fëmijën e vet”, ka bërë një gabim matematikor, jo vetëm etik.

Udhëtarët që hipin e zbresin.

Fëmija nuk rritet duke u spostuar nga një mjedis në tjetrin, por sugjerohet se rritet në rrathë. Urie Bronfenbrenner e quajti modelin ekologjik: fëmija në qendër, dhe rreth tij unaza njerëzish e institucionesh që e prekin nga afër ose nga larg.

Le t’i konsiderojmë disa prej tyre si udhëtarë që hipin në makinë me fëmijën për një copë rrugë dhe secili ka një detyrë të vetën, të përcaktuar (jo thjesht një ndjenjë të përgjithshme përgjegjësie).

• Prindërit. Freri i parë, dhe i vetmi për një kohë. Detyra: të jenë të parashikueshëm, jo të përsosur; Winnicott e quante “prindi mjaftueshëm i mirë”, ku fjala kyç është ‘mjaftueshëm’. Detyra e dytë, më e vështira: ta lëshojnë frerin gradualisht, jo befas dhe as të ndërrojnë mendje rrugës.

• Fisi dhe familja e zgjeruar. Gjyshja, xhaxhai, tezja: i rrituri rezervë. Detyra: të jenë të pranishëm kur prindi është shteruar, sepse prindi do të shterojë. Këta janë stoli i rezervës, me vetëdijen se gatishmëria e tyre është e rëndësishme.

• Mësuesit. Shpesh i vetmi i rritur i qendrueshëm që fëmija sheh çdo ditë. Detyra e tyre nuk është të jenë heronj që japin zgjidhje për gjithçka; por të vënë re ndryshimin dhe t’i japin zë në rrethet ku përket fëmija. Mësuesi është sensori më i mirë që ka një shoqëri, dhe e mira është ta ‘përdorim’ si transmetues informacioni.

• Drejtuesit e shkollave. Detyra: protokolli, jo improvizimet. Këta janë rojtarët e hartës të ndodhive apo situatave të fëmijëve, p.sh. duke ofruar një rrugë të qartë se çfarë ndodh kur një mësues raporton diçka; mësuesi që raporton dhe nuk merr përgjigje, nuk raporton më herën tjetër. Apo ndarja e roleve brenda hartës, p.sh. psikolog shkollor që ekziston dhe i respektohet roli i vetë me të vërtetë, jo thjesht në letër apo gjatë kontrollove ministrore.

• Profesionistët e shëndetit mendor. Detyra e dyfishtë dhe e vështirë: të kapin herët atë që është vërtet problem, dhe të mos e patologjizojnë atë që është thjesht fëmijëri.

• Bashkia/komuna. Bashkia vendos nëse ka park, nëse ka drita, nëse ka transport, nëse fëmija ka ku të jetë fëmijë pa mbikëqyrje. Do ta shohim më poshtë pse kjo lidhet me neurobiologjinë, jo thjesht çështjen estetike.

• Komshinjtë. Detyra më e vogël dhe më e nënvlerësuara: të vëzhgojnë. Një komshi që pyet “a je mirë?” është katadiopteri i parë i sistemit.

• Shokët e lagjes, bashkëmoshatarët. Judith Rich Harris e tundi mirë një disiplinë të tërë kur argumentoi se grupi i moshatarëve e formon sjelljen e fëmijës shpesh më fort se stili prindëror. Prandaj, bashkëmoshatarët nuk paraqesin thjesht një “shoqëri të mirë a të keqe” me efekt të përkohshëm. Përbëjnë palestrën ku fëmija praktikon mësimet e sjelljes dhe përtej.

• Të rriturit në aktivitete rekreative. Sportet, kori, klubi i librit, kurset e pasditeve. Detyra: t’i japin fëmijës një vend ku është dikushi, edhe nëse në shtëpi ose në klasë nuk është askushi.

Dhe pastaj, mbi të gjitha, rrathët e jashtëm: ligji, media, dhe kultura që na thotë se ‘të palarat’ e shtëpisë nuk nxirren jashtë, se fëmija është pronë e prindit dhe jo anëtar i një komuniteti. :/

Thënë të gjitha këto: gabimi ynë më i madh nuk qëndron brenda asnjërit prej këtyre rolesh.

Dështimi rrallë ndodh brenda një roli, por ndodh midis roleve.

Mësuesja e pa. Komshiu e dëgjoi. Trajneri e vuri re. Mjeku e mendoi. Dhe asnjëri nuk foli me tjetrin.

Pse mbetet gjithmonë gjysmake?

Në vitin 1968, dy psikologë, John Darley dhe Bibb Latané, provuan diçka që sot e dimë të gjithë por vazhdojmë ta bëjmë: sa më shumë njerëz të pranishëm, aq më e vogël përgjegjësia që ndjen secili. E quajtën shpërndarje e përgjegjësisë.

Secili prej nesh bën një llogari në heshtje: “Këtu jemi shtatë veta. Pjesa ime është një e shtata.”

Dhe këtu qendron problemi teknik:

Një parmak 60% i plotë nuk mban 60% të makinave. Mban zero.

Përgjegjësia për një fëmijë nuk mblidhet me copa. Ose ka parmak buzë greminës, ose ka boshllëk.

Tani mund të shohim dhe anën tjetër. Në vitin 1997, Robert Sampson dhe kolegët e tij publikuan në Science një studim mbi qindra lagje të Çikagos. Ata matën një fenomen që e quajtën efikasitet kolektiv: sa shumë njerëzit e një lagjeje (a) i besojnë njëri-tjetrit dhe (b) janë të gatshëm të ndërhyjnë për fëmijët që nuk janë të tyret.

Rezultati: aty ku efikasiteti kolektiv ishte i lartë, dhuna binte, pavarësisht varfërisë.

Ishte gatishmëria sociale faktori ndikues, jo mirëqenia ekonomike.

“Duhet një lagje që të rritet një fëmijë”.

Një provë e vogël, para se t’ia kalosh dikujt tjetër.

Herën tjetër që vëren diçka te një fëmijë dhe ndien atë shtysën e njohur për të vazhduar pa ndërhyrë, pyete veten:

1. A po vazhdoj sepse dikush tjetër aty është më i aftë se unë?

2. A e di me emër personin te i cili po e kaloj përgjegjësinë apo po e hedh te “sistemi”?

3. A do ta marr vesh nëse asgjë nuk ndodh?

Nëse përgjigjet janë jo, atëherë më shumë i ngjan një braktisjeje të situatës.

Endriti.

Njëmbëdhjetë vjeç. Shtatë të rritur e vunë re se diçka s’shkonte me të.

• Mësuesja pa se i ranë notat. Mendoi: çështje familjare.

• Komshiu dëgjoi zhurmën pas mesnate. Mendoi: nuk fus hundët në punët e tjetrit.

• Trajneri pa se nuk erdhi më në stërvitje. Mendoi: iu mërzit, si të gjithëve.

• Mjeku i familjes vlerësoi dhimbje barku pa shkak organik. Mendoi: ankth i vogël, do t’i kalojë.

• Tezja pa se u bë “i vështirë”. Mendoi: mosha.

• Bashkia pa një shesh lojërash të prishur prej tre vitesh. Mendoi: nuk ka buxhet.

• Prindi pa gjithçka. Dhe ishte fare vetëm.

Askush nuk gënjeu apo u tregua i keq. Me siguri, asnjëri prej tyre nuk do të figuronte kurrë si fajtor në asnjë raport. Dhe prapë fëmija e pësoi.

Dy vjet më vonë, Endriti është një titull në media. Dhunë, agresivitet, a diçka më e rëndë. Dhe atëherë, vetëm atëherë, të gjithë kanë mendim. Të gjithë kanë analizë. Të gjithë e dinin që nga fillimi.

Nuk besoj se vuajmë nga mungesa e vëmendjes mbi fëmijët. Duket sikur kemi mungesë vëmendjeje të zëshme në kohën e duhur.

Katadiopterat dhe çeliku.

Kthehemi te rruga, sepse mund ta përdorim më mirë se çdo statistikë që të kuptojmë se ku po gabojmë.

Në një rrugë malore ka të paktën dy lloj mbrojtjesh:

• Muri i çelikut: i trashë, i shtrenjtë, i vendosur buzë greminës. Të ndalon pasi ke humbur kontrollin.

• Katadiopterat: ata sytë e vegjël të maces, që kushtojnë pothuajse asgjë, dhe që në mjegull të thonë “kujdes, po del nga rruga” ndërsa je ende duke dalë.

Ne investojmë vetëm në çelik. Policia, gjykata, urgjenca, shërbimi social që aktivizohet kur dëmi është bërë. Dhe i lëmë të ndryshken katadiopterat: psikologun e shkollës, vizitën rutinë të mjekut/infermierit, sheshin e lojërave, mësuesin që ka kohë të pyesë, komshiun që guxon të trokasë.

Një rrugë me çelik por pa katadioptera vret prapë, sepse në mjegull e godet çelikun me shpejtësi të plotë.

Frederick Douglass e ka thënë me një fjali që nuk plaket:

“Është më lehtë të ndërtosh fëmijë të fortë sesa të riparosh burra të thyer.”

Shkenca e tregoi një shekull e gjysmë më vonë. Studimi i gjerë mbi Përvojat e Pafavorshme në Fëmijëri (ACEs) nga Felitti dhe Anda, 1998, sugjeroi se ajo që ndodh herët nuk shpërthen; ajo piqet, ngadalë, dhe del në sipërfaqe dekada më vonë, shpesh e maskuar si sëmundje fizike.

Po ashtu studiuesit e sjelljes e kanë hartuar rrugën me saktësi të kapshme. E quajnë kaskadë zhvillimore: agresivitet në klasë të parë → refuzim nga moshatarët → grupim me fëmijë të tjerë të refuzuar → sjellje rreziku në adoleshencë.

Çdo hallkë si e parashikueshme, bëhet edhe e ndërpritshme.

Këtu qendron paradoksi i parandalimit, dhe pse ai humbet gjithmonë në buxhete dhe në debate:

Kriza që u parandalua nuk shihet nga askush asnjëherë.

Dështimi bën zhurmë, kurse suksesi ofron heshtje.

Askush nuk shkruan lajme për makinën që nuk ra në humnerë.

Dhe tani, gjetja që e bën gjithë këtë shkrim me vlerë.

Emmy Werner ndoqi për dyzet vjet çdo fëmijë të lindur në ishullin Kauai në vitin 1955. Shumë prej tyre u rritën në varfëri, në shtëpi me alkool, me dhunë, me sëmundje psikiatrike.

Lajmi i mirë: Një pjesë e mirë e tyre ia dolën. U bënë të rritur të qendrueshëm, të dashur, funksionalë.

Kur Werner kërkoi çfarë kishin të përbashkët, gjeti se faktori më i fuqishëm mbrojtës nuk ishte paraja, as inteligjenca, as shkolla. Ishte të paktën një marrëdhënie e qëndrueshme me një të rritur që kujdesej vërtet për ta.

Shumë shpesh ai i rrituri nuk ishte prindi. Ishte një gjyshe, një mësuese, një komshi.

Bronfenbrenner e përmblodhi më vonë kështu:

“Çdo fëmijë ka nevojë për të paktën një të rritur që është çmendurisht i dashuruar pas tij.”

Ndalo një moment këtu, të lutem.

Ndërhyrja më e fuqishme e njohur në gjithë shkencën e zhvillimit të fëmijës kushton zero lekë, nuk kërkon licencë, dhe mund ta nisësh sot pasdite: të jesh ai i rrituri i vetëm i qëndrueshëm.

Bruce Perry, që ka punuar një jetë me fëmijë të traumatizuar rëndë, e thotë me katër fjalë: marrëdhëniet janë agjentët e ndryshimit.

Jo teknikat apo protokollet.

Marrëdhëniet.

Kthesat janë palestra.

Tani, pyetja e vështirë: si ndërtohen vërtet frenat?

Jo: me monologje të rriturish. Jo me fjali alla “mos bëj kështu”.

Po: Frenat ndërtohen duke frenuar; dhe për të frenuar, duhet të kesh kthesa.

Peter Gray ka dokumentuar rënien dramatike të lojës së lirë, pa mbikëqyrje, mes moshatarëve, gjatë gjysmë shekullit të fundit; dhe e lidh drejtpërdrejt me rritjen e ankthit dhe depresionit tek të rinjtë.

Pse kjo ka rëndësi mekanikisht? Sepse në lojën pa të rritur, fëmija detyrohet:

• të negociojë rregullat me dikë që s’i bindet,

• të presë radhën kur nuk ka se kush ta detyrojë,

• të tolerojë humbjen pa iu shembur bota,

• dhe të mos e godasë atë që sapo e nxehu,

sepse nëse e godet, loja mbaron dhe ai mbetet vetëm. Kjo është pasoja më e vërtetë që njeh një fëmijë.

Frenimi i impulsit mësohet kur kupton kostot, jo kur jepet një leksion verbal me pasojat.

Prandaj “aktivitetet rekreative” nuk janë diçka shtesë në jetën e fëmijëve, por shërbejnë si mjedise (sheshet e lojërave, parqet, jo vetëm kurset me pagesë) ku ndërtohet infrastrukturë neurologjike për korteksin paraballor. Pikërisht këtu, bashkia, ministritë dhe drejtuesit e shkollave duhet të marrin përgjegjësinë që duket se e harrojnë lehtësisht.

Rruga pa fërkim.

Tani i japim fjalën armikut të ri, atij që nuk e kemi patur në hartë.

Të paraqes fillimisht mekanizmin, sepse mekanizmi është ai që duhet kuptuar:

Frenimi lind në hendekun mes “e dua” dhe “e marr”.

Ky hendek ka një emër: frustrim i toleruar.

Çfarë bën inteligjenca artificiale (IA) me atë hendek?

E fshin.

Përgjigjja e menjëhershme, pa përpjekje, pa pritje, pa refuzim, pa atë periudhën e ngadaltë, të bezdisshme, jashtëzakonisht të vlefshme, ku fëmija nuk di dhe duhet ta durojë të mos diturin.

Shto shkarkimin kognitiv (cognitive offloading): trurit i pëlqen shumë ta delegojë punën jashtë; puna e cila për sa kohë nuk përpunohet, as nuk kodohet.

Gjëja që më shqetëson më shumë nuk është kjo, por:

IA nuk vjen me ato vijat e ashpra në buzë të korsisë, ato që gumëzhijnë kur po rrëshqet jashtë rrugës.

Ai fërkim, ajo zhurmë e bezdisshme, shërben si informacion që thotë ej, vëmendje, po largohesh.

IA nuk gumëzhin kurrë, nuk mërzitet, nuk lodhet, nuk ikën, nuk të thotë “më lëndove”. Bie dakord, kërkon falje, dhe rifillon. Më shpejt se një kërcitje gishtash!

Në një marrëdhënie njerëzore, pasoja është mësimi. Fëmija mëson të presë sepse dikush u mërzit; mëson të kërkojë falje sepse dikush u largua; mëson kufirin sepse e goditi dhe kufiri i tha “jo”.

Këtu mbyllet argumenti i IA si mjet mësimi mbi këtë çështje:

Një makinë nuk mund ta huazojë frerin, sepse frerin e mban vetëm dikush që ka diçka për të humbur.

Bashkë-rregullimi kërkon një sistem nervor që reagon; që të do dhe prapë të tregon buzën e rrugës. Një model gjuhësor nuk ka sistem nervor, por ka mirësjellje.

Mirësjellja pa pasojë nuk ndërton asnjë fre.

Të them të drejtën për shkencën këtu;

Të dhënat mbi IA dhe zhvillimin e fëmijës janë shumë të reja dhe të pamjaftueshme. Ka studime korrelative mbi varësinë nga IA dhe mendimin kritik. Një studim i MIT Media Lab (2025) raportoi angazhim neural më të ulët dhe rikujtesë më të dobët kur eseja shkruhej me ndihmën e një LLM-je; por ai është në parabotim, me kampion të vogël, dhe nuk provon marrëdhënien shkakore.

Prandaj mos e beso direkt atë që ta shet këtë si fakt me vulë, përfshirë mua.

Thënë kjo, argumenti im nuk mbështetet te ai studim, por mbështetet te mekanizmi: nëse frenimi ndërtohet në fërkim, atëherë çdo teknologji që e heq fërkimin duhet konsideruar me sytë të hapur, deri sa të dimë më shumë.

Zgjidhja që na nevojitet është fërkimi i qëllimshëm:

• Prindi që kërkon të shohë draftin e parë, jo vetëm rezultatin.

• Mësuesi që vlerëson procesin, jo produktin, sepse produktin sot e prodhon çdokush.

• Shkolla që i mëson fëmijës të kundërshtojë makinerinë, jo ta pranojë.

• Bashkia që financon vende ku fëmija mërzitet/trashet dhe ia del vetë.

• Profesionisti i shëndetit që pyet për kohën me ekran ashtu siç pyet për gjumin, pa gjykim, por e mbledh si të dhënë klinike.

Dhe një gjë të fundit, që e kam thënë edhe herë tjetër dhe e përsëris sepse ka rëndësi: truri plastik nuk pyet nëse fara është e mirë apo e keqe. Ai thjesht kujdeset të ujisë çfarë ti ke mbjellë.

As IA nuk pyet; ajo thjesht i përgjigjet asaj që ti i jep.

Gjërat që i dinim dhe i kemi harruar.

Para se ta mbyll, dua të lë disa pohime këtu.

Fëmija të imiton, nuk të dëgjon. Kjo është e vërtetë edhe kur ti shpreson të kundërtën, madje veçanërisht atëherë.

Një fëmijë “i vështirë” është një fëmijë që e ka vështirë. Sjellja është gjuhë, jo karakter.

Haim Ginott ka thënë: fëmijët janë si çimento e njomë: çfarë bie mbi ta, lë gjurmë. Ne vazhdojmë të hedhim gjëra mbi ta sikur çimentoja të ishte tharë.

Nuk ke nevojë të jesh prind për të qenë i rrituri i një fëmije. Werner e provoi këtë. Ne vazhdojmë të sillemi sikur nuk e dimë.

“Nuk ndërhyj në punët e tjetrit” nuk është më çështje edukate kur bëhet fjalë për një fëmijë. Është shpërndarje e përgjegjësisë, me paketim të bukur.

Fëmija nuk është pronë e prindit të vet. Është anëtar i komunitetit tonë. Dhe një komunitet që i kthen kurrizin një fëmije, po ushtrohet për ditën kur do t’i kthejë kurrizin çdo njeriu.

Nelson Mandela e ka formuluar thjesht: një shoqëri e tregon shpirtin e vet në mënyrën si i trajton fëmijët e saj. Jo në çfarë thotë, por në atë që bën për ta, kur askush nuk po shikon.

Dorëzimi i timonit.

Kthehemi te makina në rrugën e Llogarasë. Kthehemi te Endriti.

Ne fillojmë me dorën mbi dorën e tij mbi timon. Pastaj kalojmë në sediljen ngjitur, dhe flasim më pak. Pastaj në sediljen e pasme. Dhe pastaj, kjo është pjesa që edhe na dhemb, zbresim.

Qëllimi nuk ka qenë kurrë ta mbajmë brenda parmakëve përgjithmonë. Parmaku i jashtëm ka pasur gjithmonë vetëm një detyrë:

Të bëhet parmak i brendshëm.

Kjo është ajo që quajmë të barabartë me zhvillim të korteksit paraballor apo pjekurisë. Kjo është, në fund të fundit, thelbi i kësaj pune.

Prandaj, ftesa ime për ty sot është e vogël dhe konkrete, nuk kërkon as buxhet, as titull, as leje nga dikush:

Zgjidh një fëmijë që nuk është yti.

Mësoji emrin, pyet dy herë, jo një, vër re kur mungon, trokit kur diçka nuk shkon. Mos e prit të vijë rradha te ti, sepse rradha, siç e pamë me Endritin, nuk vjen kurrë te askush.

Sado të duam, ne nuk mundemi t’i shtrojmë shinat. Rruga e tij nuk ekziston ende; do ta hapë vetë, në një formë që ne nuk e kemi parë kurrë.

Megjithatë mund të vendosim një parmak. Dhe mund t’i japim atij detin, të tërin, të hapur, të papërmbajtur, pa e lënë të bjerë.

Me shumë dashuri,

Megi x

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe te buymeacoffee.com/bananaditar 🍵 dhe nëse do një komunitet të vogël që lexon, diskuton dhe rritet bashkë, na gjen te klubi i librit HUB23: na shkruaj te @hub23 në Instagram. E gjeni edhe te megikociaj.com.

Burime & lexime të mëtejshme

• Urie Bronfenbrenner, The Ecology of Human Development (1979) - modeli ekologjik: rrathët që rrethojnë fëmijën.

• Lev Vygotsky, Mind in Society - funksioni psikik shfaqet fillimisht mes njerëzve, pastaj brenda fëmijës; bashkë-rregullimi si origjinë e vetë-rregullimit.

• Laurence Steinberg & B.J. Casey - modeli i “dy sistemeve”: pjekja e hershme limbike përballë pjekjes së vonë prefrontale.

• Mary Ainsworth & John Bowlby - baza e sigurt: lidhja e sigurt shoqërohet me më shumë eksplorim, jo më pak.

• Diana Baumrind - stilet prindërore; prindërimi autoritativ (ngrohtësi e lartë + kufij të qartë) dhe rezultatet më të mira në vetë-rregullim.

• Darley & Latané (1968) - shpërndarja e përgjegjësisë dhe efekti i spektatorit.

• Sampson, Raudenbush & Earls, Science (1997) - efikasiteti kolektiv dhe rënia e dhunës në lagje.

• Emmy Werner - studimi longitudinal i Kauait (40 vjet); Harvard Center on the Developing Child - roli i “të paktën një të rrituri të qëndrueshëm”.

• Felitti & Anda (1998) - studimi ACE mbi përvojat e pafavorshme në fëmijëri.

• Bruce D. Perry - The Boy Who Was Raised as a Dog; What Happened to You? (me Oprah Winfrey) - marrëdhëniet si agjentë të ndryshimit.

• Judith Rich Harris, The Nurture Assumption - pesha formuese e grupit të moshatarëve.

• Peter Gray, Free to Learn; Jonathan Haidt, The Anxious Generation - rënia e lojës së lirë dhe pasojat te shëndeti mendor.

• Donald Winnicott - “prindi mjaftueshëm i mirë”.

• Haim Ginott, Between Parent and Child - fëmijët si çimento e njomë.

• Hannah Arendt, The Crisis in Education - kur të rriturit heqin dorë nga autoriteti, fëmijën nuk e çlirojnë; ia dorëzojnë grupit.

• Mbi AI-në: literatura mbi cognitive offloading; Kosmyna et al., MIT Media Lab (2025) - parabotim, jo i recensuar; kampion i vogël, pa provë shkaku. Trajtoje si hipotezë, jo si përfundim.

Si je sot? A ke ndonjë nga ato pyetjet ekzistenciale me të cilat vallëzon në mendje para mbrapa, por ndjen sikur thjesht po i vështron nga jashtë duke qendruar në vend?

Për shembull: A ta lë këtë punë që “në letër” duket mirë? A ta mbyll këtë lidhje? A të iki, të ndërroj qytet, vend, jetë? A të bëhem prind? Sot dua të flas pikërisht për këtë kategori vendimesh - ato që, sado tabela me kolona plusi dhe minusi të hartosh, nuk i merr dot logjikisht. Ndër rreshta, shpresoj të të tregoj pse ky nuk është faji yt.

Modeli që na kanë mësuar.

Na kanë mësuar që një vendim i mirë vjen nga informacioni i mirë. Mblidh të dhëna, pyet njerëz që e kanë bërë para teje, pesho rrezikun kundrejt përfitimit, vlerëso si do të ndihesh pas pesë a dhjetë vitesh… dhe pastaj zgjidh me logjikë.

Ky model funksionon mirë kur zgjedh mes dy apartamentesh apo mes dy universitetesh. Megjithatë po të lexosh, pikërisht kështu thuhet edhe te udhëzuesit për prindërit e ardhshëm: “Ulu, mendo me qetësi nëse një fëmijë do ta bëjë jetën tënde më të plotë, imagjino veten si mam a bab, pesho kompromiset, pastaj merr vendim”. Gjithë kultura jonë e trajton vendimin si një llogaritje personale që duhet bërë me mendje të ftohtë.

Nga ana tjetër, ka një kategori vendimesh ku ky model thjesht bie poshtë sepse është i pamjaftueshëm.

Filozofja amerikane L.A. Paul e quan këtë kategori “transformative experiences” - përvoja transformuese. Dhe shembulli që përdor më shpesh, është pikërisht ai i të bërit prind.

Meri në dhomën bardhë e zi.

Nisim me një eksperiment mendor që i jep dritë kësaj çështjeje, nga filozofi Frank Jackson, të cilin Paul (më sipër) e përdor si zemër të argumentit të saj.

Imagjino një neuroshkencëtare që e quajnë Meri. Meri ka jetuar gjithë jetën brenda një dhome krejtësisht bardhë e zi. Nuk ka parë kurrë asnjë ngjyrë. Por - dhe këtu qendron detaji fin - Meri di gjithçka shkencore që ka për të ditur mbi ngjyrat: gjatësinë e valës së dritës së kuqe, mënyrën si syri e kap, çdo neuron që aktivizohet në tru. Në letër, Meri është ekspertja botërore e së kuqes.

Një ditë, Meri del nga dhoma dhe sheh diçka të kuqe për herë të parë.

A mësoi ajo diçka të re?

Sigurisht që po. Mësoi si është të shohësh të kuqen. Asnjë sasi librash, asnjë studim, asnjë përshkrim nuk ia kishte dhënë dot atë njohuri paraprakisht.

Ky është thelbi i asaj që Paul e quan përvojë epistemikisht transformuese: një përvojë që të mëson diçka të cilën nuk mund ta mësoje pa e jetuar. Versionin e përditshëm të Merit e njohim të gjithë: sado të të përshkruaj shijen e një fruti që nuk e ke provuar kurrë - si p.sh. durianin - nuk e di si është derisa ta vësh në gojë. Fjalët nuk e zëvendësojnë dot përvojën.

Fëmija: kur vetë instrumenti ndryshon.

Tani le të shikojmë lëvizjen e zgjuar të Paul-it.

Personi që po vendos nëse do të bëhet prind, thotë ajo, është saktësisht në pozicionin e Merit para se të dalë nga dhoma. Sado të dijë, sado të ketë lexuar, ballafaqohet me diçka thelbësore - si është të mbash në krahë fëmijën tënd, lidhjen që krijohet me të - që i mbetet epistemikisht e paarritshme derisa ta përjetojë.

Por të bërit prind shkon edhe një hap më tutje se shija e një fruti. Është gjithashtu personalisht transformuese: nuk ndryshon vetëm çfarë di, ndryshon kush je.

Karakteri i shumë orëve të jetës tënde të re do të përbëhet nga përvoja që janë efekt i drejtpërdrejtë i karakteristikave të fëmijës specifik që ke bashkëkrijuar.

Këtu fshihet kleçka logjike që e bën gjithçka të pamundur për t’u llogaritur paraprakisht:

Vetja që do ta vlerësonte përvojën në të ardhmen, nuk është e njëjta vete që po merr vendimin sot. Ndërkohë që ti sot po përpiqesh të llogarisësh nëse “ti” do ta duash diçka, në fakt “ti-ja” e së nesërmes do të jetë literalisht një person me preferenca, vlera dhe perspektivë të ndryshuara - të ndryshuara pikërisht nga vetë vendimi që po peshon.

Këtu ki parasysh anën tjetër që ndonjëherë humbet: e njëjta gjë vlen edhe nëse zgjedh të mos bëhesh prind. As atë vendim nuk mund ta marrësh duke imagjinuar saktë se si do të ishte përvoja që po refuzon, sepse për ta imagjinuar saktë, do të të duhej ta kishe jetuar. Të dyja anët e medaljes paraqesin të njëjtin problem.

“Çfarë të presësh” vs “Çfarë nuk mund të presësh”.

Më 1984, doli libri që ndryshoi industrinë e prindërimit: ‘What to Expect When You’re Expecting’/‘Çfarë të presësh, kur po pret’, me kalendare, lista, simptoma javë pas jave. Ishte, dhe mbetet, libri i parë që shumë prej nesh mund të kapim nëse mësojmë se presim fëmijë, sepse e gjen thjeshtësisht në balloren e çdo librarie. Premtimi i tij i heshtur është goxha joshës: ekziston një mënyrë logjike parapërgatitjeje që mos të të ndodhin surpriza.

Tridhjetë vjet më vonë, më 2015, Paul botoi një punim akademik me një titull që është shkon qëllimisht kundër librit: ‘What You Can’t Expect When You’re Expecting’/’Çfarë nuk mund ta presësh, kur po pret’. I gjithë argumenti i saj paraqitet në atë tjetërsim titulli.

Surpriza nuk është një gabim në model, të cilin duhet ta sistemojmë me dije.

Surpriza është modeli. Pra, është e pritshmja.

Sado paradoksale të tingëllojë.

Vetë Paul paraqet argumentin se filozofia - fusha që prej shekujsh përpiqet të kuptojë vendimmarrjen njerëzore - ka qenë e dominuar historikisht nga burra. Ajo vazhdon diskuton se nuk është rastësi që pikërisht përvoja e shtatzanisë, e lindjes, e krijimit të një jete tjetër brenda trupit të gruas, ka mbetur kaq gjatë e patrajtuar si rast filozofik standard.

Me sa duket na u desh një filozofe - që ka edhe vetë dy fëmijë, të cilëve ua ka kushtuar punimin “me shumë dashuri” - që ta vendoste këtë përvojë njerëzore integrale në qendër të teorisë së vendimmarrjes, aty ku meriton të jetë.

“Po sa miliona njerëz e kanë bërë!”

Këtu padyshim do të vijë kundërshtimi më i natyrshëm: “Po sa miliona njerëz kanë bërë fëmijë para meje. Sa shumë studime ekzistojnë. A nuk mund të mësoj prej tyre?”

Mund të mësosh shumë gjëra, patjetër. Por jo atë gjënë. Paul e shtjellon me një argument elegant: të kesh përreth fëmijë të të tjerëve - të rrish me nipa e mbesa, të kujdesesh për fëmijën e shoqes - mund të të mësojë si të mbash një bebe a si t’i ndërrosh pelenat, por është ndryshe në lloj nga të pasurit fëmijën tënd. Ngjashmëria thjesht nuk është mjaftueshëm e afërt.

Po statistikat? Statistikat të përshkruajnë popullatën e përzgjedhur, por ti nuk je popullatë - ti je individ, me varietetin tënd specifik brenda atij grupi. Mund të kesh statusin social, ekonomik, edukimin identik me mesataren e studiuar, dhe prapë rrugëtimi yt të dalë komplet jashtë shpërndarjes.

Mund të mësojmë nga të tjerët, kur i vëzhgojmë ose i dëgjojmë përvojat e tyre. Mund të lexojmë sa të duam, të përpiqemi të krijojmë kushtet perfekte, por rezultatin nuk e përcaktojmë dot, sidomos kur ai varet nga rrugëtimi që është vetëm yni.

Tani provojmë të konsiderojmë anën tjetër të punimit të Paul. Po sikur t’i besojmë vërtet statistikave, çfarë na thonë ato?

Ndryshe nga ajo që presim, të dhënat empirike janë në rastin më të mirë të përziera, dhe disa anketa të mëdha anojnë madje në të kundërt: mesatarisht, prindër me fëmijë në shtëpi raportojnë nivele kënaqësie jetësore më të ulëta, jo më të larta.

Gëzimet duket se janë më të larta për prindërit - por edhe uljet janë më të thella.

Pra nëse do ta merrje vendimin thjesht ftohtë, me numra, “zgjedhja racionale” do të ishte të mos bëje fëmijë fare.

Çfarë na tregon kjo?

Jo që të mos bëjmë fëmijë, aspak. Na tregon se sa absurde është të pretendojmë që këtë vendim mund ta marrim me llogaritje. Askush që zgjedh të bëhet prind nuk e bën sepse statistikat ia rekomandojnë. Diçka tjetër është në lojë, diçka që numrat nuk e kapin dot, dhe do të ishte më e ndershme ta pranojmë këtë, në vend që ta veshim vendimin me një petk pseudo-racional.

Shtresa edhe më e thellë: Nuk dimë çfarë nuk dimë.

Po shtoj edhe një vështirësi mbi gjithë këtë. Psikologët David Dunning dhe Justin Kruger zbuluan diçka shqetësuese: njerëzve me njohuri më të kufizuar në një fushë, u mungon edhe vetë aftësia për të vlerësuar sa shumë njohuri nuk kanë. Nuk është thjesht që nuk dimë; është që nuk e dimë as madhësinë e këtij boshllëkut.

Efekti Dunning-Kruger nuk është vetëm për “injorantët”; na prek të gjithëve, në çdo fushë ku jemi fillestarë. Para se ta bësh diçka herën e parë, je strukturalisht e paaftë të masësh saktë distancën mes asaj që mendon se do të jetë dhe asaj që do të jetë realisht.

Mbivendose këtë te vendimi për prindërimin: jo vetëm që nuk mund ta dish si do të jetë, por nuk e di as sa e madhe është mosdija jote.

• Lista që bën në kokë para se të vendosësh - më pak gjumë, më pak kohë, më shumë stres - është maksimumi që mendja jote e sotme, e paprovuar, ka mundësi të përpilojë.

• Lista tjetër - dashuria që lind, kuptimi i ri, identiteti i shndërruar - nuk është diçka që e parashikon dot, sepse mendja që do ta shkruante atë listë, ende nuk ekziston.

Prandaj mund të kesh dëgjuar prindër të thonë fjali që duken kontradiktore: “Jam më e lodhur se kurrë në jetë” dhe “Jeta tani mori një kuptim që s’e kisha imagjinuar” - të thëna nga i njëjti njeri, shpesh me të njëjtën frymë. Në fakt janë dy të vërteta të njëkohësishme, të cilat vijnë nga një vete e re që tani mat me vlera krejtësisht të ndryshme nga vetja e vjetër që mori vendimin.

Kur bëhemi “njeri tjetër” dhe kur bëhemi bashkë.

Truri ndryshon në mënyrë të matshme: studime imazherike kanë gjetur ndryshime strukturore në trurin e nënave pas lindjes, sidomos në zonat e empatisë dhe procesimit social, ndërsa baballarët kalojnë ndryshime hormonale pas kontaktit të parë me bebin. Truri po riformohet për t’iu përshtatur një realiteti të ri.

Këtu dua ta zgjeroj idenë përtej prindërimit, sepse “u bëra njeri tjetër” nuk i përket vetëm lindjes.

Mendo për versionin tënd nga pesë vjet më parë, ai që e niste pasditen me kafe dhe me të njëjtën ankesë rutinë. Tani mendo për versionin që sot del rregullisht te protesta e flamingove.

Ai personi që del në rrugë nuk është thjesht “i njëjti njeri që bëri një zgjedhje ndryshe”. Është dikush që, pasi e ka jetuar atë përvojë - të qëndruarit në mes të një turme, të ndjerit diçka rrethuar nga të panjohur - nuk kthehet dot më prapa te i mëparshmi.

Njëkohësisht edhe vetë turma nuk mbetet e njëjta: çdo person i ri që transformohet, e ndryshon paksa edhe kolektivin që e priti. Transformimi është individual dhe kolektiv njëkohësisht.

Mund ta shohim këtë tani në shkallë shumë më të madhe me teknologjinë: Çfarë po i bën IA-ja trurit të atyre që e përdorin çdo ditë, ndërsa nisim t’i lidhim mendimet tona gjithnjë e më ngushtë me makineritë? Por kjo është temë më vete, që meriton një shkrim të veçantë.

Tani që dimë kaqgjë, çfarë të bëjmë?

Si fillim, nuk po të them të mos mendosh, të mos lexosh, të mos pyesësh ata që e kanë përjetuar përpara teje një situatë. Thjesht dua të të heq nga shpatullat një peshë specifike: presionin për të ditur me siguri paraprakisht.

Çfarëdo sigurie që ndjen tani për një vendim të natyrës identitare, i ngjan më tepër një sigurie fallco. Modeli mendor që do të lejonte llogaritjen e pastër nuk ka arritur të ndërtohet ende, sepse vetja që do të bënte llogaritjen dhe vetja që do të jetojë rezultatin janë dy persona të ndryshëm.

Këtu Paul ofron diçka çliruese. Përfundimi i saj nuk është “mos vendos”, as “vendos verbërisht”. Është më i thjesht dhe më i sinqertë:

Mund të jesh e lumtur me zgjedhjen tënde - cilado qoftë - pa e veshur me një pelerinë racionalizimi të rremë.

Mund ta bësh fëmijën, ose të mos e bësh, dhe të jesh e qetë me të; mjafton të jesh e ndershme me veten se nuk e nise nga një llogaritje që, në të vërtetë, askush s’mund ta bëjë.

Ky guximi është i tjetërllojtë; kërkon të lëvizim pa patur hartë, duke pranuar që harta nuk ekziston ende për këtë territor, sepse territori krijohet teksa ecim.

Dhe diçka të fundit, e drejtuar veçanërisht prindërve të rinj dhe atyre që po e peshojnë ende këtë vendim: nuk ka libër, nuk ka studim, nuk ka mikeshë me përvojë “identike” që mund të të japë modelin e vendimmarrjes së duhur paraprakisht. Asnjë nga ata që të thonë “do të shkojë mirë” ose “do të jetë e vështirë” nuk dinte më shumë se ty para se ta jetonte. Ata thjesht e provuan dhe pastaj e zbuluan. Po ashtu do të bësh edhe ti, dhe kjo mjafton.

Me shumë dashuri,

Megi x

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe te buymeacoffee.com/bananaditar 🍵 dhe nëse do një komunitet të vogël që lexon, diskuton dhe rritet bashkë, na gjen te klubi i librit HUB23: na shkruaj te @hub23 në Instagram. Më gjen edhe te megikociaj.com.

Burime & lexime të mëtejshme

• L.A. Paul, “What You Can’t Expect When You’re Expecting”, Res Philosophica, Vol. 92, Nr. 2 (2015) - punimi qendror i këtij shkrimi, ku zhvillohet argumenti për prindërimin si përvojë transformuese dhe pamundësinë e vendimit racional klasik.

• L.A. Paul, Transformative Experience (Oxford University Press, 2014) - libri që zgjeron argumentin te një gamë e gjerë vendimesh jetësore.

• Frank Jackson, “What Mary Didn’t Know” (1986) - eksperimenti mendor i Merit bardh e zi mbi njohurinë që vjen vetëm nga përvoja.

• David Lewis, “What Experience Teaches” - mbi njohjen e tipit “si është”, që nuk transmetohet dot me përshkrim.

• David Dunning & Justin Kruger (1999) - mbi paaftësinë tonë për të matur vetë madhësinë e mosdijes sonë.

• Mbi të dhënat empirike të kënaqësisë jetësore te prindërit kundrejt jo-prindërve: anketa e studime të përmbledhura nga Paul (2015), me rezultate të përziera dhe shpesh kundërintuitive.

• Studime mbi ndryshimet strukturore të trurit te nënat dhe ndryshimet hormonale te baballarët pas lindjes (neuroshkenca e prindërimit).

• Shkrimi im i mëparshëm mbi përvojën personale: substack.com/@megikociaj/p-193151735

Si je sot? Si po e gjen veten teksa përshtatet me (thuajse) gjysmën e këtij viti të përfunduar tanimë? Ajo lista e janarit, a po realizohet apo të kanë dalë të papritura rrugës? Ndërkohë përveçse “të bësh”, a ke patur mundësi “të jesh”?

Pikërisht për këtë dua të flas sot: për atë “të jesh vetvetja” që mund të tingëllojë kaq e thjeshtë, por shpesh rezulton të jetë goxha e vështirë - veçanërisht kur na duhet të çmësojmë për ta mësuar.

Më ka ndodhur të flas me individë të cilët sapo thonë se kanë zgjedhur të jenë vetja (dhe gjithçka vjen me të), papritur gjenden edhe më të vetmuar. Kjo ironi na paraqitet ftohtë: sa më shumë çjerr shtresat mbrojtëse njëra pas tjetrës, aq më pak të njohin ata që të kishin parë vetëm maskën. Ti ndalon së luajturi rolin, dhe befas rrethi pakësohet pak e nga pak. Dhe truri, i shkathët si gjithmonë, të pëshpërit: “E sheh? Ishte më mirë kur shtireshe.”

Vetmia e të qenit vetvetja.

Prof. Brené Brown, e cila i ka dedikuar dy dekada studimit të turpit dhe përkatësisë, bën një dallim që më ka ndihmuar që kur e dëgjova: ndryshimi midis ‘fitting in’ (përshtatja duke u bërë një nga grupi) dhe ‘belonging’ (përkatësia si pjesë e grupit). Ajo thotë:

“Nëse më lejoni të jem unë, aty përkas; nëse më duhet të jem si ju, thjesht përshtatem. Përkatësia e vërtetë nuk kërkon të ndryshosh kush je; kërkon të jesh kush je.”

Problemi rritet me faktin që përshtatja ofron ngrohtësi të menjëhershme, ndërsa përkatësia kërkon një periudhë ftohtësie në mes; kërkon navigimin e asaj hapësirës që ke lënë mënjanë grupin e vjetër me të cilin “kaloje kohën”, por ende nuk ke gjetur njerëzit e tu të vërtetë. Tani - këtu dua të të jap një sugjerim: Po sikur të presësh edhe një çast më shumë? Mos u rikthe te familjarja, te vendosja e maskës sapo qetësia (mungesa e zhurmës-shpërqëndrim më tepër) bëhet e parehatshme. Personi që të ngjan ndoshta është thjesht një minutë me vonesë, sepse edhe ai po mbledh guximin të lirohet nga e vetja.

Nuk ka bast më të mirë sesa t’u qëndrosh besnike ndjesive të tua të brendshme.

Patjetër, kjo fjali qendron në anën e ndritshme të medaljes. Më lejo ta kthej medaljen nga tjetra, sepse aty nis të bëhet më interesante çështja. Pyetja “A të jem apo jo vetja?” mund të vijë paksa e nxituar, sepse ende nuk dimë: kur të flet “vetja”, a je vërtet ti që flet apo dikush/diçka tjetër brenda teje që të ka zënë vendon? Si ta dallosh kush po thotë çfarë?

Ku rri kjo “vetja”? Çfarë ndodh në tru?

Më 2001, neuroshkencëtari Marcus Raichle zbuloi diçka të çuditshme: kur njeriu nuk bën asgjë të caktuar - kur thjesht rri, ëndërron me sy hapur, rikujton të shkuarën, projekton të ardhmen - një rrjet specifik i trurit ndizet fort.

Ky rrjet quhet ‘Default Mode Network’, dhe me humor i thonë “rrjeti i ‘unit’”. DMN përbëhet nga korteksi prefrontal medial dhe ai cingular i pasmë; roli e tij është të mbajë gjallë tregimin për veten: kush jam, çfarë më ka ndodhur, çfarë mendojnë të tjerët për mua.

Sigurisht këto funksione janë të dobishme dhe përfaqësuese për përkufizimin që ne kemi për qenien njerëzore, por patjetër bashkë me të mirat vijnë dhe ato të mëpaktat. Ky rrjet është edhe shtëpia e ripërpunimit të pafundëm (të lodhshëm), e krahasimit, e vetëkritikës. Studiuesit kanë vënë re se kur ky rrjet shkon në mbiaktivitet (‘nxehet shumë’), korrelon me depresionin, ankthin, dhe mendimin obsesiv.

Truri ynë na lejon të jemi udhëtar në kohë - mund të kthehemi pas ose të shkojmë përpara - por shumë shpesh shikojmë se tendenca jonë është të kthehemi pas kryesisht te momentet e turpshme dhe të shkojmë përpara vetëm te skenarët e frikshëm. Vetë-reflektimi kanalizohet me lehtësi drejt vetë-akuzës, gjë që përjetohet si mos më keq.

Këtu qëndron një nga pikat kryesore të shkrimit të sotëm:

Ai zë i zhurmshëm, gjykues, që flet pa pushim brenda kokës sate, nuk është domosdoshmërisht “vetja” jote. Mund ta konsiderojmë si unin narrativ, një makineri që prodhon komentet. Filozofi David Hume e kishte sjellë këtë pohim që para tre shekujsh, kur tha se sa herë kërkonte “veten” brenda, gjente vetëm një tufë ndjesish e mendimesh që kalonin, por kurrë një “unë” të qëndrueshëm pas tyre.

Atëherë ku është vetja e vërtetë? Pikërisht poshtë gjithë kësaj zhurme.

Si ta kuptojmë që u ndez “vetja”, dhe jo diçka tjetër?

Këtu dua të huazoj nga një model terapeutik që ka ndryshuar shumë jetë: Internal Family Systems (IFS), i zhvilluar nga Richard Schwartz. Ideja qendrore është befasuese në thjeshtësinë e saj: brenda nesh nuk ka një “unë” të vetëm, por shumë “pjesë”, ngjashëm me një sistem familjeje të brendshme.

Ka pjesë që na mbrojnë duke planifikuar e kontrolluar (menaxherët),

pjesë që na shkëpusin kur dhimbja bëhet e papërballueshme (zjarrfikësit, ata që na shtyjnë te scroll-i, te alkooli, te shpërthimet e zemërimit),

dhe pjesë të reja në moshë e të plagosura që mbajnë turpin dhe frikën e dikurshme (të dëbuarit).

Nën të gjitha këto, thotë Schwartz, qendron diçka tjetër: Vetja me V të madhe. Pohimi i tij më i guximshëm, i mbledhur nga dekada pune veçanërisht informuar nga njerëz të traumatizuar rëndë, është ky:

Vetja nuk thyhet dot.

Nuk dëmtohet nga trauma. Nuk ka nevojë të ndërtohet. Është thjeshtë aty, poshtë sipërfaqes, dhe di vetë si të shërojë.

Po si ta dallosh kur po flet ajo dhe jo një nga pjesët që lartpërmenda? Schwartz përshkruan tetë cilësi që, rastësisht, nisin të gjitha me C-në në anglisht: calm, curiosity, compassion, clarity, confidence, courage, creativity, connectedness: qetësi, kureshtje, dhembshuri, qartësi, vetëbesim, guxim, krijimtari, ndërlidhje. Kur këto janë në timon, je në Vete.

Le të shohim një provë të thjeshtë që angazhon trupin. Kur “vetja” të flet:

• A ndihesh e qetë dhe kureshtare, apo e ngutur dhe e frikësuar? Vetja pyet “Çfarë po ndodh këtu?”; pjesa e frikësuar pyet “Çfarë nuk shkon me mua?” (ose, edhe më keq, “Çfarë nuk shkon me ta?”).

• A vjen me dhembshuri, apo me përbuzje? Vetja sjell ngrohtësi edhe ndaj asaj që nuk i pëlqen. Përbuzja, vetëbesimi i ftohtë se “unë kam të drejtë dhe ata janë idiotë” - kjo është gjithmonë një pjesë, kurrë Vetja.

• A të zgjeron, apo të mbledh kruspull?

Kur po dyshon nëse duhet t’i besosh një ndjesie, mos pyet “sa fort e ndiej?” Pyet “nga cila cilësi po vjen?“; sepse jo çdo zë i fortë brenda teje je ti.

Po sikur “vetja” të mos jetë në rregull?

Dikush mund të thotë me të drejtë: “Mirë, po sikur vetja ime të jetë e shtrembër? Sikur të jetë më mirë të ndryshoj dhe pastaj të ndjek këtë introspektin që po më thua? Në këtë pikë, duke i qëndruar besnik ‘vetes’, ndoshta mund të tërheq njerëzit e gabuar.”

Le ta quajmë këtë person Robert. Roberti u rrit në një shtëpi ku nuk flitej kurrë për ndjesi, por vetëm për detyra. U bë mirë? Bukur. U bë keq? Pse s’u bë mirë? Dashuria vinte e kushtëzuar nga kryerja. Tani Berti i rritur i shikon të tjerët me të njëjtin sy me të cilin ishte mësuar ta shihnin edhe atë: “Nëse nuk e mban dot një punë, nuk është i aftë, pra nuk ia vlen ta kem afër.” Veten e quan realist, me këmbë në tokë, dhe nuk e mendon dy herë.

Por kjo nuk është vetja. Këtu IFS-ja dhe psikologjia humaniste mund të të çojnë në të njëjtin vend.

Ai filtri përbuzës nuk është Vetja e Robertit. Është një pjesë mbrojtëse (një menaxher) që mban veshur një barrë me origjinë nga ajo ‘shtëpi e detyrave’. Carl Rogers, një nga themeluesit e psikologjisë humaniste, do ta quante këtë “kusht të vlerës”: Roberti mësoi herët se vlera njerëzore = produktivitet, dhe tani mat çdo njeri (përfshirë veten, sidomos veten) me atë vizore.

Këtu dua të nënvizoj fort: pjesa nuk është armike, përkundrazi: dikur ishte aty që ta mbronte një fëmijë të vogël në një mjedis shtëpiak të ftohtë. Por sot ai funksion, sjell pasoja të tjera duke na larguar pikërisht ata njerëz që mund të na duan e të përkasim.

Vetja e Robertit, ajo që nuk u dëmtua kurrë, nuk është ajo që gjykon. Është ajo që, nëse aktivizohet, arrin ta dëgjojë dhe di të shohë te tjetri më shumë se rezymenë e tij.

Si shkohet te ajo Vete?

Nuk sugjerohet të luftohet me pjesën kritike, sepse lufta kundër saj sjell thjesht aktivizimin e një pjese tjetër që sulmon të parën: dhe lufta brenda llojit nuk ka fitues. Por mund të shkohet me kureshtje :).

Schwartz do të thoshte: Kthehu nga pjesa gjykuese dhe pyete butësisht “Nga çfarë po më mbron?” Dhe pothuajse gjithmonë, poshtë saj, do të gjesh një fëmijë që ka frikë se nuk do ta duan po të mos jetë i dobishëm.

Carl Rogers e përmblodhi me një paradoks të njohur: kur e pranoj veten ashtu siç jam, atëherë mund të ndryshoj. Nuk mund ta shtrosh rrugën e shndërrimit me urrejtje. Turpi mund të prodhojë ndryshim afatshkurtër, por jo rritje afatgjatë; ai vetëm sa thellon ndjesinë se je ‘difektoz’ në thelb.

Kërkuesja Kristin Neff e ka dokumentuar gjerësisht këtë: vetë-dhembshuria, të sillesh me veten si do të silleshe me një mik që po vuan, është më motivuese se vetë-kritika, jo më pak.

Pra jo, nuk do të ndodhë që “vetja” të tërheqë njerëzit e gabuar. Pjesët e plagosura tërheqin njerëz që u flasin plagëve. Vetja, e qetë, kureshtare, e dhembshur, tërheq ata që i flasin asaj. Detyra jote nuk është ta heqësh “veten”; është ta veçosh atë nga pjesët që janë maskuar si ajo.

Kur vetja është mbyllur me drryn: trauma, terapia, dhe një paralajmërim.

Te disa njerëz, sidomos ata me trauma të konsiderueshme, pjesët mbrojtëse janë aq të forta sa një bashkëbisedim i thjeshtë nuk arrin dot të depërtojë poshtë tyre. Truri i ka ndërtuar muret për një arsye dhe nuk i ul lehtë; jo më kot ka shpenzuar aq energji për to.

Për këto raste, ka protokolle ku psikoterapia kombinohet me mbështetje farmakologjike (si p.sh. psikodelikët), dhe vitet e fundit shkenca po heton një ide intriguese: nëse ai Default Mode Network i ngurtësuar, ai uni i ngrirë në vetëkritikë, mund të “zbutet” për pak, hapet një dritare ku Vetja del në sipërfaqe dhe barrat e vjetra lëshohen.

Këtu dua të ndaloj qëllimisht për të sqaruar disa pika, sepse rreth kësaj teme ekziston një mjegull e rrezikshme.

E para, situata shkencore tani: Pohimi më lartë është ende një kërkim i mirërregulluar, nuk shitet në farmaci me recetë si zgjidhje e gatshme. Për shembull, terapia me ndihmë të MDMA-së për çrregullimin post-traumatik nuk u miratua nga FDA-ja amerikan; u refuzua në gusht 2024, me kërkesën për prova të mëtejshme; provat me psilocibinë vazhdojnë me rezultate të përziera. Grupet kërkimore sugjerojnë që këtu luhet kundërshtia nga palët e tjera të interesit që nuk duan zgjidhje ‘të përhershme’ për sëmundje që kërkojnë mjekime të vazhdueshme sot, por dhe kjo mbetet për diskutim.

Thelbi është se atje ku lejohet të ekzekutohen këto protokolle ligjërisht, gjithçka ndodh brenda një ‘mbajtësi’ rreptësisht të kontrolluar: terapistë të trajnuar, kontroll mjekësor, monitorim kardiovaskular, ndjekje për javë të tëra. Modeli funksionon për shkak të atij mbajtësi, jo pavarësisht tij.

E dyta, paralajmërimi: mos u vetëmjeko. Kam dëgjuar se bëhen rëndom ‘ceremoni’, me kërpudha apo të ngjashme, në disa mbledhje private në Shqipëri dhe në Kosovë, me shamanë të vetëdeklaruar, pa kushte mbështetëse dhe pa miratime klinike. Ju lutem, kini shumë kujdes.

Truri është plastik, dhe siç e dini ky është lajmi i mirë dhe i keq njëkohësisht. E njëjta aftësi për t’u riformuar që e bën shërimin të mundur, e bën edhe dëmtimin të mundur.

Në një gjendje të ndryshuar e të pambrojtur të ndërgjegjies, kur muret janë rrëzuar, mendja bëhet jashtëzakonisht e sugjestionueshme. Çdo gjë që hyn aty, fjala e gabuar e një “mësuesi”, mjedisi i gabuar, frika që shpërndahet pa mbështetjen e duhur profesionale që të mbahet hapësira, mund të “mbillet” thellë, dhe pastaj të zërë rrënjë.

Në fakt, kjo na ndodh edhe në shkallë të vogël, me atë që lejojmë të hyjë në mendjen tonë para gjumit. Ato minuta para se të flesh, gjysmë zgjuar, gjysmë në ëndërr, janë një gjendje e ngjashme sugjestionimi. Ajo që shikon, ajo që dëgjon, ajo zhurma që e lë të të shoqërojë derisa të të zërë gjumi, po mbjell diçka. Truri plastik nuk pyet nëse fara është e mirë apo e keqe. Ai thjesht le të mbijë çfarë ti po i hedh.

Në fund, më mirë të provosh.

Të mbash pranë “miq” që në fakt nuk i respekton, njerëz që nuk do t’ua besoje veten por të paktën “mbush kohën” - sikur nuk të shkon përshtat. Kjo gjendja ku ti ngarkon veten me ankesa pas çdo takimi, dhe prapë kthehesh, sepse boshllëku të frikëson më shumë se mediokriteti —> po ushqen pikërisht atë pjesën që beson se nuk meriton më shumë.

Më mirë të provosh.

Të qendrosh pak në boshllëk.

Të mësosh të dallosh kur flet Vetja dhe kur flet një pjesë e frikësuar e maskuar si ti. Të sillesh me atë pjesë me dhembshuri në vend që ta luftosh. Dhe të mirëpresësh, me besim, jo me dëshpërim, personin që është vërtet si ti.

Mos harro që Vetja jote e vërtetë nuk është thyer kurrë, pavarësisht se çfarë ka ndodhur. Mund të jetë mbuluar, harruar për ca kohë, por gjendet prapë se prapë aty poshtë, e qetë, duke pritur që ti të ulësh pak rrotaçilen e radios dhe ta dëgjosh.

Prit edhe një minutë, me dhembshuri për çfarë njeh si vetja. E mira vonon, por nuk harron.

Me shumë dashuri,

Megi x

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe te buymeacoffee.com/bananaditar 🍵 dhe nëse do një komunitet të vogël që lexon, diskuton dhe rritet bashkë (ku, mes të tjerash, mund të mësosh të dallosh Vetjen nga zhurma), na gjen te klubi i librit HUB23: na shkruaj te @hub23 në Instagram. Më gjen edhe te megikociaj.com.

Burime & lexime të mëtejshme

• Brené Brown, Braving the Wilderness (2017) - për dallimin mes përkatësisë dhe përshtatjes.

• Marcus Raichle (2001) dhe Robin Carhart-Harris (Imperial College London) - për Default Mode Network-un, “unin” dhe efektin e psikodelikëve mbi të.

• David Hume, A Treatise of Human Nature - për “unin” si tufë ndjesish.

• Richard C. Schwartz, No Bad Parts (2021) & modeli Internal Family Systems - për pjesët dhe Vetjen që “nuk thyhet dot”.

• Carl Rogers, On Becoming a Person - për paradoksin e vetëpranimit dhe “kushtet e vlerës”.

• Kristin Neff, Self-Compassion - për vetë-dhembshurinë mbi vetë-kritikën.

• Mbi statusin klinik: refuzimi nga FDA i terapisë me MDMA për PTSD (gusht 2024, Lykos Therapeutics) dhe provat në vazhdim me psilocibinë - kërkim premtues por ende i pamiratuar, i kryer vetëm në kushte klinike të mbikëqyrura.

Zakonisht këtu konsiderojmë ndryshimin që nis brenda teje. Sot dua të diskutoj diçka tjetër:

Dua të flas për atë që ndodh kur dhimbja jote private pushon së qeni vetëm e jotja, kur e njëjta gjë mundon njëkohësisht qindra, mijëra veta, dhe secili e mban brenda sikur të ishte sekret.

Paradoksi që më ngacmon prej kohësh: të gjithë e duam ndryshimin - e flasim te kafja, e mërmërisim nëpër dhëmbë në punë, e mendojmë para gjumit në shtëpi; por e mbajmë gjithmonë në pritje: derisa ta fillojë dikush tjetër.

Dhe ai dikushi, shpesh, nuk vjen kurrë.

Pse presim?

Le ta qartësojmë: Nuk presim sepse jemi frikacakë, nuk ka të bëjë me çështje brezash apo burrërie të gjallë a vdekur.

Presim sepse truri ynë është projektuar ✨shkëlqyeshëm✨ për të na bindur se mosveprimi është gjëja e arsyeshme.1 Më poshtë po të listoj tri mënyra se si e bën këtë, të cilat me siguri i ke hasur në përditshmëri.

1. Efekti i spektatorit

   Imagjino një autobus plot. Dikush ndihet keq, fytyra i zbehet, dhe rrëzohet në tokë. Tridhjetë veta e shohin. Tridhjetë veta presin. Dhe pikërisht sepse janë tridhjetë, askush nuk thërret “ndihmë”. Secili supozon se dikush tjetër tashmë e bëri ose do ta bëjë.

   Psikologët Darley dhe Latané e kanë emërtuar këtë sjellje si “shpërndarje e përgjegjësisë”: sa më shumë dëshmitarë, aq më e zbehur ndjesia se ‘unë duhet të lëviz’. Përgjegjësia tretet në turmë si shurupi në ujë. Ironia? Po të kishte qenë vetëm një person i pranishëm, me siguri do të ishte mobilizuar menjëherë.

2. Injoranca pluraliste

   Ky është pakti i heshtur që na mban të gjithëve peng. Secili hesht sepse beson se është i vetmi që mendon ndryshe, kur në të vërtetë salla është plot me njerëz që mendojnë saktësisht njësoj, por secili i bindur se përfaqëson anomalinë.

   Studiuesi Jerry Harvey tregon një histori të shkurtër që e ilustron këtë më mirë se çdo teori, të quajtur Paradoksi i Abilene-s, sipas qytetit përkatës në Teksas. Një familje po rri në verandë në një pasdite të nxehtë dyzet gradë, pa ditur ku të shkojë. Babai, sa për të mbushur heshtjen, hedh idenë: “Po sikur të shkojmë në Abilene të hamë drekë?” Abilene është tetëdhjetë kilometra larg. Askush nuk dëshiron të shkojë. Por gruaja thotë “po, pse jo”, sepse mendon se të tjerët duan. Vjehrra thotë “po”, sepse mendon se vajza do. Babai vetë, që e hodhi idenë vetëm sa për të thënë diçka, tani nuk tërhiqet dot sepse të gjithë “dashkan”.

   Kështu, nisen dhe ecin tetëdhjetë kilometra në një makinë pa kondicioner, mes pluhurit dhe vapës. Atje hanë në një bufe mediokre dhe kthehen të mjeruar, të djersitur, të heshtur.

   Kur më në fund dikush pranon se nuk kishte dashur kurrë të shkonte… zbulojnë se askush nuk kishte dashur. Asnjëri prej tyre. Bënë me dëshirën e plotë pikërisht atë gjë që askush nuk e donte, vetëm sepse secili supozoi se ajo ishte dëshira e tjetrit, dhe askush nuk foli.

   Tani zëvendëso familjen me një lagje. Me një kolektiv. Me një vend të tërë. Drejt sa Abileneve jemi drejtuar në jetën tonë, vetëm sepse askush nuk e ngriti dorën të thoshte “prit, a e do vërtet dikush këtë rrugë?”

3. Problemi i pasagjerit pa biletë

   Ekonomisti Mancur Olson e shpjegoi me një logjikë paksa mizore për nga thjeshtësia e saj. Mendo shkallën e pallatit. Të gjithë e duan të pastër, por secili llogarit: “Nëse e pastrojnë të tjerët, përfitoj njësoj edhe pa lëvizur; nëse nuk e pastron njeri, mundimi im i vetëm s’do të mjaftonte gjithësesi.” Pra, zgjedhja “racionale” për secilin individ është të mos bëjë asgjë dhe rezultati kolektiv është një shkallë që mbetet e papastruar përjetësisht.

   Të gjithë duan rrugën e pastër. Askush nuk do ta marrë fshesën i pari. Pra, është karakteristikë, jo një ‘virus’ i sistemit që na mban të bllokuar.

   Si përfundim, secili prej nesh pret, hesht, llogarit se kostoja është e të tjerëve dhe fitimi i përbashkët. E thënë ndryshe, kemi ndërtuar një makineri kolektive që prodhon saktësisht atë që askush nuk e do.

   Ana pozitive? Mjafton një defekt i vogël në këtë makineri për ta ndalur.

Mjafton njëri.

Në vitet ‘50, psikologu Solomon Asch mblodhi disa pjesëmarrës studimi në një dhomë dhe u tregoi disa vija. Pyetja ishte qesharake e thjeshtë: cila është vija më e gjatë? Detaji: në dhomë kishte bashkëpunëtorë të fshehur që, me qëllim, jepnin përgjigjen e gabuar duke u shprehur me bindje. U vu re që një numër befasues pjesëmarrësish ‘të vërtetë’ pranonin gabimin e dukshëm si të vërtetë (zgjidhnin vijën e pasaktë), vetëm e vetëm që të mos dilnin kundër grupit. E shihnin të vërtetën me sy dhe e mohonin me gojë.

Asch-i zbuloi edhe diçka tjetër shumë interesante. Mjaftonte një bashkëpunëtor i vetëm që të thoshte të vërtetën me zë të lartë dhe kështjella prej rëre e konformitetit shembej. Vetëm një person që guxon, dhe befas të tjerët gjejnë guximin që e kishin brenda për të zgjedhur vijën e saktë.

E njëjta gjë mund të aplikohet jashtë laboratorit, prandaj ekzistojnë dhe studimet (jo vetëm për të fituar grante apo tituj akademikë2). Ndoshta ke hasur atë videon e famshme të dikujt që nis te kërcejë i vetëm në një park, pak komik, i çmendur për disa, por krejtësisht vetëm. Derek Siversi në shkrimet e tij, e përdori për të treguar diçka thelbësore: heroi i vërtetë i asaj skene nuk është “i çmenduri” i parë. Është ndjekësi i parë: personi që ngrihet dhe i bashkohet, sepse është ai që e kthen një individ qesharak në një lëvizje. Pa qenë ndjekësi i parë, ky tipi i çuditshëm mbetet thjesht i çmendur. Me përfshirjen e ndjekësit nr. 1, brenda pak minutash, kërcejnë të gjithë.

Guximi është ngjitës. (Fatkeqësisht, edhe frika, por kjo mbetet temë për një ditë tjetër.)

Numri magjik

Tani vjen pjesa që më pëlqen më shumë, sepse na çliron nga një gënjeshtër që e mbajmë si të vërtetë: ideja se për ndryshim duhen “të gjithë”.

Nuk duhen të gjithë.

• Studiuesja Erica Chenoweth analizoi qindra lëvizje në mbarë botën dhe gjeti një kufi të habitshëm: asnjë fushatë jo e dhunshme që ka arritur të mobilizojë rreth 3.5% të popullsisë nuk ka dështuar historikisht. Tre pikë pesë përqind. Aq na paska qenë.

• Hulumtuesi Damon Centola paraqiti diçka të ngjashme me normat sociale: mjafton një masë kritike prej rreth 25% që një bindje e re të kalojë pragun dhe të bëhet normë e re për të gjithë. Para asaj pike duket e pamundur; pas saj, duket sikur ka qenë gjithmonë ashtu.

• Dhe sociologu Mark Granovetter e shpjegoi mekanikën: secili prej nesh ka një “prag” - “do dal kur të dalin edhe X të tjerë”. Disa kanë prag zeron, pra dalin të parët. Disave i nevojitet njëqind individë përpara tyre. Mjafton që ata me pragun më të ulët të lëvizin, dhe rënia e dominove nis.

Pra jo, nuk duhen të gjithë. Duhen mjaftueshëm. Dhe ka shumë mundësi që po i numërojmë gabim sa janë tashmë në anën tonë; le të kujtojmë Abilene-n dhe sallën plot me njerëz që heshtin duke menduar se janë të vetmit.

Si duket kur funksionon?

Historia është plot me momente ku “mjaftueshëm” kthehet në “gjithçka”.

Në Islandë, më 1975, rreth 90% e grave ndaluan së punuari për një ditë, në shtëpi e jashtë saj. Pa fjalime, pa luftë. Dhe i tërë vendi ngriu, duke u bërë befas e dukshme se çfarë mbante në këmbë kjo gjysma e padukshme. Disa vite më pas, Islanda zgjodhi presidenten e parë grua të botës.

Në Estoni, njerëzit zgjodhën të ‘çliroheshin’ duke kënduar; mblidheshin me mijëra dhe këndonin këngë të ndaluara fjalë për fjalë, derisa zëri kolektiv u bë diçka që tanket nuk e shtypnin dot. E quajtën Revolucioni i Këngës.

Në Serbi, një lëvizje rinore e quajtur Otpor e luftoi pushtetin me tallje, absurditet dhe humor; asgjë nuk e tret autoritetin më shpejt se përqeshja. Një regjim mund të të burgosë për protestë, por e ka shumë më të vështirë të të burgosë sepse ke qeshur me të dhe e ke paraqitur si qesharak para gjithë botës.

E përbashkëta? Asnjëra nuk nisi me “të gjithë”. Të gjitha nisën me të parët që ulën pragun në zero dhe shpesh, me ata që patën guximin të bënin rezistencën të dukej si gëzim, jo si dënim.

Kurthet

Do ta lija shkrimin gjysmak po të mos prekja pak edhe pjesën e vështirë.

• Kurthi i parë është ai që e kam përmendur edhe më parë këtu: ngatërrimi i zhurmës me veprimin. Një hashtag nuk është një lëvizje. Një story e ndarë para gjumit nuk është prani. Është e lehtë të ndihesh sikur ke kontribuar, ndërsa ke vetëprodhuar pak dopaminë dhe ke ushqyer ndjesinë se “bëra diçka”. Postoj, pra ekzistoj - por ekzistenca në ekran nuk mjafton të çndërtojë & ndërtojë çfarë nevojitet.

• Kurthi i dytë është mëngjesi pasardhës. Adrenalina e momentit të parë është e kollajshme si ushqim për motivimin; vështirësia fillon kur lodhja zëvendëson entuziazmin, kur ata që s’e nisën fare vijnë ta rrëmbejnë, kur përçarja brenda bën më shumë dëm se kundërshtari jashtë. Ndryshimi i vërtetë nuk shfaqet në një natë të bukur, por do të kërkojë një varg të gjatë mëngjesesh të zakonshme ku zgjedhim, përsëri dhe përsëri, të mos bëjmë hapa pas nën zë.

Në fund,

Çfarë mendoj është se ndryshimi kolektiv nuk është gjë tjetër veçse ndryshimi personal i shumëfishuar. I njëjti përvijim mes asaj që beson dhe asaj që bën, vetëm se në shkallë shoqërie.

Trupi yt e di kur nuk je në përputhje me vlerat e tua; një shoqëri e tërë gjithashtu e di, e ndien atë tension të heshtur, atë “ankth pa arsye” kolektiv që vjen kur secili e di të vërtetën dhe askush nuk e thotë.

Annie Dillard shkroi se mënyra si i kalojmë ditët është, në fund, mënyra si i kalojmë jetët. Po e modifikoj pak sot: mënyra si e shpenzojmë guximin tonë është, në fund, lloji i shoqërisë që ndërtojmë.

S’të duhet të jesh ti i çmenduri i parë në kodër, por mund të jesh ndjekësi i parë. Mund të jesh ai zëri i vetëm në dhomën e Asch-it që u jep të tjerëve leje të shohin atë që tashmë e dinë. Mund të jesh personi që, në verandën e nxehtë, ngre dorën dhe pyet butësisht: “Prit, a do vërtet dikush të shkojmë në Abilene?”

Me shumë dashuri,

Megi x

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe te buymeacoffee.com/bananaditar 🍵 dhe nëse do një komunitet të vogël që lexon, diskuton dhe rritet bashkë, na gjen te klubi i librit HUB23 (na shkruaj te @hub23 në Instagram). Më gjen edhe te megikociaj.com.

Si je? Si po të trajton përfundimi i 1/3tës të vitit?

Sot dua të ndalojmë në një temë jo dhe aq të ëmbël a pozitive, me mendimin që vlen të qendrojmë në parehati për të kuptuar më tepër - edhe kur s’jemi ne epiqendra e tyre.

Të gjithë dëgjojmë për ndodhi që përfshijnë sëmundje, humbje, rraskapitje, marrëdhënie të dëmtuara, depresion, trauma e të ngjashmet e tyre. Sigurisht kur i dëgjojmë, tundim kokën, tentojmë të themi diçka të mirë - “jam këtu nëse ke nevojë”, “do të kalojë”, “je e fortë” - dhe kalojmë vëmendjen në përditshmërinë tonë përsëri. Pavarësisht sa e rëndë mund të jetë situata, mbetet historia e dikujt tjetër dhe impakti te ne rrallë herë është aq jetëndryshues sa ta marrin si shenjë për të kontribuar në aktivizimin aktiv mbi çështjen në fjalë.

Por ja që ndonjëherë, kjo ‘gjëja’ e vështirë, na ndodh pikërisht neve. Dhe gjithçka kemi thënë dikur, fillon të tingëllojë ndryshe.

Derisa të të ndodhë ty, është teori.
Kur të ndodh, kërkon një gjuhë të re.

Pse nuk e kuptojmë? Nuk është faji ynë.

Dua ta them këtë para se të vazhdojmë: mungesa e të kuptuarit të plotë nuk përfshin keqdashje apo indiferencë. Shpesh është thjesht një kufizim neurologjik që truri ynë nuk mund ta kapërcejë pa përvojë të drejtpërdrejtë.

Shkenca e hendekut të empatisë

A. George Loewenstein (2005) propozoi “hot-cold empathy gap”: kur jemi në gjendje “të ftohtë”: të qetë, të sigurt, pa dhimbje, nënvlerësojmë dramatikisht intensitetin e gjendjeve “të nxehta”: dhimbje, frikë, uri, dëshirim, trishtim i thellë.

Ky është një kufizim kognitiv i dokumentuar. E kemi të pamundur ta “mendojmë” rrugën drejt të kuptuarit të asaj çfarë ende nuk e kemi ndjerë.

B. Mirror neurons (Neuronet pasqyrë), Rizzolatti: truri ynë simulon përvojat e të tjerëve, gjë që përbën bazën biologjike të empatisë. Megjithatë, simulimi është i kufizuar nga përvoja jonë. Nuk mund të “luajmë në mendje” diçka që nuk kemi parë kurrë së brendshmi.

Mendo sa e vështirë është të imagjinosh një ngjyrë që nuk ekziston në spektrin që ti njeh.

C. Affective forecasting errors (Gabimet e parashikimit afektiv): njerëzit janë të dobët në parashikimin mbi si do të ndihen ata vetë në situata hipotetike; madje edhe më të dobët në parashikimin se si do të ndihej dikush tjetër.

Ne mendojmë se dimë, por e vërteta është që aftësia jonë për të parashikuar në çështje emocionesh/ndjesish është tejet e vogël. Pikërisht te hapësira midis realitetit dhe parashikimit ndodh gjykimi.

Ne nuk e dimë si duket nga brenda ajo gjendje.

Edhe kur na intereson shumë objektivisht (në analizë logjike), jemi të paaftë ta kuptojmë të vërtetën afektive.

Fjalët që i mendojmë dhe pavarësisht se nuk i themi, ato ndikojnë.

Kjo është pjesa e vështirë. Le të jemi të ndershëm për një moment, jo me njëri-tjetrin, por me veten.

Fjalët e fshehura, të menduara, jo gjithmonë të thëna

• “Po e tepron.”

• “Unë nuk do të reagoja kështu.”

• “Diçka duhet të ketë bërë për ta merituar.”

• “Do të kisha mbaruar me këtë muhabet shumë kohë më parë.”

Nuk i themi gjithmonë me zë, por i mendojmë. Ky është realiteti i sikletshëm që dua ta shohim bashkë sot; jo për t’u ulur këmbëkryq në gjykim të vetes, por për të kuptuar nga ku burojnë.

A. Just-world hypothesis (Hipoteza e botës së drejtë), Melvin Lerner (1980): truri ynë ka nevojë biologjike të besojë se bota është e drejtë. Prandaj, kur i ndodh diçka e keqe dikujt, kemi tendencë të kërkojmë “arsyen”; diçka që e bëri ta meritonte, diçka që bëri gabim, diçka që ne nuk do ta bënim në vendin e tyre.

Kjo na mbron psikologjikisht nga ankthi i vërtetë: ideja se mund të ndodhë edhe neve, pa paralajmërim, pa arsye.

B. Superiority bias (Anshmëri bazuar në superioritet): shumica e njerëzve mendojnë se do t’i përballonin situatat e vështira më mirë se mesatarja, edhe po t’i ndodhnin të gjitha njëkohësisht. Kjo është matematikisht e pamundur, por psikologjikisht vjen me një ndjesi rehatie mbi kapacitetin tonë që në fakt thjesht po na ruan nga frika, jo se po reflekton të vërtetën.

Derisa je aty te goja e ujkut, gjithçka duket më e lehtë nga jashtë.

Vetmia e padureshme e të jetuarit nga brenda

Ekziston një lloj vetmie që nuk përflitet mjaftueshëm dhe nuk i referohem asaj fizikes. Flas për vetminë e të jetuarit nga brenda ndërkohë që të gjithë rreth teje të shohin nga jashtë.

Imagjino sikur ndodhesh me të vërtetë TI në mesin e një situate që e ke dëgjuar plot herë - humbje, sëmundje, fund marrëdhënieje, krizë identiteti - dhe tani arrin të dallosh qartësisht se ata që të flasin apo diskutojnë rreth teje sot, janë saktësisht aty ku ishe edhe ti dikur. Me të njëjtat fjalë të mira, dhe njëkohësisht me të njëjtën distancë të padukshme.

C.S. Lewis shkroi A Grief Observed pas vdekjes së gruas së tij në formatin e një ditari të papërpunuar të dhimbjes, ku një nga gjërat më goditëse që përmendet ishte kjo: pikëllimi ndihej shumë si frika, diçka që nuk e kishte parashikuar, pavarësisht gjithçkaje që kishte lexuar dhe menduar rreth vdekjes.

“No one ever told me that grief felt so like fear.”

C.S. Lewis, A Grief Observed

Dukshëm leximi nuk të mëson si ndihet për së brendshmi një ngjarje, dhe hendeku mes të dyjave është i pakapërcyeshëm në imagjinatë kur ende s’e ke kaluar vetë.

Ne e kemi të pamundur ta jetojmë botën e plotë, përfshirë eksperiencat që s’na takojnë ende. Jetojmë versionin tonë të saj, deri sa ajo na detyron të zgjerojmë kufijtë. Dhimbshëm, por pa s’ka rritje pa dhimbje.

Çfarë ndryshon kur të ndodh ty?

Ndryshon mënyra si percepton gjithçka, përfshirën gjuhën, kujtimet apo ndodhitë e rastit që nisin të marrin tjetër kuptim. Është si të vendosësh syze me ngjyrë tjetër: e njëjta botë, por çdo gjë duket ndryshe.

1. Ndryshon gjuha

Fjalët që dikur dukeshin të mjaftueshme për t’u thënë “do të kalojë”, “je e fortë”, “fokusohu te e mira”, tani duken bosh. Tani ti e di se ato fjalë janë të shkruara nga jashtë, kurse ti tashmë je brenda.

2. Ndryshojnë kujtimet

Kujton bisedat kur ishe ana tjetër, ku dhe ti tundje kokën, thoje diçka të mirë, dhe ecje përpara. Tani ndihesh ndryshe rreth tyre. Nuk përjeton domosdoshmërisht faj (aq dije, dhe aq bëre), por je pasuruar me një kuptim të ri të hendekut të padukshëm për syrin tënd që ekzistonte atëherë.

3. Ndryshon mënyra si dëgjon

Bëhesh shumë më e durueshme me ata që mendoje se “po e ekzagjëronin”, sepse e di tashmë si është përjetimi. Nguron të japësh zgjidhje apo këshilla të shpejta dhe arrin të qendrosh brenda bisedës pa iu larguar pjesërisht me mendje apo trup.

4. Ndryshon kush je me të tjerët

Disa prej nesh pasi kalojnë një ndodhi të vështirë bëhen më të mbyllur, kurse disa të tjerë bëhen burimi i llojit të ndryshëm të kuptimit. E keni parasysh atë shprehjen:

“Askush nuk shkel kurrë në të njëjtin lumë dy herë, sepse nuk është më i njëjti lumë dhe ai nuk është më i njëjti njeri.”

Herakliti

Në momentin që të ndodh ty, shndërrohesh në personin që dikur nuk e kuptoje, ndoshta edhe e gjykoje, apo edhe e harroje lehtësisht. Kjo është dhurata e fshehur e dhimbjes.

“Suffering has been stronger than all other teaching.”

“Vuajtja ka qenë më e fortë se të gjitha mësimet e tjera.”

Charles Dickens, Great Expectations

Burim që duhet lexuar

Në librin e tij fenomenal,The Body Keeps the Score, Kolku e thotë qartë:

Trauma nuk është vetëm kujtim (në mendje), por është e regjistruar në trup. Kjo është arsyeja pse:

1. Njerëzit që kanë kaluar diçka të vështirë nuk mund ta “logjikojnë” rrugën drejt shërimit;

2. Të thuash “mos mendo kaq shumë për të” nuk ndihmon;

3. Psikoterapia bazuar ekskluzivisht në fjalë (pa përfshirë trupin), është mjet i kufizuar në raste traumatike.

Çfarë mund të bëjmë, pa moralizim?

Nuk ka një mënyrë magjike për ta kapërcyer hendekun e empatisë plotësisht pa përvojën e drejtpërdrejtë, por ka veprime që ndryshojnë cilësinë e pranisë sonë, pa pretenduar se kuptojmë gjithçka.

1. Pezullo gjykimin.

Jo “A ka arsye për këtë?” me aq sa arrin ti ta logjikosh nëse do të ishe në vendin e tyre; por “Si është kjo për të?” duke ndezur kureshtjen dhe dhembshurinë. Ndryshimi midis tyre mund të duket i vogël në fjalë, por ndryshon tërësisht qendrimin tënd. E para kërkon justifikim që të të bëjë ty kuptim, kurse e dyta kërkon vetëm praninë.

2. Mos relativizo dhimbjen.

“Edhe unë kam pasur…” me sado mirëbesim të thuhet, ka efekt zvogëlues mbi situatën. “Të paktën…” është po aq problematike, nuk jemi ne aty për të peshuar njërën apo tjetrën. Dhimbja nuk ka hierarki. Dëgjo pa krahasuar, pa shkallëzuar, pa pozicionuar eksperiencën krah për krah personit përballe.

3. Prani pa zgjidhje

Dëshira për të dhënë zgjidhje është shpesh më shumë për ne; sepse na bën të ndihemi të dobishëm, të aftë të kontribuojmë, të “bëjmë diçka.” Por ndodh që tjetri nuk ka nevojë për zgjidhje, sesa ka nevojë të mos ndihet vetëm brenda asaj çfarë po kalon.

4. Pyet para se të supozosh.

“Çfarë do të të ndihmonte tani?” është një pyetje e thjeshtë dhe e vlefshme. Jo çfarë mendon ti se do të ndihmonte, por çfarë ka nevojë ai person specifik, në atë moment specifik.

Nuk ke nevojë ta kuptosh plotësisht dikë për të qenë i dhembshur dhe i dobishëm për të.

Para se ta mbyllim

Pyetje për sot

Do të doja të lexoja përgjigjen e ndonjërës prej tyre në komente apo në emailin tim :).

1. A ke dikë në jetën tënde që po kalon diçka të vështirë dhe a e ke vlerësuar me syrin tënd nga jashtë? Çfarë do të ndryshoje nëse do të ishe brenda?

2. Ke kaluar diçka që dikur nuk e kuptoje? Si ndryshoi perspektiva jote pas saj?

3. Herën e fundit që dikush ishte i pranishëm me dhe për ty, jo me zgjidhje, por thjesht aty, si u ndjeve?

Vlen të rikujtojmë se empatia nuk kufizohet te të ndjerit njësoj një ngjarje që i ka ndodhur dikujt tjetër; empatia përfshin mosmohimin e përvojës së tyre pavarësisht a e ke jetuar ose jo.

Nëse kemi fat, disa ngjarje të dhimbshme mund të mos na ndodhin kurrë, por edhe ky fat ka çmim: distancën nga ata të cilëve po u ndodh sot.

Si përfundim, disa gjëra nuk duket se arrijnë të mësohen pa u jetuar, por mund t’i dëgjojmë dhe të ofrojmë mbështetjen tonë si dikush që e tashmë di këtë informacion, e respekton distancën e padukshme dhe nuk kërkon ta kuptojë para se të qendrojë pranë.

Ndoshta kjo - prania pa pretendimin e të kuptuarit plotësisht - është forma më e ndershme e empatisë.

Me dashuri dhe kthjelltësi,

Megi xx

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe përmes buymeacoffee.com/bananaditar 🍵

Si je sot? Uroj që pranvera po të merr përdore në lëndinat që kanë çelur e po të fton të shtrihesh me fytyrën nga dielli për disa minuta paqe. Kemi shumë nevojë për t’iu kthyer natyrës, veçanërisht kur disa gjëra s’shkojnë ashtu si duam.

Më tej, përveç të bërit njësh me natyrën, do të doja të prekja një temë që e has shpesh në sesionet e kufizuara që po ushtroj këto vite: Të paturit shumëçka duke ndodhur brenda individit, por të zgjedhurit që të qendrojë në hapësirë neutrale qoftë vetëm te mendja e individit ose në një raport profesional si p.sh. me terapisten, edhe pse plani është që një ditë ky mendim/fjalim të ajroset.

A ke dhe ti diçka që do të doje ta thoshe?

• Një mesazh të shkruar dhe fshirë;

• një bisedë të rishfaqur në mendje në orën 2 të natës, ku ti e thua gjithçka saktë dhe tjetri të dëgjon dhe situata zgjidhet plotësisht;

• apo një ndjenjë të paemërtuar, të ruajtur si diçka që “do ta adresoj kur të kem kohë dhe energji.”

Koha kalon, kurse këto ndjesi a gjysmëmendime mbeten të ngecura.

Në fakt, gjëja që më godet nuk është vetë heshtja, por arsyeja pas heshtjes. Shpesh deklarohet s’ka të bëjë me paaftësinë për ta thënë, por me bindjen se çasti i duhur nuk ka ardhur ende.

Pra, nuk është se nuk dimë çfarë të themi dhe diskutojmë me të tjerët (ose veten në pasqyrë) për t’u përgatitur për dialogun e ardhshëm; por e përdorim këtë të fundit si arsye për të pritur momentin perfekt që s’vjen kurrë :).

Pse presim dhe s’ia bëjmë bam?

Para se të shkojmë te zgjidhja, që është gjithmonë e lehtë ta piketosh nga jashtë, dua të qendrojmë pak te arsyeja. Kur dikush thotë “thuaje, është kaq e thjeshtë”, zakonisht nuk merr parasysh se çfarë kërkon trupi ynë biologjikisht për ta përmbushur.

Prandaj për mua ka shumë rëndësi që psikologët e rinj dhe të vjetër të jenë mjeshtra të fizikes së individit, sepse përndryshe do ta thyejnë atë urën e komunikimit nga sasia e informacionit që duan të kalojnë nga një anë në tjetrën; dhe kjo s’ndihmon asnjeri.

Çfarë ndodh në tru kur do të thuash diçka të vështirë?

A. Eisenberger et al. (2003) propozoi “social pain overlap theory”/“teoria e mbivendosjes së dhimbjes sociale”:

Ku truri e përpunon refuzimin social në të njëjtat zona si dhimbjen fizike, specifikisht te anterior cingulate cortex. Kjo do të thotë që frika nga “jo-ja” nuk është dramatizim, por mund të shpjegohet në nivel biologjik. Trupi ynë e trajton situatën imagjinare të refuzimit/kundërshtimit/konfliktit si kërcënim të vërtetë, njëlloj si dhimbjen nga djegia për shembull.

B. Illusion of permanence/Iluzioni i së përhershmes:

Kur besojmë se koha është e pakufizuar. “Do ta them nesër. Javën tjetër. Kur të vijë momenti i duhur.” Psikologët e quajnë temporal self-appraisal/vetëvlerësim kohor - kur ne vlerësojmë gabimisht sa kohë kemi. Truri e bën këtë për të na mbrojtur nga ankthi i menjëhershëm, por na lë të ekspozuar ndaj pendesës së vonuar.

C. Vulnerability paradox/Paradoksi i vulnerabilitetit nga Brené Brown:

Shumica prej nesh i shmangim bisedat e vërteta pikërisht me njerëzit që na interesojnë më shumë. Sa më e rëndësishme të jetë marrëdhënia, aq më e madhe është frika nga humbja e saj për shkak të fjalëve. Pra, nuk flasim sepse nuk na intereson, por sepse na intereson tepër!

Nëse e ke parë veten në pasqyrë…

E them shpesh kur i referohem frikës nga gjykimi i tjetrit: shumica e frikës nuk vjen nga tjetri & çfarë përfaqëson ai; vjen nga pjesët e vetes sonë me të cilat ende nuk kemi krijuar një marrëdhënie funksionale.

Kur ti nuk e di ende çfarë dëshiron, çfarë ke frikë, çfarë ke nevojë; atëherë mendimi se tjetri mund të arrijë të shohë drejt e në ato pika, është i frikshëm pashmangshmërisht.

Dija është fuqi. Vetëdija është shpesh superfuqi.

Nëse ke zënë një pozicion ndershmërie me veten, nëse ke qenë e gatshme të shohësh motivimet, frikërat, dëshirat e tua me sytë hapur: nuk ka shumë që tjetri mund të zbulojë rreth teje që ti nuk e di vetë. Kështu, gjykimi i tij humbet fuqi sepse shndërrohet thjesht në opinion, jo një zbulim prej të cilit duhet të fillosh ta shohësh veten me dyshim.

“The privilege of a lifetime is to become who you truly are.”

“Privilegji i një jete është bëhesh kush je në të vërtetë.”

Carl Jung

Çfarë mund të marrim prej sa më lartë, është një shtytje pozitive për të punuar drejt qartësisë së mjaftueshme për të ditur çfarë dëshiron, pastaj çfarë mund të përçosh me fjalë dhe pse-të për secilën respektivisht. “Puna” e vërtetë nuk ka të bëjë me gjetjen e guximit për të folur, sepse guximi është nga përbërësit e fundit që nevojiten PASI të kesh kuptuar me veten tënde të vërtetën në secilin dimension. E folura pa substancë më mirë të qendrojë në pritje.

Çmimi i vonesës

Bronnie Ware ishte infermiere në kujdesin paliativ, ku i ofronte mbështetje njerëzve në javët e fundit të jetës së tyre. Për vite me radhë i kishte pyetur mbi pendesat e tyra ndërkohë që ishin në ato momente përpara kalimit në jetën tjetër. Këto i mblodhi dhe i shkroi në një libër që quhet “The Top Five Regrets of the Dying”/“Pesë pendimet kryesore të atyre që po vdesin”, të cilat po i vendos më poshtë:

#1

“Do të doja të kisha pasur guximin të jetoja një jetë të vërtetë për veten time, jo jetën që të tjerët prisnin prej meje.”

#2

“Do të doja të kisha pasur guximin të shprehja ndjenjat e mia.”

#3

“Do të doja të kisha ruajtur kontaktin me miqtë e mi.”

#4

“Do të doja të kisha lejuar veten të isha më e lumtur.”

#5

“Do të doja të mos kisha punuar kaq shumë.”

Vini re diçka: asnjë nga pesë pendimet nuk është “u shpreha shumë dhe dola keq.”

Daniel Kahneman ka dokumentuar diçka që quhet anticipatory regret asymmetry/asimetria e keqardhjes paraprake: njerëzit nënvlerësojnë sa do të pendohen për gjërat e pathëna, por mbivlerësojnë sa do t’i kushtojë të thënit.

Pra, përllogarisim gabim çdo herë; e rëndojmë rrezikun e bisedës dhe e lehtësojmë rrezikun e heshtjes. Kur në realitet shpesh është e kundërta.

Penelopa dhe biseda që nuk mbaronte kurrë

E mbani mend si Penelopa, te Odisea, e priti Odisenë për njëzet vjet? Për të shmangur pretendentët, thurte çdo ditë dhe shthurte çdo natë, duke mbajtur gjithçka pezull.

Shpesh bëjmë të njëjtën gjë me bisedat tona. I “thurim” mendërisht: i planifikojmë, i imagjinojmë, i rishikojmë; dhe pastaj i “shthurim” sepse momenti s’ishte i duhur, sepse tjetri dukej i zënë, sepse “ndoshta nuk ka aq rëndësi.” Kështu biseda mbetet gjithmonë e nisur dhe kurrë e bërë… Si ato dritaret hapur që ju përshkrova te shkrimi i javës së shkuar. Kështu neve na mban peng brenda saj duke ndjekur “bishtin tonë”.

Triologjia e “Before”, tri filma që rrotullohen te dy personazhe kyç, reflekton te njëri prej tyre veçanërisht te “Before Sunset” këtë tension: dy njerëz që nuk i thanë gjërat nëntë vite më parë dhe tani kanë vetëm disa orë në dispozicion. Gjithë filmi thuret (meqë e morëm metaforën nga Penelopa) te pyetja “A do ta themi tani?” - dhe audienca e njeh mirë ketë gjendje, e si pasojë lidhet edhe më tepër te personazhet që i ngjajnë me veten dhe filmat bëhen të suksesshëm.

Jemi të gjithë kaq të ngjashëm!

Thuaje si ndihesh, jo si argument.

Ka diçka që e vërej shpesh, përfshirë dhe te vetja: presim të kemi argumentin perfekt me logjikën e pakundërshtueshme të shprehur me fjali që nuk lënë hapësirë për keqkuptim. Ndërkohë që e ndërtojmë atë argument, biseda nuk bëhet kurrë.

Këtu harrojmë se bisedat emocionale nuk kanë vetëm nevojë për argument, por i duhet prania e vërtetë. Të jesh aty plotësisht, me trup dhe mendje.

Marshall Rosenberg, themelues i Nonviolent Communication, bën një dallim që mund të duket i vogël, por ndryshon gjithçka në dialogim: mes “ti bëre X” dhe “unë ndihem Y kur ndodh X.”

E para është akuzë dhe e mbyll tjetrin. E dyta është dëshmi dhe e hap urën e komunikimit. Kështu krijohet hapësira midis që mundëson bisedën e vërtetë. Kam shkruar për këtë me shembuj konkretë në shkrimin më poshtë:

Nëse kemi ardhur te pika që vendosim ta komunikojmë atë që duam, hapi i rradhës është pikërisht mënyra sesi e bëjmë. Kjo nuk vlen as më pak as më shumë, por kërkon të njëjtin nivel përgjegjësie dhe vetëdijësimi.

Fjalët ndonjëherë janë fukarallëk.

S’mund të lë pa shtuar çfarë rrallë përmendet në kontekstin e “thuaj çfarë ndjen”:

Ndodh që zgjedhja e heshtjes ka kuptim.

Jo çdo bisedë duhet të bëhet, jo çdo ndjenjë kërkon fjalëzim të menjëhershëm. Ka çaste kur heshtja është vendimi i duhur, sepse nuk vjen prej frikës.

Dallimi mund të mos jetë gjithmonë i qartë, por mund të na ndihmojë pyetja: po hesht sepse zgjodha kështu, apo po hesht sepse nuk kam guxuar të bëj ndryshe? E para të lë të lirë, kurse e dyta ta shton ngarkesën.

Para se ta mbyllim,

Pyetje për sot

• Ka diçka që ke dashur ta thuash dhe nuk e ke thënë? Çfarë po pret?

• Nëse e thua dhe tjetri reagon keq, çfarë humb realisht? Nëse nuk e thua kurrë, çfarë humb nga ana tjetër?

• A po hesht sepse zgjodhe, apo sepse nuk ke guxuar të zgjedhësh ndryshe?

Personi tjetër mund ta refuzojë fjalën tënde, mund ta keqkuptojë, mund të mos reagojë si ke shpresuar apo imagjinuar në syrin e mendjes. E megjithatë, nuk mund të ta marrë kurrë guximin që t’u desh për ta thënë; ai mbetet yti. Dhe ti ke ndryshuar një herë e mirë. Rikujto sa i rëndësishëm është formimi i identitetit.

Pastaj, kur të të vijë rradha të jesh ti ajo që dëgjon, do të kujtohet sa kishte rëndësi fakti që dikush zgjodhi të fliste e do të ngresh cilësinë e të gjitha bisedave të tua duke shtuar praninë e plotë nga ana jote.

Fund i lumtur.

Me dashuri dhe kthjelltësi,

Megi xx

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe përmes buymeacoffee.com/bananaditar 🍵

Si je sot? A ke arritur t’i mposhtësh alergjitë e pranverës? As unë.

Tani, n.q.s. jemi të sinqertë me veten: të gjithë tipikisht kemi një listë të hapur me gjysmë-plane. S’po flas për diçka të mirëfilltë të shkruar diku, por për atë renë në tym që mbajmë në mendje dhe sa herë e kujtojmë, na jep një ndjesi thartire. Mmm.

Kjo lista mund të jetë e përberë nga kursi që nise dhe nuk e mbarove kurrë; podkasti/blogjet/projekti që “do t’i merrje seriozisht”; libri që e bleve me hov, e lexove deri te faqja 47, dhe e le aty me faqeruajtësen brenda sikur do t’i riktheheshe të nesërmen; gjuha e huaj; aplikacioni i sportit; agjenda e re fizike e 2026; apo ato tre emaile të papërgjigjura që tani bën sikur nuk ekzistojnë.

Brenda teje, ti e di që mosplotësimi i tyre s’ka të bëjë me aftësinë apo dëshirën tënde. Por seç u zhduk diçka. Ajo flaka e parë, ajo energjia që e përjetove në ndjesi si bindje absolute: u ftoh pa një njoftim paraprak.

Kështu mund të dalim në një përfundim teorik se ndoshta problemi nuk është se nuk dimë t’i bëjmë këto gjëra; duket se i fillojmë mirë, “mise en place” e realizojmë me sukses por nuk vazhdojmë hapin e rradhës të nevojshëm që gatimi nga një miks përbërësish të jetë i ngrënshëm.

Pra, duket se i lëmë në mes.

Kjo i ndodh shumë njerëzve, dhe jo domodosdoshmërisht lidhet me ata të “padisiplinuarit”. Shpesh e gjejmë te njerëzit plot me ide, energji, dhe kuriozitet të pashoq. Sigurisht, kjo nuk është rastësi.

Faji nuk është yti, është i dopaminës.

Si fillim le të korrigjojmë një keqkuptim të përhapur: mendojmë që dopamina = kënaqësi. Nuk është kështu. Dopamina është kimikati i parashikimit: i pritjes, i mundësisë, i “çfarë mund të jetë”. Psikiatrja Anna Lembke, në librin e saj Dopamine Nation, e paraqet kështu:

Truri ynë lëshon dopaminë jo kur arrijmë diçka, por kur imagjinojmë se do ta arrijmë.

Kjo është arsyeja e vërtetë pse e fillon me aq entuziazëm çdo projekt: truri po të shpërblen që tani… para se të bësh gjë fare. Imagjinon rezultatin, ndihesh mirë, dhe të duket sikur e ke nisur atë gjënë e jashtëzakonshme.

Çfarë po ndodh në tru?

1. Ide e re → çlirim i dopaminës. Eufori. “Këtë herë do të jetë ndryshe.”

2. Fillimi → dopamina vazhdon të jetë e lartë. Gjithçka duket e mundshme.

3. Rezistenca e parë → dopamina bie. Humbim energjinë. “Ndoshta nuk ishte aq e mirë.”

4. Truri kërkon diçka të re → dhe cikli rifillon me projektin tjetër.

Studiuesit e quajnë këtë “reward prediction error”: gabimi i parashikimit të shpërblimit. Kur realiteti nuk përputhet me atë që truri kishte imagjinuar, sistemi dopaminergjik bie nën dyshemenë bazë. Dhe kjo rënie përjetohet si dëshpërim, si mërzi, si “ndoshta kjo nuk ishte gjëja e duhur”, edhe kur projekti është i përsosur.

Truri ynë e do fort fillimin, por nuk ka një marrëdhënie të mjaftueshme me vazhdimin.

Novelty Loop/Cikli i risisë

Braktisja e projekteve nuk ndodh për shkak të problemeve karakteriale, edhe pse ne shqiptarët e kemi zakon ta lidhim karakterin “e fortë-të dobët” me sjelljet e matshme.

Si qenie biologjike që je, thjesht po ndjek një cikël neurologjik të trashëguar brez pas brezi. Truri ynë është ndërtuar si pasojë e evolucionit që të ndjekë risinë: aty fshihej ushqimi, siguria, mundësia. Sot ky instinkt na i shet idetë e reja si marrja e një “droge të lehtë”, dhe patjetër ne i blejmë me entuziazëm çdo herë.

Ide e re→ Entuziazëm→ Fillim→ Rezistencë→ Braktisje→ Ide tjetër

Adam Grant e quan këtë “originator’s dilemma” - dilema e krijuesit; njerëzit kreativë kanë aq shumë ide sa bëhet fizikisht e pamundur t’i realizojnë të gjitha. Por mendja nuk e di këtë. Ajo propozon, propozon, propozon dhe trupi mbetet pas, me gjysmë-projektet e grumbulluara në një kartelë braktisjeje.

Mesazhi: Ti nuk je e shpërqendruar apo e paaftë për ta çuar deri në fund çfarë nise. Je e trajnuar të ndjekësh të renë prej miliona vitesh evolucion.

Apo ndoshta jam thjesht një “binjak”?

E prekim pak edhe këtë shpjegimin tjetër se ndonjëherë ndihet si elefanti në dhomë. Ndoshta kështu jam unë, sepse shenja ime e horoskopit manifestohet e tillë.

Astrologjia funksionon veçanërisht mirë për ata prej nesh që e përdorin si mekanizëm përballimi; pavarësisht sa e kemi studiuar ose jo. Kjo sepse na ofron një narrativë, një histori, e si rezultat një grup ku përkasim. Sistemi ynë nervor është i uritur për narrativa, sidomos kur sjelljen tonë nuk arrijmë apo nuk duam ta kuptojmë në formë të pavarur. “Jam binjakët, prandaj jam kështu” është shumë më pak ankthogjene se “ndoshta kam një diagnozë të pazbuluar”.

Për ata që e studiojnë dhe e praktikojnë, astrologjia duket se vjen me vlerat e veta; por nuk eleminon nevojën e shkencës dhe zbulimeve të saj për ta ndihmuar njeriun; në fund të ditës, të vërtetat konvergojnë gjithmonë në një pikë.

Megjithatë diku kemi humbur arsyen dhe qëllimin pas kërkimit shkencor, nga ku në vend që të vendosen në praktikë gjetjet studimore për përmirësimin e njerëzimit - po përdoret akademia si vend shitblerje titujsh doktorantësh a profesorësh në shërbim të një hierarkie artificiale nga koka te këmbët. Si pasojë, në demencë aktive të vetëzgjedhur - grupi i pseudostudiuesve ka krijuar konfuzion dhe polarizim të komuniteteve duke ushqyer problematika me gjenezë sociale që s’kanë patur nevojën të ekzistonin. Prandaj pyetje të tipit “pse si është gjetur kura” apo “pse kushton më shumë sot të jetosh shëndetshëm sesa e kundërta”, duhen trajtuar me një në xhep; integriteti profesional është specie në zhdukje.

Pse të qendruarit me një gjë është e vështirë?

A. “Effort discounting”: Zbritja e përpjekjes

Truri ynë ul automatikisht vlerën e gjërave që kërkojnë shumë përpjekje. Studiuesit Inzlicht dhe Shenhav e kanë dokumentuar kështu:

Sa më shumë përpjekje kërkon një detyrë, aq më pak e vlerëson truri shpërblimin që vjen si rrjedhojë.

Lind pyetja në nivel neurobiologjik: “A ia vlen t’ia dedikoj energjinë?” Dhe shpesh, pa praktikë dhe identitet të ndërtuar, përgjigja automatike është jo.

B. “Zeigarnik effect”: Ciklet e hapura

Bluma Zeigarnik zbuloi në vitet ‘20 se truri mban mend detyrat e papërfunduara shumë më mirë se ato të përfunduarat. Duket pozitive, por ka çmim: çdo projekt i braktisur mbetet si “lak i hapur” në kujtesën operative, duke konsumuar energji konjitive edhe kur ti nuk mendon për të qëllimshëm. Kjo është lodhja e fshehtë e njerëzve me shumë dritare të hapura në nivel sipërmarrjesh. Pra, nuk është ngarkesa aktuale, por pesha e gjithçkaje të pambyllur.

C. “Identity gap”: boshllëku i identitetit

James Clear na paraqet konceptin e “identity-based habits”: zakone të bazuara në identitet. Problemi me projektet e braktisura shpesh nuk është mungesa e motivimit, por fakti që nuk e sheh ende veten si dikush që i mbaron gjërat. Nis një kurs, por nuk je “dikush që kryen kurse”. Dhe trupi ka tendencë të veprojë në linjë me identitetin ekzistues, jo me aspiratat.

Duke qenë se përpiqesh të veprosh si dikush që ende nuk je bërë, rritet gjasa e dështimit në projektin e ri; jo se ti dhe projekti keni një problem kapaciteti.

D. Frika nga suksesi, edhe pse rrallë diskutohet

Henriette Anne Klauser, në Write It Down, Make It Happen, ngre diçka tjetër kundër-intuitive: ndonjëherë nuk e mbarojmë jo nga frika e dështimit, por nga frika e suksesit. Suksesi do te kërkonte ndryshim, ndoshta dhe një version të ri të vetes.

Për sa kohë versioni i ri nuk është i njohur/familjar, frika nga padituria mbi të panjohurën mund të çojë në sabotazh plotësisht individual.

Ti rikrijon situata që janë të destinuara të të fuqizojnë besimin se ti nuk ia del dot.

Deep Work vs Multitasking/Puna e thellë vs Disa punë njëkohësisht

Në parim puna e thellë ka elementë si:

• Fokus i thellë, pa ndërprerje

• Progres real dhe i matshëm

• Kërkon energji dhe strukturë

• Ideal për të mbaruar gjërat

Kurse multitasking:

• I dobishëm për grumbullim idesh fillestare (brainstorming)

• Ndihmon fazën eksploruese

• Krijon iluzion produktiviteti

• Shkatërron thellësinë e ekzekutimit

Nëse ke lexuar çfarëdo libri produktiviteti në pesë vitet e fundit, e di që multitasking është iluzioni më i madh i prodhimtarisë moderne. Dhe është e vërtetë - deri diku.

Rubinstein, Meyer dhe Evans (2001) dokumentuan “switching cost” - koston e kalimit midis detyrave. Sa herë që lëvizim nga një gjë te tjetra, truri shpenzon energji në riaktivizim. Rreth 20-40% e prodhimtarisë së mundshme humbet vetëm nga ndërrimi i vazhdueshëm i vëmendjes. Cal Newport, në Deep Work1, argumenton se:

Fokusi i thellë është një aftësi e rrallë dhe e çmueshme e shekullit tonë.

Megjithatë, multitasking nuk është gjithmonë armiku.

Studiues si Shalini Misra, treguan se ekspozimi ndaj ideve të ndryshme njëkohësisht mund të nxisë kreativitetin, por vetëm kur ndiqet nga periudha të gjata fokusi.

Çelësi nuk qendron vetëm te puna e thellë e vazhdueshme, por te njohuria jote mbi fazat e nevojshme për prodhimtari: të dish kur je në fazën e eksplorimit dhe kur je në fazën e ekzekutimit. Janë dy pjesë të ndryshme të nevojshme për rezultat dhe secila ka kohën e vet.

• Multitasking mund të përdoret në fillim për eksplorim.

• Puna e thellë mund të përdoret për të lidhur bashkë gjetjet e tua dhe për t'i sjellë në jetë (jo vetëm në mendje).

Te filmi Limitless, Bradley Cooper merr një pilulë dhe bëhet i pakufizuar (pra, limitless). Çfarë filmi tregon me elegancë është se aftësia pa strukturë çon në kaos, jo gjenialitet. Duket se ne arrijmë të përfundojmë gjërat tona kur dimë ta drejtojmë energjinë, jo thjesht kur kemi më shumë energji.

Kujt i ndodh më shpesh dhe pse nuk është tregues negativ?

1. Hulumtimet psikologjike tregojnë një profil të qartë: njerëzit me gatishmëri të lartë për eksperienca të reja- një nga pesë tiparet e mëdha të personalitetit - gjenden më shpesh në situatën që po diskutojmë. Këta janë njerëzit kuriozë, kreativë, me imagjinatë të pasur; ku, pikërisht cilësitë që i bëjnë interesantë i bëjnë njëkohësisht të rrezikuar nga cikli i risisë.

2. Pastaj vijnë perfeksionistët, ata që shpesh e braktisin diçka jo nga mungesa e interesit, por sepse puna reale nuk i ngjan dot versionit perfekt që kishin imagjinuar.

3. Nuk shpëtojnë dot as “mbimenduesit” (overthinkers), të cilët shpenzojnë aq shumë energji duke planifikuar sa nuk u mbetet më për ekzekutim. “Planning as procrastination” - planifikimi si prokrastinim i fshehur.

Vështirësia këtu: Sa më shumë mundësi sheh, aq më e vështirë bëhet të zgjedhësh të qendrosh me njërën në një kohë. Njohur si paradoksi i kreativitetit.

Si ta ndihmojmë veten?

Nuk ka rrugë të shkurtra apo këshilla çudibërëse. Ta them këtë një herë, pastaj vazhdojmë me disa propozime nga studiuesit e fushës.

1. Përcakto vija finish-i të vogla.

Mos syno përfundimin total, por syno përmbushjen e versionit 1.0. Publiko diçka të papërsosur, sepse truri ka nevojë të përjetojë mbyllje, qoftë edhe të vogla, për të riaktivizuar sistemin e shpërblimit drejt finalizimit. Versioni “gjysmak” ekzistues është gjithmonë më i mirë se versioni perfekt imagjinar.

2. Menaxho inputin, jo vetëm outputin.

Nëse po konsumon 10 podkaste, 5 libra dhe 200 story në ditë: truri yt po gjeneron ide me shpejt se trupi mund ta ndjekë. Prandaj, kufizo burimin e ideve të reja. Kjo duket kundërintuitive, por funksionon: më pak input = më shumë output.

3. Rregulli: “Mbyll një para se të hapësh tjetër”.

Para se të nisësh diçka të re, identifiko një gjë të hapur, sado të vogël, dhe mbylle. Më sipër diskutuam sesi laqet2 e hapura (ciklet e hapura) konsumojnë energji konjitive 24/7 (efekti Zeigarnik). Çdo mbyllje çliron kapacitet të disponueshëm për më vonë.

4. Identiteti para zakonit

“Jam dikush që mbaron gjëra”, para se ta provosh. E di që duket e çuditshme, por James Clear argumenton: ndryshimi i vërtetë fillon kur identiteti ndryshon, jo kur disiplina imponohet nga jashtë. Voto për versionin e ri të vetes me veprime të vogla dhe të vazhdueshme.

5. “Constraint paradox” - kufizimi si liri

Ligji i Parkinsonit: puna zgjerohet deri sa të mbushë kohën e disponueshme. Kufizoji vetes opsionet, p.sh. vetëm dy projekte aktive njëkohësisht, vetëm dy orë punë të thellë. Paradoksalisht, më pak opsione = progres më i madh.

Para se ta mbyllim,

Më lexove mua goxha, po përpiqu të ndalosh me veten:

• Çfarë ke nisur që nuk e ke mbaruar? Pse e nise atëherë?

• A je ende ai person që e nisi atë gjë apo ke ndryshuar dhe projekti thjesht nuk u përditësua bashkë me ty?

• Nëse do të mbaroje një gjë të vetme këtë muaj, cilën do të zgjidhje?

Me dashuri dhe kthjelltësi,

Megi xx

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe përmes buymeacoffee.com/bananaditar 🍵

Si je sot? Uroj që me vete ke vendosur të marrësh çfarë të nevojitet për ta shijuar si muajin e ri, po ashtu dhe lulëzimin që tani po na mbështjell me aromë lulesh.

Në fakt - ka një version tëndin që u zgjua sot dhe mori një vendim tjetër. Dërgoi një mesazh tjetër. Zgjodhi një rrugë tjetër. Tha “po” atje ku ti do të thoje “jo”, ose “jo” atje ku ti po hezitoje. Dhe në një farë mënyre, kjo është ajo që dua të bashkëkuvendojmë1 sot bashkë: ai version ekziston ende.

Nuk e dija nëse doja të shkruaja për vendimet, sepse kërkon goxha energji. Ka diçka shumë të lodhshme në mënyrën si zakonisht flasim për to: merr vendime të guximshme, mos iu bëj peng frikës, beso në veten tënde. E vërteta është shumë më e ndërlikuar dhe, mendoj, shumë më intriguese se kaq.

Realitetet që bashkëjetojnë

Në fizikën kuantike ekziston një ide që mund ta kesh lexuar dhe lënë mënjanë si metaforë, por tani do të të ftoja të qëndroje pak më gjatë: shumë realitete ekzistojnë njëkohësisht. Derisa sistemi nuk “vëzhgohet”, derisa nuk ndërhyn diçka e jashtme, ai qëndron i hapur, i mundshëm, i shumëfishtë.

Filmat e paraqesin këtë pohim të kuantikes intuitivisht. Në Everything Everywhere All at Once, mundësitë e pamaterializuara janë po aq reale sa jeta që jeton personazhi. Në Sliding Doors, gjithçka varet nga treni i kapur ose i humbur. Dhe Mr. Nobody na thotë diçka që unë mendoj se e mbartim të gjithë pa e formuluar: “Çdo rrugë është rruga e duhur.”

Macja e Schrödinger-it [thjeshtuar]

Schrödingeri i famshëm imagjinoi një mace brenda një kutie: pa e hapur kutinë, macja është njëkohësisht e gjallë dhe e vdekur. Dy gjendje bashkëjetojnë derisa dikush shikon.

Vendimi yt funksionon ngjashëm. Para vendimit, je shumë versione të mundshme të vetes. Sapo zgjedh, “kolapsoni” në një dhe të tjerët, edhe pse nuk i përjeton, mbeten si hije mundësish.

Pra, derisa të zgjedhësh, je shumë versione. Sapo zgjedh, bëhesh një.

Çfarë ndodh në tru kur marrim vendime?

E di që zakonisht flasim për vendimet si sipërmarrje morale: je i guximshëm ose jo, i vendosur ose jo. Sigurisht (asnjë surprizë), truri nuk funksionon kaq thjeshtë. Kur jemi përpara një zgjedhjeje, ndodh një konflikt i heshtur mes të paktën tre sistemeve2 që punojnë mbi ritme dhe prioritete krejtësisht të ndryshme.

1. Korteksi paraballor

Planifikon, analizon, imagjinon skenare. Pyet “po sikur”. Është i ngadaltë dhe lodhet.

2. Sistemi Limbik

Emocionet, frika, dëshira, shpërblimi. Vepron shpejt dhe me shumë forcë bindëse.

3. Sistemi i lidhur me dopaminën

Parashikon ardhjen/pasojën/gjendjen e shpërblimit, jo vetë shpërblimin. Na shtyn drejt mundësisë, jo sigurisë.

Daniel Kahneman e quan këtë konflikt: Sistemi 1 kundër Sistemit 2 në librin “Thinking, Fast and Slow”3: mendimi i shpejtë, intuitiv, kundër atij të ngadaltë, analitik.

Ky fenomen mund të zgjerohet më tej nga aspekti neurobiologjik, sepse është edhe më e komplikuar se thjesht mbarëvajtja e dy a tri sistemeve. Kur flasim për vendimmarrje reflektuar në tru, ajo që mund të dëshmojmë është “përçarja” mes sigurisë (limbiku dëshiron çfarë njeh) dhe mundësisë (korteksi paraballor imagjinon çfarë mund të jetë).

Vendimmarrja nuk ngjan me një sistem logjike të aplikuar, pavarësisht sa e shesim të tillë.

Në të vërtetë, duket se i përngjan një negocimi mes frikës dhe kuriozitetit; dhe zakonisht frika ka zërin më kumbues.

Pse pesha e vendimit të parë është ndryshe nga të tjerët?

Mund ta keni vënë re sesi po të bëni një gjë të vështirë, sikur bëhet pak më e lehtë të bësh të tjera të vështira. Sikur fuqia që merr nga realizimi i së parës, të lejon ta nisësh tjetrën nga një vend i brendshëm me kredit. Pse?

1. Ngarkesa kognitive

Vendimi i parë vjen me shumë alternativa, shumë pasiguri dhe shumë “po sikur”. Çdo alternativë pasohet nga degë të reja mundësish, dhe truri lodhet me gjithë mend duke naviguar mes tyre.

Roy Baumeister e quajti këtë “lodhje prej vendimmarrjes” (2011): sa më shumë vendime marrim, aq më pak kapacitet kemi për vendime cilësore.

Gjykatësit, studimet treguan, japin vendime shumë më të buta pas pushimit :).

2. Rrugët neuronale

Pas vendimit të parë, truri krijon një rrugë “nga asgjëja”. Vendimet e tjera bëhen zgjatime të asaj rruge, e jo nisje të reja nga zeroja. Kjo është njëkohësisht qetësuese dhe e frikshme: “Neurons that fire together, wire together”; “Neuronet që aktivizohen së bashku, lidhen së bashku”.

Truri yt bëhet ekspert i versionit të ri të tij të jetës.
Imagjinoni një skulpturë që vazhdimisht nuk ndryshon formë, por mjeshtërohet në detaje.

3. “Identity locking”: Mbyllja e identitetit

Vendimi i parë nuk krijon thjesht një rrugë, por krijon një version tëndin. Çdo vendim pas tij ka tendencën të përputhet me atë version. Nëse vendosa të jem dikush që rrezikon, prova e rradhës do ta konfirmojë atë identitet. Po njësoj dhe me zgjedhjet e tjera të vështira që do të japin efektin e tyre; fjala kyç këtu është: e vështirë. Ki parasysh që nuk po flasim për një vendim dosido, por për një që kërkon angazhim biologjik-mendor-shpirtor pa të ketë këtë lloj ndikimi.

Si pasojë 1, ky vendimi i parë sfidues ndryshon personin që pastaj merr vendimet e tjera dhe që si pasojë 2 - ndryshon jetën e tij.

Efekti domino: Kur vendimet e vogla ndryshojnë trajektoren.

James Clear shkruan mbi këtë në “Atomic Habits”4: Nuk janë vendimet dramatike ato që na ndryshojnë. Janë vendimet e vogla, të përsëritura, që gradualisht dhe progresivisht të ndryshojnë drejtimin në tërësi.

Sikurse një lumë, fillimisht uji drejtohet nga terreni; por me kalimin e kohës, uji formon vetë terrenin.

Mendo dominonë: nuk është guri i parë më i shndrritshëm se të tjerët. Është fakti që kur vendosen njëri pas tjetrit, secili gur nisur me të parin - prek tjetrin, dhe pasi vargu ka fituar momentumin s’është më aq e lehtë ta ndalosh rrjedhën e vetë.

Të njëjtën ide mund ta shihni të reflektuar edhe në filmin “Interstellar”, i cili e sheh kohën si dimension ku zgjedhjet krijojnë gravitetin; disa të tërheqin përpara, disa të mbajnë prapa. Edhe pa njohuri në astrofizikë, ne mund ta ndjejmë lehtësisht në përditshmëri sesi disa vendimet na ndryshojnë totalisht drejtimin.

Lidhja me ne

Ka dhe një aspekt tjetër që nuk e flasim mjaftueshëm: shumica prej nesh nuk ka frikë nga vendimi në vetvete. Ka frikë nga versioni i ri i vetes që do të duhet të bëhemi pas vendimit. Sepse:

1. ai version është i panjohur,

2. do të duhet të lëmë mënjanë historitë e vjetra,

3. suksesi & dështimi janë njëlloj prodhues frike kur nuk ia njeh parametrat.

Pastaj, ekziston edhe dicka tjetër: mos-vendimi. Mosvendosja është vendim; dhe jo një pozicionim neutral. Çdo ditë pa vendim është ditë që konfirmon realitetin ekzistues, forcon rrugët ekzistuese, thellohet versioni aktual. Zgjedhja e statusit quo është ‘siguri’ aty për aty.

Në vend që të thellohem këtu, ju propozoj të konsideroni pyetjet e mëposhtme. Fundja, vetja juaj i di përgjigjet për ju më mirë se unë.

• Cili ishte vendimi i fundit që ndryshoi drejtimin tënd (edhe nëse nuk e vure re atëherë)?

• A ke një vendim për ta marrë që po e shtyn në kohë? Çfarë po mbron me atë shtyrje?

• Po nëse ajo frikë nuk është nga pasoja, por nga versioni i ri i vetes që vjen pas tij?

Për ta mbyllur

Coldplay kanë një varg që thotë: “Nobody said it was easy / No one ever said it would be this hard.” Askush nuk tha që është e lehtë, askush nuk tha asnjëherë që do të ishte kaq e vështirë.

Vendimi i parë është i vështirë jo prej "dobësisë” sate, por sepse je duke bërë diçka biologjikisht kundër-intuitive: po zgjedh pasigurinë mbi sigurinë. Po i thua trurit tënd limbik, i cili ka mbijetuar gjithë jetën duke shmangur rrezikun: besomë këtë herë.

Dhe nëse ka diçka që kam mësuar - nga puna, nga leximi, nga vëzhgimi i njerëzve, nga gabimet e mia - është kjo:

Nuk ekziston vendimi perfekt.

Ekziston vetëm momenti kur ndalon së jetuari në të gjitha realitetet;

dhe zgjedh njërin me gjithë qenien tënde.

Pastaj e bën të funksionojë.

Versioni tjetër i yti (ai që mori vendimin tjetër), nuk është armiku që të del në ëndërr apo dashuria jote e pamundur në distancë. Është dëshmi që kishe mundësi. Por ti je këtu. Ky version je ti tani. Dhe ky version meriton të jetojë plotësisht, jo të mbetet i varur mes gjithë realiteteve të mundshme, si ajo macja e vetmuar në kuti.

Me dashuri dhe pak filozofi kuantike,

Megi xx

Nëse ky shkrim të shoqëroi sot, mund t’i dhurosh Megit një kafe përmes buymeacoffee.com/bananaditar 🍵

Si je sot? Si po të trajtojnë ditët e para të pranverës? Këtej në Tiranë ka qenë gjithçka përveçse pranverë, por ndoshta do të jemi me fat në vijim, sepse duket sikur dielli po nis të fitojë pushtet ndaj reve.

Ah ky pushteti, një koncept që e përmendim shpesh, por rrallë e kuptojmë në përditshmëri kur po drejtohemi prej tij. Thonë që nëse mendon pak me veten: Kujt nuk i thua dot “jo”? Kë nuk i kundërshton dot? - fillon të shohësh kush ka pushtet mbi ty.

Nga ana tjetër, sa herë dikush më ka kërkuar ndihmë që të mësojë të thotë “jo”, pothuajse asnjëherë nuk kemi folur për “jo-në”. Kemi folur për gjithçka që fshihet pas saj; pas perdes së kuqe të mëndafshtë që fsheh frikën nga refuzimi & braktisja, nevojën për t’u pëlqyer & dashur, dhe besimin që vlera jonë varet nga kuti1 i të tjerëve.

Pikërisht në fshehtësi, ekziston dhe një formë tjetër pushteti: ai që nuk duket. As ka nevojë të prezantohet e as kërkon vëmendje; sepse nuk ka nevojë për të.

A ke ti nevojë për vëmendje?

Jetojmë në një kohë ku duket sikur të gjithë po mundohemi të bëhemi më të dukshëm, më të njohur, më të ndjekur. Kjo jo domosdoshmërisht lidhur me punën që bëjmë, por me gjithçka që jemi. Arrijmë deri te postimi i mënyrës sesi zgjohemi në mëngjes apo si parapëlqejmë të hamë ushqimet - duke e ndarë me mijëra njerëz që as sytë s’ia kemi parë ndonjeherë.

Pra, praktikisht bëjmë të kundërtën e fshehjes, dhe sigurisht kjo nuk vjen si rastësi.

Truri ynë e përkthen vëmendjen si vlerë. Nga një perspektivë evolucionare, të jesh i parë dhe i njohur brenda një grupi do të thotë se ti:

• ke një status të perveçëm,

• ke mbrojtje për shkak të statusit,

• ke më shumë shanse për të mbijetuar si pasojë.

Studimet në psikologjinë sociale tregojnë që “statusi shoqëror” aktivizon të njëjtat zona në tru që lidhen me shpërblimin (& dopaminën), njësoj si ushqimi apo paratë (Zink et al., 2008; Bhanji & Delgado, 2014).

Pra, kur themi se dikush po kërkon vëmendje apo e bën për vëmendje - në fakt mund të nisim ta shpjegojmë sjelljen e tyre si kërkesë (e zakonisht nevojë) për siguri. Nuk është popullariteti qëllimi në vetvete, por shërben si një mekanizëm vetëmbrojtjeje. Një mënyrë tjetër për të thënë:

Nëse më njohin, kam vlerë.
Nëse më ndjekin, ekzistoj.
Nëse më shohin, jam i sigurt.

Asgjë nuk është falas.

Patjetër që kjo siguri vjen me një çmim, i cili s’para figuron menjëherë derisa diçka shkon keq. E kam fjalën për privatësinë. Sa më shumë ekspozohesh, aq më pak mbetet vetëm e jotja. E po ta konsiderojmë pushtetin e brendshëm si pushtetin e fshehur - mund të rrethojmë në hartën atë tëndin pikërisht këtu.

Po të studiosh historinë qoftë reale, qoftë kinematografike, do të vësh re që figurat më të fuqishme në histori nuk kanë qenë gjithmonë më të dukshmet. Madje ndodh që ai më vëzhguesi dhe më i heshturi, është më i fuqishmi i tavolinës.

P.sh. Në “The Godfather”, pushteti nuk bërtet, përkundrazi - ulet në heshtje dhe vendos. Apo në “Fight Club”, një nga rregullat kryesore është: “Nuk flitet për Klubin”.

Sepse sa më shumë diçka bërtitet dhe bëhet e arritshme, aq më tepër dobësohet në esencë.

Edhe në letërsi, kjo ide rikthehet vazhdimisht.

Te “48 rregullat e fuqisë”, Robert Greene, thotë:

“Gjithmonë thuaj më pak sesa është e nevojshme”

Informacioni është pushtet dhe shpërndarja e tij ‘pa filtër’ është dorëzim i tij. Direkte e në tabaka të florinjtë.

Qartëso pse-në tënde.

Nuk po të them të mbyllësh gjithçka dhe të krijosh fermën tënde off grid; dhe pse s’do të isha kundër. Ajo që do të inkurajoja të bëje kur konsideron botën ku po jetojmë është të ndash me veten tënde arsyen pse bën një apo një sërë veprimesh që rrisin vizibilitetin tënd në publik (mund të jetë dhe brenda kompanisë ku punon apo në senatin e shkollës; jo domosdoshmërisht vetëm online).

Ka një ndryshim themelor midis:

a) ndarjes nga vetja sepse ti po sjell vlerë të shtuar për komunitetin,

b) dhe ndarjes nga vetja sepse ti ke nevojë për një vlerë që po e paguan me pjesë të shkëputura të vetes.

Ka dhe më keq.

Kjo e dyta mund të nisë një kaskadë të re përjetimesh: Sa më shumë ekspozohesh, aq më shumë fillon të shohësh veten nga jashtë. Shkëputesh nga përjetimet e tua, dhe përqendrohesh te mënyra sesi dukesh.

Këtë mund ta lidhim me konceptin e “vetë-objektifikimit” (Fredrickson & Roberts, 1997), ku individi nis të trajtojë veten si një objekt për t’u parë, jo si një subjekt që përjeton.

Kështu nga shiu në breshër - pa e pritur apo ditur paraprakisht - ndodh diçka e re edhe më problematike: individi humbet intimitetin me veten.

Dhe ndoshta ky është pushteti i fshehur!

Çfarë nuk e ndan vend e pa vend.
Çfarë nuk e shpjegon aty ku gjithësesi s’do të kuptohesh.
Çfarë që nuk e poston për x apo y që janë duke bërë scrolling në orën e 4-të ditës vetë.

S’ka audiencë, je vetëm ti. Nuk ke nevojë të performosh; por atë energji krijuese, plot e përplot me jetë dhe ndjeshmëri dhe fuqi konjitive - mund ta përdorësh për t’u rilidhur me intuitën, me trupin, me rrethin tënd shoqëror/familjar, me të tashmen e si pasojë duke zbukuruar çdo hap që hedh më tej. Pushtet e çfarë pushteti!

Pasojat e zgjedhjeve që zgjasin sa 100 vitrinat.

Vazhdoj unë me timen:

Sa nga gjërat që bëjmë sot janë zgjedhje dhe sa janë përgjigje ndaj një nevoje për t’u parë? Që ta dimë se ekzistojmë.

Në çastin që ti i var vlerën e vetes dikujt tjetër në qafë, do të jesh përherë një pasagjer në makinën e dikujt tjetër. Dhe jo, s’po flas për ‘passenger princess’ që vendos muzikën, snacksat dhe kur do të ndaloni - por për atë sediljen në fund të furgonit ku as dritarja s’hapet dhe amortizimi i automjetit nuk mbërrin.

Parimisht:

1. Fama nuk është e barabartë me pushtetin; pavarësisht timonit prej lodre që mendon se ke ne dorë.

2. Copëtimi i vetes në gijotina publike do të të kthehet boomerang; pavarësisht përfitimeve momentale që të mbushin disa gropa të bezdisshme.

Me dashuri dhe kthjelltësi,
Megi x

P.S. Çdo gjë që postoni online, edhe në close friends apo në forma më të përkohshme, mbetet online - diku, jashtë kontrollit tënd.

Si je sot? Si të ka gjetur nisja e pranverës? A ke patur mundësinë të kalosh pak kohë në natyrë? Do të të inkurajoja të gjeje qoftë dhe një pemë për ta prekur pak dhe për të qendruar e lidhur me natyrën. Në mesin e gjithçkaje që po na ndodh, harrojmë që çdo gjë është në varësi të njëra tjetrës - sado të izoluar të ndihemi ndonjëherë.

Këtej nga unë dua të shkruaj për një përgjigjen tipike të problematikave tona, veçanërisht shëndetësore, sa herë që ngremë pyetjen pse. Mund të kemi një lodhje që nuk kalon, apo një dhimbje koke që kthehet shpesh, apo probleme me stomakun, apo pagjumësi, apo një ndjesi tensioni në trup që s’na lëshon.

Dhe përgjigjja që marrim pothuajse gjithmonë është e njëjtë:

“Është nga stresi.”
“Mos u streso.”
“Merre më qetësi.”

Patjetër këtu ka një të vërtetë, sepse shumë nga simptomat fizike që përjetojmë sot lidhen me stresin kronik. Por ajo që na mungon thuajse gjithmonë është pjesa më e rëndësishme:

1. Si mos të stresohem?

2. Çfarë do të thotë realisht “merre me qetësi”?

3. A është vërtet problemi që po stresohem… apo diçka më e thellë?

Shpesh e marrim të mirëqenë këtë përgjigje sepse na vjen nga figura autoriteti, si p.sh. doktorët e veshur me përparësen e bardhë dhe nisim të përpiqemi me të vërtetë të jetojmë ‘për së mbari’ me intepretimin tonë të koncepteve më poshtë.

Fillojmë të pushojmë më shumë.
Të marrim kohë për veten.
Të përpiqemi të mos e marrim çdo gjë seriozisht.
Të “ulim ritmin”.

Për një moment duket sikur kjo metodë s’ka rrugë tjetër veçse të na ndihmojë, derisa fillojnë ndërhyjnë mendime të tipit:

“Po pushoj më shumë. Po mundohem të mos stresohem. Po marr kohë për veten.
…dhe prapë nuk po ndihem më mirë.”

Dhe fill pas:

“Çfarë problemi kam unë që nuk po përmirësohem dot?”

E vërteta është që ti me siguri po bën goxha gjëra - goxha ndryshime dhe tjetërsime të asaj që të ishte kthyer në normale dhe askush nuk mund të të akuzojë për të kundërtën. Por -
po aplikon një zgjidhje që nuk i përket fiks problemit.

Kur flasim për “stres”, shpesh përshkruajmë një simptomë, jo shkakun. Dhe në shumë raste, ajo që e mban stresin aktiv nuk është vetëm ritmi i lartë i aktivitetit tonë, por mungesa e drejtimit brenda atij ritmi.

Iluzioni i “ndalo dhe do ta kuptosh”

Na është thënë shpesh: “Ndalo pak”, “Merr kohë për veten”, “Shkëputu që të kuptosh”. Kjo është pjesërisht e vërtetë.

Ajo që mungon është struktura.

1. Si po ndalon?

2. Sa do të ndalosh?

3. Dhe me çfarë qëllimi po ndalon?

Ndalimi në vetvete nuk është gjithmonë zgjidhje kur është: ndalimi pa drejtim dhe pa kufij. Kur ti heq strukturën nga dita, por nuk vendos një orientim - qofte edhe minimal - truri nuk qetësohet, por fillon të tentojë të mbushë boshllëkun me çfarë ka tashmë të gatshme në rezervat e veta.

Kjo është pika ku shumë njerëz ndihen më keq akoma, pavarësisht se po përpiqen të ndihen më mirë.

Sigurisht ka dhe më keq.

Po kur nuk ndalojmë dot?

Ekziston edhe një skenar tjetër, ku orteku i dëborës sa vjen dhe më tepër zmadhohet. S’bëhet më fjalë për pushim me zgjedhje, por për humbje të mundësisë së zgjedhjes dhe gjetje e vetes në stakim të detyruar nervor.

Kjo njihet si ‘rraskapitje’ (burnout): ku trupi yt ka vendosur për ty që të fiket; ti rresht së njohuri veten tënde për atë që je mësuar të bëjë (fjala kyç: bëjë; funksionalitetin e saj).

Zakonisht, fatkeqësisht, ndodh në momentin më të papritur:

• Kur ke më shumë përgjegjësi,

• Kur nuk mund të tërhiqesh,

• Kur “duhet” të performosh.

Çfarë po ndodh në tru?

Rraskapitja nuk është thjesht lodhje, sado që do të donim të ishte. Çfarë vëmë re është një çekuilibrim neurobiologjik i zgjatur.

1. Sistemi i stresit në trup (aksi HPA) mbetet i aktivizuar për periudha të gjata. Kortizoli çlirohet vazhdimisht dhe ritmi i tij bëhet i çrregullt. Studimet e viteve të fundit tregojnë që trupi në këtë gjendje e ka shumë më të vështirë të rikthehet në dyshemenë bazë të qëndrueshme por vazhdon të ruajë nivelin konstant të lartë të këtyre hormoneve të stresit, duke prekur çdo sistem tjetër nervor për ta çuar drejt mbingarkesës jashtë kontekstit.

2. Në të njëjtën kohë, pjesa e trurit që na ndihmon të mendojmë qartë, të planifikojmë dhe të marrim vendime - korteksi paraballor - ka nisur të humbasë efikasitetin. Kjo mund të shpjegojë mendime si: “Nuk di çfarë të bëj”, apo, “Nuk po gjej dot zgjidhje”; përfshirë vështirësinë në kryerjen e veprimeve të zakonshme për veten tënde më parë si zgjimi në mëngjes, përgatitja për punë, mbajtja e një bisede normale, apo dhe bërja e pazarit. Siç e kupton dhe vetë, nuk ka të bëjë me mungesë aftësie, por me një mungesë kapaciteti në atë moment.

3. Ndërkohë, “default mode network” - rrjeti që lidhet me ruminimin dhe mendimet ciklike - rritet në aktivitet dhe çon në një gjendje të brendshme ku mendimet nuk ndalen; përkundrazi, bëhen më të forta.

Kështu truri hyn në një gjendje që studiuesit e përshkruajnë si “energy conservation mode”; pra, një përpjekje e tij për të kursyer energji.

Kjo mund të shfaqet si:

• lodhje ekstreme,

• mungesë motivimi,

• tërheqje sociale.

Në këtë pikë, ajo që ti ndjen në trup nuk është thjesht “stres”, por një sistem i tërë që ka prekur limitin dhe ka ngecur aty peng.

Pika kritike: Kur je në këtë gjendje, pushimi nuk është më i mundur si një zgjedhje strategjike. Tani trupi yt ka aktivizuar kaskadën e reaksioneve biologjike emergjente.

Atëherë pse “pushimi” nuk mjafton?

Ndodh që ne ngatërrojmë dy nivele pushimi:

1. Pushimi bazik (gjumi, shkëputjet e shkurtra, relaksimet alla ‘kujdesi për vete’) është i domosdoshëm. Ne e bëjmë çdo ditë dhe pa të nuk do të funksiononim.

2. Por pushimi si zgjidhje për jetën (si një mënyrë për të gjetur përgjigje, për të kuptuar veten, për të rregulluar gjithçka) nuk mjafton.

Po ta mendosh, pushimi rikthen energjinë e cila ka nevojë të gjejë një vend ku të shkojë. Në mungesë të këtij drejtimit, energjia mund të ushqejë një gjendje ankthi ose mund të shpërndahet në mbimendime. Atëherë, arrijmë të shpjegojmë atë që shumë njerëz përjetojnë:

• Po pushoj… por nuk po qetësohem;

• Po ndaloj… por nuk po kuptoj;

• Po përpiqem… por nuk po funksionon.

Riportretizimi (bëje me fjalët e tua sa herë të mundesh pasi kupton një koncept)

Situata jote ndoshta s’ka të bëjë me faktin që nuk ke pushuar mjaftueshëm
apo nuk ke bërë mjaftueshëm për veten.

Ndoshta ti po përpiqesh të zgjidhësh mungesën e drejtimit me pushim. Dhe kjo është arsyeja pse duket sikur “po i provon të gjitha” dhe prapë nuk funksionon.

Çfarë mund të bësh ndryshe?

Si fillim, nëse ke arritur në rraskapitje, s’ke luksin të kërkosh misionin e jetës sate, sepse të nevojitet të kthesh vëmendjen për të stabilizuar trupin: gjumi, ushqimi, lëvizja, rutinat.

Kur të dalësh nga rraskapitja, rreziku që lind është qendrimi i gjatë në një pauzë pa strukturë. Këtu ndihmon një drejtim i vogël, një eksperiment, një piketë konkrete drejt së cilës mund të lëvizësh. Ndalimi ka nevojë për strukturë: sa kohë, për çfarë, dhe çfarë vjen pas.

Ky orientim është i nevojshëm për trurin tonë, pavarësisht a është perfekti apo jo.

Në fund, dua të nënvizoj përsëri se pushimi është i nevojshëm, prandaj e bëjmë çdo ditë. Por nuk ka sesi një proces boshllëku & rikuperimi të konsiderohet si përgjigjia për gjithçka e pastaj të fajësojmë veten sepse jemi NE problemi që s’po dimë si të arrijmë te pika e Nirvanës.

Stresi kronik sot po lidhet me çdo gjë të keqe që po na ndodh, por njëkohësisht vjen me plot të panjohura që nuk zgjidhen duke krijuar cikle faji & turpi te personi që po përpiqet të bëhet më mirë. Ka alternativa të tjera eksplorimi dhe shërimi.

Me dashuri & kthjelltësi,

Megi x

Pyetje për ty

A po përpiqesh të pushosh apo të shmangesh?
Çfarë po të mungon më shumë: energjia apo drejtimi?
Cili është hapi më i vogël pozitiv që mund të marrësh këtë javë?

Si je? Si po të shkon muaji i ri? Uroj ta kesh patur rinisje për ato aspekte të vetes që mendon se duhen nisur nga e para. Nuk je asnjëherë e detyruar të qendrosh njësoj si dje.

Ajo për të cilën dua të shkruaj sot mund të tingëllojë pak drastike, ose jo. Thonë se bukuria varet nga syri që e sheh. Prandaj dhe në këtë rast, varet nga niveli dysheme mbi të cilin kemi ndërtuar imazhin që kemi për jetën. Më duket sikur një pjesë e madhe e jona i jetojnë ditët mbështetur në vendime që po të rrëmojnë mbrapsht në kohë për burimin - vështirë se e gjejnë dot pikënisjen te vetja e tyre plotësisht; e ndoshta kjo do të ishte një peshë shumë e madhe, prandaj dhe i atribuohen edhe ‘shoqërisë’.

Shoqëria, ky koncept njerëzor përbindësh për nga impakti kur përdoret për të të udhëzuar që të jetosh në një formë ta caktuar a t’i japësh rëndësi ca gjërave sepse ‘ashtu bëhet’, dhe as të lejon ta dyshosh për pak minuta. Ose lipset të të ndodhë diçka e madhe mjaftueshëm sa të të trondisë të gjitha themelet mirë e mirë e pastaj të nxjerrësh peshoren për të kuptuar me çfarë e ke mbushur çantën e shpinës që s’e ke hequr kurrë.

Dua të ndaj këtu një shprehje nga libri i muajit mars te klubi i librit Hub23 (linku për tu regjistruar), “Kaloje plugun mbi eshtrat e të vdekurve”, ku autorja Olga shkruan:

“Ka raste kur mendoj se vetëm i sëmuri është me të vërtetë i shëndetshëm”.

Kthjelltësia që të ofron një situatë e keqe, veçanërisht ajo e shëndetit për disa prej nesh (për disa të tjerë - mund të jetë një situatë kolapsi financiar apo një tradhëti nga dikush që e besoje verbërisht), është për t’u respektuar. Duket sikur në harkur kohor të disa ditëve, arrin të kesh fushëpamje të kristaltë në një drejtim ku ti mund ta vijëzosh me dorë rrugën për t’u ndjekur. Nuk ka zhurma, shpërqendrime, shkëputje sa andej këndej - fokusi është maksimal.

Po në rastet kur nuk të ndodh një ngjarje kaq shenjuese? Sa kohë do të vazhdoje hipur te i njëjti tren ku nuk përket më?

Këtu besoj se duhet të hyjë inteligjenca jonë si komunitet, pjesa e të menduarit në formë sistemike - çfarë mund të bëjmë ne për veten dhe për të tjerët që të na parandalojë humbjen e ditëve sikur t’i kishim llastiqe flokësh?

Propozimi im: Kopjo natyrën. Vëzhgo, mbaj shënim, gjej aplikimin në jetën tënde, testo, dhe pastaj përsërit.

Natyra është ciklike - çdo gjë e natyrshme ka një afat të vetin për secilën fazë, nuk vazhdon pambarimisht në një drejtim. Ka përherë ndalesë për të mbaruar njëra dhe për të filluar një tjetër.

Mundësia e ndryshimit të mendjes rrugës është paksa utopike; madje madje ti sulmohesh në rast se thua: shiko, nuk dua më të bëj të njëjtën gjë. E kam vënë re dhe te diçka aq e thjeshtë sa shija e ushqimit… “Ua, po ti e ke ngrënë gjithmonë mishin. Çfarë të ka shkrepur në kokë tani që nuk e ha më?” Me fjalë të tjera: “Si guxon të ndryshosh mendim dhe të dalësh nga kutiza që unë kam te koka ime për ty?!”

Sigurisht nëse ndryshon mendjen gjithë kohës, mund të të sjellë probleme të reja dhe në vetvete të jetë tregues i një çrregullimi të një tjetërlloj.

Por kush vendos sa herë të lejohet të ndërrosh mendje? Nëse për dikë, marrja e një kohe disa vjeçare është e nevojshmë përpara se të bëjë një hap, ndoshta për dikë tjetër i njëjti proces ndodh brenda disa muajve apo javëve. Në fund të fundit: të gjithë jemi të ndryshëm. Truri ynë funksionon ndryshe, po njësoj dhe intuita jonë.

Kush tha që veprimet tona duhet t’i bëjnë kuptim tjetrit?

Kemi qejf të pyesim nga pak: “Po hë, ti si mendon?” - e pastaj të presim që të na jepet përgjigjia në dakordësi me pohimin tonë të zëshëm apo jo. E nëse ndodh që na thuhet e kundërta, nisim të citojmë popullin tonë të mençur: “Pyet 100 vetë, dhe bëj si di vetë”.”

Ajo që unë përpiqem të praktikoj, dhe pse ende nuk e kam aplikuar në të gjitha fushat përbërëse të jetës sime, është vendosja e disa kohëzgjatjeve arbitrare për çështje specifike. Në varësi të çështjes (projekt pune, trajtim shëndetësor, marrëdhënie shoqërore/romantike, regjim ushqimor, etj) - i jap një fashë kohore të caktuar.

Ajo që bie pak më tepër në sy dhe është paksa më e prerë me thikë - janë kalimet profesionale nga një stad në një tjetër. E kam thënë sa herë më pyetet, dhe po e përsëris në kuadër të kontekstit:

Puna është thjeshtë punë, nuk është një zgjatim i gjymtyrëve tonë për sa kohë siç japim, po ashtu dhe shpërblehemi në energji materializuar si para.

Thellimi në mendjen tonë për situata karriere aq sa të ngelim netë pa gjumë apo të konsiderojmë vetësakrifica të skajshme - qartësohet shpejt sa i pavlefshëm ishte në momentin kur ajo punë (për çfarëdo arsye) nuk është më e jona.

Do të çuditeshit sa pak mendojnë për ju njerëzit e tjerë në këto lloj mjedisesh.

Ngaqë jemi mësuar të rrethohemi nga thashetheme apo nga ata që shajnë thashethemin si zakon (paradoksale, no?), duket sikur të gjithë flasin për të gjithë. Po, mundet të jetë e vërtetë që për ty ofrohet/krijohet një mendim aty-për-aty - por ta dish që siç erdhi, po ashtu dhe do të ikë.

Secili mendon se jeta e vetë është më e rëndësishme dhe gjen mënyra mega-super-kreative që ta bëjë perceptimin e vetë të jetë i padiskutueshëm karshi çdo argumenti që mund t’i dalë në pah. Më beso, i sfidoj shpesh herë në konsulta1 ata që i mbivendosin energji punës, dhe ka gjithmonë një përgjigje që s’di a të qash apo të qeshësh për nga origjinaliteti i skenareve.

Në fund, mos të harroj pa përmendur armikun e popullit, atij që i vishen të gjitha të këqijat e sotme.

Bota virtuale ka përgjegjësinë e vetë për futjen në rresht të mendimeve, kënaqësive dhe pakënaqësive tona - sepse vazhdimisht zgjedh t’i japë dritë një personazhi a një fenomeni të ri në një kohë DHE ne të gjithë njëkohësisht falemi te altari përkatës.

Na vidhet me shumë lezet vullneti i lirë, na vendoset në gjumë intuita, na bindet nëpërmjet emocionit logjika dhe na lë me ndjesi mikse boshllëk-përmbushje që përdoret si ushqim për të vazhduar rrotullimet te rrota e kavjes.

Besoj se për sot kaq mjafton. Do të doja shumë të dëgjoja mendim tënd mbi mënyrat sesi i jep liri vetes në një botë që na mbingarkon dhe na shtyn të kthehemi te familjarja, pavarësisht si është kjo e fundit.

Dashuri dhe kthjelltësi,

Megi x

Shënim: Nëse dëshiron të mbështesësh Megin & kontributin e saj për komunitetin që lexon, apo nëse këto shkrime të kanë shoqëruar a të kanë ndihmuar në jetën tënde, mund t’i dhurosh një “kafe” përmes linkut Buy Me a Coffee më poshtë.

Linku: buymeacoffee.com/bananaditar

Si je sot?

Si të ka nisur një javë e cila po na sinjalizon fundin e muajit gradualisht? Shkurti për mua ka qenë gjithçka përveçse i shkurtër, i mbushur me ngjarje të shumëllojshme, mikse emocionale të cilat të vendosin në pozicionin ku je e paqartë për t’iu gëzuar mjaltit të një fitoreje kur njëkohësisht po ndodh edhe diçka që përjetohet si shtimi i kripës në plagë. Nuk e dija për çfarë doja të shkruaja sot; më saktë, kisha ide të cilat mund të ndihmonin nga ana e mendimit praktik, por s’më frymëzonin. Kështu që vendosa (tani) të shkruaj pikërisht për t’i dhënë frymë kësaj gjendjes së mësipërme.

“Në thellësinë e dimrit, më në fund mësova se brenda meje fshihej një verë e pathyeshme.” - Albert Camus

Realiteti ynë

Siç e dini, një pjesë e punës sime zyrtare për më shumë se gjysmë-dekadën e fundit ka qenë një udhëtim solo paketuar me takime individuale, ku kryesisht kam punuar me psikoedukimin dhe trajnimin mbi traumat, ëndrrat, pengjet, kënaqësitë, sukseset, dështimet, objektivat, rezistencat, ‘po sikur-et’, manifestimin e të ngjashmet e tyre. Për më shumë mbi çfarë ofroj tani, mund t’i lexoni te /shërbimet/ te megikociaj.com.

Një model i vazhdueshëm që kam vënë re të përsëritet kur në takimet tonat nisnim të shihnim përmirësim: ishte prania e një lloj turpi apo fajësimi që individi tani kishte mësuar të ndihej/vepronte më mirë - ndërkohë që të tjerët (kryesisht ata të dashurit e afërm) qendronim në vend.

Mund të kem dëgjuar fjali si:

• ”Ja unë kam mundësinë të ëndërroj përtej çfarë konceptohet e arritshme, por mami im s’e ka patur kurrë dhe pavarësisht si unë i flas, nuk duket sikur do ta bëjë ndonjëherë. Kur i them të shkojë në terapi, më sheh sikur po i them që je e çmendur.”

• “Tani që arrita atë që babi im donte më shumë për mua, ndihem në faj ta shijoj sepse ai nuk jeton më, nuk është më këtu të gëzojë.”

• “Kur futem në shtëpinë time, jam shumë e lumtur që është e imja dhe s’i jap njeriu llogari. Por pastaj më kap një ndjesi parehatie sikur kush jam unë që të jetoj kështu në luks, kur familja ime pavarësisht sa shumë kemi këmbëngulur ne fëmijët, nuk pranon të lëvizë në një shtëpi me kushtet më të mira. Unë jam këtu duke folur me ty, ndërkohë që ata kushedi po luftojnë me ftohtësinë dhe lagështirën e mureve.”

Po marr këto raste të cilat më së shumti lidhen me realitetin e familjeve shqiptare, dhe specifikisht personave që unë takoj, vëzhgoj, dëgjoj, apo ata për të cilët më flitet. E di që luftojmë shumë për t’u veshur e ngjeshur që të dukemi më të përparuar (“si jashtë shtetit”), por sfidat tona të brendshme janë në fakt goxha të shtresëzuara për t’u trajtuar si të zakonshme, ‘text-book’ me protokollet e standardizuara.

Ndiej turp apo faj?

Nqs do të qendronim një çast, dhe do të përpiqeshim të kuptonim emërtimin e gjendjeve emocionale që ndonjëherë ngatërrohen me njëra tjetrën: Turpi dhe Faji - mund të na ndihmojë të gjejmë dhe çlirimin si pasojë.

Sipas Prof. June Tangney-t, një nga studiueset më të rëndësishme të emocioneve moralistike:

Faji (guilt) është një emocion i fokusuar te sjellja. Individit i vjen keq për atë që ka bërë dhe mesazhi i brendshëm është: “Bëra diçka të gabuar.” Ky emocion zakonisht lidhet me empatinë dhe prirjen për riparim (kërkim faljeje, korrigjim). Tangney e konsideron fajin relativisht adaptiv (ka vlerë evolucionare, përndryshe s’do të ishte këtu) sepse motivon ndryshimin konkret.

Turpi (shame) është i fokusuar te vetja si identitet. Mesazhi i brendshëm është: “Jam i/e gabuar.” Pra, ka diçka që s’shkon me mua. Turpi shoqërohet me ndjenjën e ekspozimit, dëshirën për t’u fshehur, dhe shpesh me shmangie apo agresivitet mbrojtës. Ai vjen më i përgjithshëm dhe më destabilizues për vetëvlerësimin.

Helen Block Lewis, psikiatre dhe ish-presidente e APA-s, pionere e kësaj fushe, e përshkroi dallimin si:

Faji = tension për një veprim specifik.
Turpi = ndjenja e dështimit të vetes si e tërë.

Prof. Brené Brown, duke u mbështetur në kërkime empirike, e formulon ndryshimin midis tyre ngjashëm me prof. Tangney-n, ku argumenton se:

Turpi është i lidhur fort me izolimin dhe heshtjen, ndërsa faji me përgjegjësinë dhe riparimin.

Nga perspektiva evolucionare, Paul Gilbert (themelues i Compassion Focused Therapy):

E sheh turpin si mekanizëm që lidhet me frikën nga përjashtimi social. Truri ynë është ndërtuar për të mbijetuar në grup, dhe turpi aktivizon sistemin e kërcënimit: “Jam i pavlerë, mund të më përjashtojnë.”

Ndërsa faji aktivizon më shumë sistemin e kujdesit moral dhe empatik: “Kam dëmtuar marrëdhënien, duhet ta riparoj.”

Po ta përmbledhim, faji është specifik, i lidhur me sjelljen, dhe shpesh çon në veprim korrigjues. Kurse turpi është i përgjithshëm, i lidhur me identitetin, dhe shpesh çon në tërheqje ose mbrojtje. Duket sikur faji kërkon ndërgjegjësim moral, ndërsa turpi kërkon sy që të të shohin. Edhe nëse askush nuk e di çfarë bëre, mund të ndihesh në faj. Ndërkohë që turpi shpesh ndizet nga ndjesia se je i ekspozuar.

Në punën klinike, ndryshimi i tyre është thelbësor sepse informon trajtimin. Njëri kërkon riparim, dhe tjetri kërkon rindërtim të identitetit dhe vetë-dhembshuri. Po ju lë juve të analizoni tri rastet më sipër për të sugjeruar praninë e turpit ose fajit. Ah, dhe duhet nënvizuar që mund të jenë të dyja bashkë ndonjëherë; kjo rrit kompleksitetin por nuk do të thotë që bëhet e pamundur të tejkalohen.

Neurobiologjia e tyre

Më poshtë do të paraqes disa dallime biologjike që pretendohet të ndihmojnë në diferencimin midis këtyre dy emocioneve. Megjithatë, lexojini gjithmonë me një hije dyshimi sepse truri ynë vazhdon të jetë një prej mistereve më të mëdha; pavarësisht sa duam të besojmë që dimë mbi të.

Neurobiologjia e turpit dhe fajit është studiuar kryesisht me functional MRI (fMRI) - teknikë imazherike që mat ndryshimet në rrjedhjen e gjakut si tregues indirekt i aktivitetit neuronal. Studiuesit u japin pjesëmarrësve skenare moralë, për shembull: “Gënjeva një shok” - ose - “Jam gënjeshtar”; dhe pastaj matin cilat zonat në tru aktivizohen.

Një detaj interesant lidhur me paragrafin e mësipërm të punës klinike: zona si insula aktivizohen me të dyja emocionet, por konteksti i rrjetit ndryshon. Truri nuk ka “buton turpi” apo “buton faji”. Ka rrjete që ndërveprojnë sipas interpretimit kognitiv.

1. Faji: rrjet moral + empatik

Studimet tregojnë se faji aktivizon zona të lidhura me:

• Empatinë dhe perspektivën sociale

• Përpunimin moral

• Vendimmarrjen

Zona kryesore aktive përfshijnë (po i vendos në anglisht në rast se doni t’i kërkoni më tej për të lexuar mbi to):

• Medial Prefrontal Cortex (mPFC) - vetë-reflektim dhe përpunim social

• Temporoparietal Junction (TPJ) - “teoria e mendjes”, aftësia për të kuptuar mendjen e tjetrit

• Anterior Cingulate Cortex (ACC) - konflikt moral dhe monitorim i gabimit

• Anterior Insula - përpunim i ndjenjave trupore dhe empati emocionale

Grupet studimore të drejtuara nga Tania Singer (2004–2006), hodhën dritë mbi këto rrjete neuronale, veçanërisht mbi empatinë, sepse treguan se kur individët ndiejnë përgjegjësi për dëmtimin e dikujt tjetër, aktivizohet insula anteriore dhe ACC, zona të lidhura me përjetimin e dhimbjes sociale.

Më tej, në një studim specifik për fajin nga Moll et al., 2005, botuar në Nature Neuroscience, pjesëmarrësit u vendosën të lexonin skenarë që nxisnin faj moral. Këtu u vu re aktivizim në subgenual cingulate cortex dhe mPFC, zona të lidhura me përpunimin moral dhe ndërlidhjen sociale.

Këto gjetje mund t’i interpretojmë kështu:
Faji është emocionalisht i dhimbshëm, por është i orientuar drejt marrëdhënies. Çfarë vëmë re është se truri përfshin rrjetet që mendojnë për tjetrin ndërkohë që aktivizohet dhimbja.

2. Turpi: rrjet kërcënimi + vetë-vlerësim global

Turpi, ndryshe nga faji, aktivizon më shumë zona të lidhura me:

• Vetë-reflektimin negativ

• Ekspozimin social

• Sistemin e kërcënimit

Zona kryesore që aktivizohen janë:

• Amygdala - përpunim i frikës/kërcënimit

• Dorsal Anterior Cingulate Cortex (dACC) - dhimbje sociale

• Posterior Cingulate Cortex (PCC) - vetë-referim

• Insula - ndjenjë “neverie” ndaj vetes

Një studim me vlerë është ai nga Sören Krach et al., 2009; të cilët krijuan skenarë që nxisnin turp social, dhe nëpërmjet tyre u vu re një aktivizim më i fortë i amygdalës dhe rrjeteve të kërcënimit krahasuar me fajin.

Kjo sugjeroi se turpi përjetohet më shumë si kërcënim për statusin social.

3. Meta-analiza: dallime sistemike

Bastin et al., 2016 (meta-analizë fMRI mbi emocione morale) paraqitën disa gjetje kryesore pasi studiuan literaturën për të krahasuar fajin dhe turpin, që mund t’i përmbledhim si më poshtë:

• Faji → më shumë aktivizim në rrjete empatie dhe mentalizimi (TPJ, mPFC)

• Turpi → më shumë aktivizim në rrjete vetë-referuese dhe kërcënimi (insula, amygdala)

Këto gjetje përputhen me psikologjinë klasike: Faji = “Kam bërë diçka që dëmton marrëdhënien.”’; Turpi = “Unë jam kërcënim për marrëdhënien.”

4. Çfarë ndodh në trup?

Të gjitha sa më sipër patjetër gjejnë shtëpi në trup - duke përfshirë muskujt e fytyrës, sistemin autonom (jo të vullnetshëm), dhe mikro-lëvizjet që zgjasin milisekonda.

Këtu mund të përmend Paul Ekmanin, i cili zhvilloi Facial Action Coding System (FACS); një sistem që kodon çdo lëvizje të muskujve të fytyrës (Action Units). Ideja thelbësore e këtij sistemi është që emocionet bazë kanë konfigurime të dallueshme të fytyrës që janë ndërkulturore. Ekmani nuk e kategorizoi turpin si “emocion bazë” apo klasik siç bëri me frikën apo zemërimin, por kërkimet e tij dhe të kolegëve mbi tregimtarinë e turpit & turpërimit mund të na ofrojnë modele të qarta trupore.

Turpi dallohet shpesh nga:

• Ulja e shikimit (gaze aversion)

• Përkulja e kokës për poshtë

• Rënia e qepallave

• Skuqja e fytyrës (vasodilim periferik)

• Aktivizimi i sistemit simpatik (rritje e rrahjeve të zemrës, ndjesi nxehtësie)

• Impulsi për t’u fshehur ose zvogëluar fizikisht

Ekman dhe studiues si Dacher Keltner (1995) treguan se turpi përfshin një kombinim paradoksal: një mikro-buzëqeshje nervoze + shmangie shikimi + prekje e fytyrës. Ky mund të interpretohet si një sinjal social nënshtrimi. Turpi është shumë trupor; duket sikur “zvogëlon” trupin në hapësirë. Nga ana evolucionare, kjo ndihmon uljen e agresionit të grupit ndaj individit.

Faji, sipas literaturës psikofiziologjike lidhet me:

• Më pak reagim autonom të fortë krahasuar me turpin

• Më shumë tension muskulor

• Shprehje më pak dramatike të fytyrës

• Aktivizim i mendimit reflektiv

Në FACS, faji nuk ka një “model” universal aq të qartë sa turpi apo frika. Ai shfaqet më shumë përmes:

• Shikimit të qëndrueshëm, por të tensionuar

• Vetullave të bashkuara butësisht

• Rritjes së përpunimit kognitiv sesa ekspozimit emocional

Ekmani argumenton se shprehjet e fytyrës kanë funksion komunikues.

Turpi dërgon mesazhin: “Nuk jam kërcënim, e pranoj statusin tim të ulur.” Faji dërgon mesazhin: “E di që kam bërë gabim.”

Letërsia si enciklopedia kryesore

Të them të drejtën nuk është e nevojshme të mbash mend çfarë është paraqitur deri tani; mjafton të lexosh letërsi të mirë për ta kuptuar nën lëkurë njërin ose tjetrin emocion.

Kur personazhi e di që ka bërë diçka gabim

Autori: Fyodor Dostoevsky

Vepra: Krim dhe Ndëshkim

Raskolnikovi mund të përdoret për studimin klasik të fajit moral. Personazhi përpiqet ta racionalizojë krimin si teori filozofike (“njerëzit e jashtëzakonshëm”), por trupi dhe mendja e tij e tradhtojnë: përjeton delir, ethe, paranojë. Faji këtu është kognitiv dhe fiziologjik. Personazhi, edhe pa qenë “i kapur” nga autoritetet, shihet sesi nis të shembet progresivisht sepse nuk arrin të durojë dot konfliktin moral.

Kur personazhi ndjen se “unë jam i gabuar”

Autori: Franz Kafka

Vepra: Gjyqi (Procesi)

Josef K. akuzohet për diçka që nuk e kupton. Turpi i tij nuk vjen si pasojë e një akti specifik, por prej ndjenjës së ekzistencës së gabuar. Kafka paraqitet mjeshtërisht si arkitekti i turpit ekzistencial. Turpi këtu është ontologjik: jo “çfarë bëra”, por “çfarë jam”.

Kur i gjejmë të dyja emocionet bashkë

Autorja: Toni Morrison

Vepra: Beloved

Sethe jeton në faj për veprimin e saj ekstrem, por edhe me turp të brendshëm të formuar nga skllavëria. Morrison tregon si turpi kolektiv dhe trauma ndërbreznore bëhen identitet. Këtu emocionet rreshtin së qeni vetëm individuale, por shërbejnë edhe për të hartëzuar historinë.

Kur i hasim në letërsinë shqiptare

Autori: Ismail Kadare

Vepra: Prilli i Thyer

Kanuni duket sikur krijon një faj të trashëguar dhe turp kolektiv, njëkohësisht. Personazhet jetojnë nën një kod ku identiteti është i lidhur ngushtësisht me nderin. Turpi këtu është strukturë sociale, jo vetëm emocionale.

Në fund, le të marrim të gjithë bashkë frymë thellë.

Këto emocione janë goxha të vështira, qoftë kur i përjetojmë, qoftë kur i dëshmojmë, apo edhe kur duam të japim ndihmën tonë mbi to. Në të gjitha rastet vlen të edukohemi dhe të kuptojmë - përpara sesa të nxitohemi për t’i zvogëluar, tjetërsuar apo shmangur plotësisht.

Kur qendrojmë pak më tepër me to, kur i ftojmë në tryezë si mike jo armike - ato do të rreshtin së paturi nevojën për të bërtitur fort duke zënë të gjithë hapësirën tonë të brendshme; e si pasojë na lejojnë të kemi mjaftueshëm energji dhe një lloj leje për të përjetuar edhe të bukurat që jeta na sjell pa rradhë.

Me dashuri dhe kthjelltësi,

Megi xx

Shënim: Nëse dëshiron të mbështesësh Megin & kontributin e saj për komunitetin që lexon, apo nëse këto shkrime të kanë shoqëruar a të kanë ndihmuar në jetën tënde, mund t’i dhurosh një “kafe” përmes linkut Buy Me a Coffee më poshtë.

Linku: buymeacoffee.com/bananaditar

Si je sot? Si duket shkurti deri më tani? Po Shën Valentinin si e kalove? Shpresoj që të kesh bërë çfarë ke dashur, pa trysni të panevojshme apo detyrime për t’u përmbushur. Në fund të ditës, nuk ka pse i futemi diçkaje (dhe veçanërisht dashurisë) nëse nuk vjen nga një thirrje e brendshme kënaqësie, përmbushjeje, realizimi, sfidimi, rritjeje DHE që të gjitha këto të ushqehen në përditshmëri, pa pushime të papritura dhe të pajustifikuara. Fillojmë.

Sot kam dëshirë të shkruaj për kontrastin. Jo për atë që mungon në spitalet tona, por për praninë e dy apo më shumë variablave që ndryshojnë nga njëra tjetra dhe si pasojë kur krahasohen - krijojnë kontrast.

Më mirë këtu apo atje?

Marrim shembullin e udhëtimit: Sa herë udhëtoj pasi kam qendruar disa muaj rresht në Shqipëri, filloj dhe vë re një shumatore gjërash që nuk ia kisha vënë shumë veshin prej ca kohësh1. Apo më mirë - isha mësuar me to, sistemin im nervor prej stimulimit të vazhdueshëm kishte humbur ndjeshmërinë që pastaj të çonte në reagim (desensibilizim) —> kështu që kisha pranuar dhe merrja të mirëqenë çfarë shihja.

Do ti që kur shkoke në një shtet tjetër (mendo një shtet të zhvilluar europian), shoferët e makinave ndalojnë te vizat e bardha? (*shpërthim truri*)

Dhe jo, s’po them që thjesht ulin shpejtësinë gradualisht dhe të afrohen progresivisht ndërsa ti po kalon rrugën, nga e cila sapo tërheq këmbën e fundit në trotuar po ashtu dhe makina i jep gaz njëkohësisht. Më duket art më vete kalibrimi që bëjnë këta lloj shoferësh, milimetër për milimetër, aq sa të të trembë por vetëm pak - se nuk të vrau (ende) në fund të ditës. Kur jeton ditë për ditë një përditshmëri e cila të mëson në çdo hap që ti hedh - që në mëngjes me borinë buçitëse të policit apo me tetën që lan trotuarin duke hedhur kovën me ujë në ajër si shatërvan - se ti duhet të qendrosh në alert, zor se njeh rehati kur je në rrugë.

Kurse ana tjetër e medaljes: Nëse po në këtë shtetin sublim me shoferë të edukuar moralisht pyet per referime rruge, do të të shpjegojnë shkurtimisht drejtimet - në Shqipëri do të të shoqërojnë deri në pikën e mbërritjes ndërkohë që të pyesin e kujt je, me çfarë merresh, çfarë mendon për big bradhërin dhe do të të japin numrin e telefonit në rast ngatërrese më vonë. Kjo brenda një harku kohor prej 5 minutash. Madje po i ftove për një kafe, i bëhet qejfi.

Nuk ka si shtëpia, s’e thonë kot.

Pika e referencës

Psikologjia e perceptimit na sugjeron diçka shumë të thjeshtë: Ne nuk kuptojmë realitetin në terma absolutë, por relativë.

Daniel Kahneman shkruan se ne i vlerësojmë përvojat në raport me një pikë reference.

Nëse pika jonë e referencës është uniforme, nëse jemi rritur në një formë kulturore apo sociale ku gjithçka duket njësoj, atëherë edhe aftësia jonë për të gjykuar është e kufizuar.

John Stuart Mill paralajmëronte: “He who knows only his own side of the case, knows little of that.” Ai që njeh vetëm version e vetë të gjësë, di shumë pak për të.

Kjo vlen në çdo sferë ku mund ta hedhim; qoftë për shtetet dhe rregullat e trafikut të tyre në makro, por edhe për marrëdhëniet dhe pjesën njerëzore në mikro.

I keni parasysh ato miqtë që janë aty për ty kur keni nevojë?

• Ca prej tyre vijnë me dëshirën e zemrës së tyre që të na mbështesin si një formë bamirësie, ndiejnë që po bëjnë ‘një të mirë’ për botën që në këtë rast, rastis të manifestohet te ty.

• Ca të tjerë janë aty në një mënyrë krejtësisht më të natyrshme, ngjajnë sikur përkasin, dinë të të kujtojnë forcën dhe kapacitetin tënd ndërsa kujdesen, njëkohësisht të të lejojnë të ndihesh e barabartë me to.

Nëse nuk i ke përjetuar të dyja këtë situata, është e vështirë të imagjinosh nuancën mes “po të ndihmoj” dhe “po të qëndroj pranë si e barabartë”. Kontrasti në eksperiencë të mëson atë që teoria nuk ta jep dot: si ndihet në trup të trajtohesh si rast dhe si ndihet të trajtohesh si njeri. Lum kush ka patur mundësinë të përjetojë miqësi të vërteta. Thesar mbi thesar.

E mira legjitimon të keqen

Në filozofi, ideja e kontrastit është e lashtë sa vetë mendimi.

Herakliti thoshte se rruga lart dhe rruga poshtë janë e njëjta rrugë.

Lao Tzu shkruante se kur njerëzit e etiketojnë diçka si të bukur, menjëherë krijohet e shëmtuara.

Kur quajnë diçka të mirë, krijohet e kundërta e saj. Qenia dhe mosqenia krijojnë njëra-tjetrën. Pa natë, dita do të ishte vetëm vazhdimësi e pashquar drite. Pa dimër, pranvera nuk do të kishte kësisoj impakti (ku ndryshon dhe ‘gjaku’). Pa ty, asgjë s’ka më kuptim, do të thoshte Alicia Keys në këngën himn “Doesn’t mean anything”; ku barazohet pikërisht tjetri me kuptimin, dhe mungesa e tjetrit me moskuptimin.

Kontrasti nuk ka pse të ofrojë konflikt mendimi apo vlerash të brendshme. Përkundrazi: shërben si strukturë informacioni.

Edhe në jetën personale, uljet dhe ngritjet nuk janë aksidente fatkeqe që duhen shmangur me çdo kusht. Përkundrazi, ato përfaqësojnë mënyrën sesi sistemi ynë nervor mëson. Nëse gjithçka është lart, asgjë nuk është lart2.

Niçe thoshte se duhet të kesh ende kaos brenda vetes për të sjellë në jetë një yll që kërcen. Pa kontrast, pa përplasje, pa shkëndija, pa momente që na nxjerrin jashtë rehatisë, ne nuk do të arrijmë të kuptojmë dot çfarë vlerësojmë vërtet.

Skenari më i keq

Një nga situatat më të vështira do të ishte të rriteshe në një botë aq uniformë sa ti nuk e di as që ekziston një mënyrë tjetër për t’i bërë gjërat, POR e ndjen në trup se patjetër ka diçka që s’shkon. Këtu s’po flasim për injorancën që barazohet me lumturinë3, por për rastin kur ti nuk arrin ta vendosësh dot në fjalë, por të ha trupi. Ti e ndjen që çfarë po ndodh nuk ka kuptim, nuk ke pse të jesh në këtë situatë, nuk ka pse të pranosh çfarë po të serviret, ka një nonsens që shkon përtej asaj që thuhet se është normë dhe e pranueshme. Më kujtohet seriali SILO në Apple tv; mendoj që dashur pa dashur, edhe ne e fusim veten nëpër ato lloj mjedisesh me mendimin që po mbrohemi por në fakt thjesht kemi ndërtuar kamp në saj të paditurisë sonë.

Bota virtuale sot vjen me 1001 problematika, por njëkohësisht sjell me vetë mundësinë e të informuarit mbi botë të tjera nga ajo e jotja thjesht duke vëzhguar një ekran telefoni.

Mendo sa shumë zgjerohet vetëdija jote, sa shumë liri mund të fitojë për të qenë totalisht vetja, sa guxim mbillet për të prekur çfarë duket se të thërret përtej asaj të njohurës sate. Nuk jemi rritur të gjithë me shembujt dhe modelet e përsosura në afërsinë tonë; mos të harrojmë që botët tona sado afër janë sot me të tjerat, janë prapë të ndara. Është e vështirë të vish nga një mjedis ku i zgjuar lind nuk bëhesh, ku gratë e kanë vendin në kuzhinë (në shërbim), ku statusi yt social varet nga vendlindja në pashaportë, dhe pastaj të ndërtosh një jetë tënden ku të gjitha këto bëhen të papërfillshme. Patjetër është mëse e bëshme dhe kemi shembuj të pafundëm, por kjo nuk ndryshon vështirësinë. Thjesht sepse dikush ia ka dalë, nuk do të thotë që ishte e lehtë. Apo ishte ‘me fat’.

Pyetje për veten

Vlen që të ndalojmë për të kuptuar:

• Ku na mungon kontrasti në jetë?

• Për çfarë njohim një dhe vetëm një alternativë?

• Çfarë quajmë normale vetëm sepse është e zakonshme?

• Ku mendojmë se kemi qendruar gjatë pa lëvizur dhe ndoshta kemi rënë në fund të gotës duke harruar që mund të pluskojmë lehtësisht nëpër të?

• Po nëse do të njihnim një model tjetër, një mënyrë tjetër funksionimi, çfarë do të ndryshonte në formën si e kuptojmë veten, shoqërinë dhe marrëdhëniet tona?

Kontrasti është kusht për qartësinë e brendshme, nuk vjen si prishje e rehatisë apo të njohurës sonë. Pa të, zgjedhjet tona janë të kufizuara, pavarësisht sa bukur mund t’i mbështjellim. Zgjat këmbët sa ke jorganin thotë populli, por populli ende nuk njihte IKEA-n dhe jorganët me funksionalitete sipas nevojës dhe dëshirës. Asgjë s’është vetëm një gjë; po qe se ke identifikuar diçka ose dikë si të mirë, dije që e ka dhe pjesën tjetër brenda. Është thjesht çështje kohe.

Me dashuri dhe kthjelltësi,
Megi xx

Shënim: Nëse dëshiron të mbështesësh Megin & kontributin e saj për komunitetin që lexon, apo nëse këto shkrime të kanë shoqëruar a të kanë ndihmuar në jetën tënde, mund t’i dhurosh një “kafe” përmes linkut Buy Me a Coffee më poshtë.

Linku: buymeacoffee.com/bananaditar

Si je sot? Çfarë ta ka shënuar ditën deri më tani? A duket sikur do të jetë një ditë e zakonshme apo do ta bësh të veçantë në ndonjë mënyrë? (Të lutem, bëj këtë të dytën.)

Këtej nga unë sot do të doja që të flisnim për elefantin në dhomën e çdo shqiptari. Jo, jo big brother-i pavarësisht se ka hyrë Luizi. Dua të diskutoj pak me ju çështjen e pushtimit të çdo bisede nga lajmet mbi politikën, kush u arrestua, kush “ra”, kush po ndëshkohet, kush “e mori atë që meritonte”. Sa nga SPAK-u, te Epsteini. Në mëngjes, te kafja, në taksi, në zyrë, në shkollë, kur hamë drekë, me lajmet e darkës. Edhe kur nuk flasim për të, e kemi si sfond; si ato trapanët e njëpasnjëshëm të komshinjve - janë acarues, por fillon mësohesh dhe madje e ke temë bisede në majë të gjuhës sa herë has bashkëvuajtësit në ashensor.

Pa e kuptuar, është krijuar një formë kolektivi (hi, kolektivia.org) që lidhet nga një e përbashkët e prekshme pavarësisht se tjetrit nuk ia dimë emrin, mbiemrin, profesionin apo ëndrrat.

Në sipërfaqe, kjo e lajmeve duket si interes qytetar, madje goxha i respektueshëm për të kuptuar çfarë po ndodh DHE si pasojë për të ndihmuar a kontribuar specifikisht. Ne jemi qenie politike, dhe qendrimi ynë ndaj drejtësisë, pushtetit, a ndëshkimit nuk aktivizohet vetëm ditën e votimit. Teorikisht, na takon të jemi të përgjegjshëm mbi çfarë bëjmë sepse me gjithçka bëjmë, po marrim vendime politike dhe po ndihmojmë apo pengojmë një lloj politike. Pra, informimi bashkë me veprimin nuk është i keq.

Thënë kjo (pa zgjerimin e nevojshëm, ndoshta mund të shkruajë dikush që ka studiuar shkenca politike për këtë temë - komentet janë të lira më poshtë):

Për mua sot ka rëndësi të ndalojmë pak te gjurma emocionale, fizike, që na shkakton ky dedikimi i patundur pas të ndjekurit të një ‘reality show’ të personazheve që i kemi bërë publikë.

Truri, ndëshkimi dhe kënaqësia

Në Instagram, hasa një episod të Hubermanit i cili po diskutonte me një psikologe, Dr. Harden, mbi mënyrën sesi empatia funksionon në varësi të përshtypjes që ne kemi për personin që gjendet në situatë të vështirë. Truri ynë duket se ka mekanizmin e vetë për empatinë, si çelësi i dritës (ndezur-fikur), që aktivizohet ose jo në çastin kur shohim dikë që po i ndodh diçka e dëmshme. Nëse individi perceptohet si i “i keq”, truri ynë nuk reagon me neutralitet…

Përkundrazi.

Aktivizohen sisteme të shpërblimit me neurotransmitorë si dopamina & adrenalina; që sjell në trup një lloj rryme lehtësimi, sikur drejtësia zuri vend dhe tani po i rikthehemi një “ekuilibri moral”.

Pra, na shijon - ndëshkimi i dikujt që e meriton sepse është kërcënim për grupin, na pëlqen biologjikisht. Kjo, në fakt, ndihmon të kuptojmë pse disa njerëz zgjedhin profesione të vështira që lidhen me drejtësinë, luftën kundër krimit, mbrojtjen e të tjerëve duke marrë përsipër të gjithë rrezikun që i kanoset vetes dhe njerëzve të tyre të dashur. Ka një shpërblim të brendshëm, të gdhendur në neurobiologji, kur “e keqja” ndalet.

Por këtu vjen kleçka.

Në interes të kujt është shpallja e “të keqit?”

Nëse truri ynë na shpërblen kur “i keqi ndëshkohet”, atëherë lind pyetja:
Mbi çfarë baze po e shpallim dikë “të keq”?

Nga një titull lajmi?
Nga një opinion kolektiv?
Kush është burimi i sigurtë që ne konsiderojmë për të krijuar një mendim për një njeri?

Në shkrimin e mëparshëm kam shkruar për aftësinë tonë për t’u vetëbindur pavarësisht së vërtetës, me qëllim shmangjen e emocioneve të parehatshme. Tani, këtu, fillon të marrë formë një mendim për pasojë:

Po sikur kjo varësi ndaj lajmeve - “çfarë po i ndodh filanit apo fistekut” - të mos jetë thjesht interes politik, por një formë qetësimi?

Një moment ku ankthi zhvendoset diku tjetër; aty ku na jepet e drejta të zbarkojmë emocionet tona si thasë, pa u skanuar a përkasin apo jo. Aty ku nuk jemi ne ata që duhet të bëjmë diçka për to, por mund të qendrojmë si teleshikues për dikë që po ndëshkohet, po “paguan”. Këtu për një çast, ne mund të heqim çantën e shpinës, ta ndiejmë lehtësimin dhe t’ia varim dikujt tjetër në qafë për ca kohë.

Problemi është që:

Duke e përfshirë temën e këtij “reality” politik sa herë që zhvendosemi nga një mjedis në tjetrin, gradualisht dita jonë mbushet plot. Një herë si dëgjues, pastaj në diskutim, në ofrim opinoni, një meme, një reel që shpërndahet menjëherë dhe cikli vazhdon. Flemë dhe zgjohemi me historitë telenovelë të një nënpunësi shteti dhe shokëve e tij.

Morali përzgjedhës

Qarkullon një thënie që i atribuohet Niçes (por dhe burimeve të tjera):

“Nëse vret një buburrec, je hero; nëse vret një flutur, je i lig. Morali ka kritere estetike.”

Pavarësisht se akti është i njëjtë, ndryshon kuptimi moral sipas asaj që projektojmë mbi krijesën. E njëjta gjë ndodh edhe këtu. Kur e etiketon dikë si “të keq”, ndëshkimi i tij rresht së qenë tragjik, por bëhet i drejtë dhe përcjell kënaqësi.

Në thelb problemi nuk është drejtësia, nuk synoj të diskutoj a duhet ndëshkuar korrupsioni apo vjedhja; për mua vlen të ndalojmë për të vetëkuptuar çfarë po ndodh me ne kur drejtësia kthehet në argëtim emocional dhe pengon vazhdimësinë e jetës sonë. Pavarësisht individit që kemi përballë, me sa duket këtu nis të humbasë diçka shumë e rëndësishme, lidhur fort me identitetin tonë njerëzor: Empatia jo thjesht për individin, por për veten tonë si qenie të moralshme.

Siç thotë Hannah Arendt, e keqja shpesh nuk është djallëzore, por banale. Dhe banaliteti fillon aty ku ndalojmë së menduari thellë për rolin tonë në histori.

Interlude: Përkufizimi i varësisë

Varësia është një gjendje psikologjike dhe/ose biologjike në të cilën një person zhvillon nevojë të përsëritur dhe gjithnjë e më të fortë për një substancë, sjellje ose stimul të caktuar, sepse ajo aktivizon sistemet e shpërblimit në tru (sidomos dopaminën) dhe sjell lehtësim të përkohshëm emocional, edhe kur pasojat afatgjata janë të dëmshme. Në thelb, varësia nuk ka të bëjë me kënaqësinë, por me rregullimin e gjendjes së brendshme: me shmangien e dhimbjes, ankthit, boshllëkut ose pasigurisë.

Nga pikëpamja neuropsikologjike, varësia:

• ngushton vëmendjen rreth një burimi të vetëm lehtësimi,

• dobëson kontrollin ekzekutiv (aftësinë për të ndaluar, reflektuar, zgjedhur),

• forcon ciklin e përsëritjes, sepse truri mëson se “këtu qetësohem”.

Pra - varësia lidhet me përsëritjen e një veprimi që jep kënaqësi, DHE shkakton dëme të konsiderueshme për individin & rrethin e tij.

Duhani vs Lajmet

Kam një pyetje për ju: Çfarë ndryshimi ka varësia ndaj lajmeve nga ajo ndaj duhanit?

Duhani si produkt objektivisht shkakton dëme të studiuara mjaftueshëm për të mos u konsumuar fare. Metodat që supozohet të të bindin të mos ta konsumosh bazohen shpesh në të ardhmen për të të frikësuar/informuar që ta lësh. Praktikisht pritet që do të jetosh më pak dhe me cilësi jete më të dobët sesa një individ ‘kontroll’ që bën jetë të shëndetshme.

Këtu lihet pa diskutuar funksioni pozitiv që duhani ka, përndryshe nuk do të përmbushte pjesën e parë të përkufizimit të varësisë: duhani ofron lehtësim tani: mekanikisht frymënxjerrja e zgjatur ndihmon të qetësojë sistemin tonë nervor; shtuar efekteve qetësuese të lëndëve përbërëse të tjera. Një nga arsyet pse dështojnë fushatat kundra duhanpirjes është gjysmë-informimi dhe përmbushja e skenareve që kanë në kokë apo në protokolle zyrtare, sesa marrja parasysh e realitetit plotësisht; kjo e fundit do të trajtonte duhanpirësin jo si kriminel apo të dobët karshi zakonit, por si qenie njerëzore komplekse për t’u kuptuar e pastaj udhëzuar pro-shëndetit të vetë dhe shoqërisë që pasivisht detyrohet ta konsumojë pa dashur.

Kurse, po të shkojmë te lajmet: dëmi nuk është në të ardhmen. Është tani. Ti humbet të tashmen tënde, minutat e tua, vëmendjen, energjinë tënde të pakthyeshme për t’u futur në jetën e dikujt, për ta ndëshkuar me mjetet imagjinare të tjetërkujt (si në lojërat në kompjuter), e për t’u kënaqur si rezultat me atë shfryrjen “ahhh, sa më bëhet qejfi”; ndërsa jeta jote mbetet pezull.

Nuk është më çështje informimi si qytetar i përgjegjshëm, e ka kaluar me kohë atë vijë të kuqe.

Kjo duket qartazi sepse kur duhet t’i rikthehesh, s’ke më fuqi as qartësi mendore, je reagues ndaj çfarë ndodh dhe s’ke nerva të ndalosh më për të kuptuar por vetëm për t’ju kundërvënë. Jeton brenda një stresi të vazhdueshëm, si ato boritë e makinave në trafik që s’ndalojnë, ku patjetër zgjidhja unanime është “Arratisemi!”. Fajin e ka e jashtmja afatgjatë dhe ne mbajmë 0 përgjegjësi për të tashmen e vogël, atë veprim pas veprimi.

Si do të përkufizohej një varësi e tillë sipas jush: Humbja me vetëdije e së tashmes, për t’u vetëqetësuar në formë konstante nga stimujt e tjerë që nuk duam t’i përballojmë (pavarësisht se mundemi, forca e njeriut të mahnit sa herë testohet)?

Pyetje të tjera që ia vlen t’ia bëjmë vetes

Informacioni kërkon veprimin, nuk mund ta mbushësh kokën plot, dhe të shpresosh të çlirohet vetë nga valvula misterioze. Konsidero sa më poshtë.

• Çfarë po fitoj unë nga ky lajm?

• A po më qetëson fakti që dikujt tjetër po i ndodh diçka e keqe?

• Çfarë po shmang në jetën time, ndërsa e ndjek këtë histori?

• Nëse kjo energji do të drejtohej nga brenda, çfarë do më kërkonte të ndryshoja?

Nuk ke pse kthen përgjigje tani, po as ta mbyllësh për të mos e menduar më. Vëzhgo, ndalo, vëzhgo përsëri. Një mënyrë tejet e sofistikuar për të mos u përballur me veten është të merresh në formë të vazhdueshme me të tjerët, sikur të ishte një punë me kohë të plotë. Po kush po të paguan? Çfarë kostoje ka? Dhe cila është pse-ja jote?

Me dashuri dhe kthjelltësi,
Megi xx

Si je sot? Si të ka nisur dita jote? A është një prej atyre që dukej që në mëngjes apo të ka kapur papritur me ndonjë bëmë? Në të gjitha rastet, uroj që të jesh duke ecur a vallëzuar me ulje ngritjet normale të kësaj që quajmë jetë.

Ajo temë që do të të doja të bashkëndanim sot është çështja e gënjeshtrës drejtuar vetes sonë. Vë re se truri ynë i plotfuqishëm ka filluar të përdoret keqazi veçanërisht për t’u vetëbindur se disa mendime a vendime negative, janë të duhurat për t’u ndërmarrë. E gjej rëndomtë në rrethe profesionale dhe personale sesi dikush ka marrë kohën që të tjerrë një histori me detaje vetëm e vetëm që vetja të dalë ‘pa lagur’; bota e ka fajin, kjo bota e keqe ku ne po jetojmë - bashkë me protagonistë-antagonistë që e ushqejnë.

Pse gënjejmë veten?

“Nganjëherë njerëzit nuk duan të dëgjojnë të vërtetën, sepse nuk duan që iluzionet e tyre të shkatërrohen.” Nietzsche

Ndodh që gjendemi në situata për të cilat nuk jemi krenarë. Mund të jenë të shtresëzuara, na duket sikur nuk kemi rrugëdalje përveçse të pranojmë këtë ‘realitet’, apo mundet të kenë qenë ndryshe në fillim dhe pastaj të jenë tjetërsuar. Domosdo, ne jemi përpara faktit ku e vërteta bëhet e sikletshme për t’u ballafaquar, duket sikur po t’i japim dorën - do ta tërheqë zvarrë në botën e vetë. Ah, sikur ta dinim paraprakisht që ky veprim do të kishte rezultat çlirues.

Thënë kjo, ne zgjedhim të qendrojmë brenda këtyre historive - aty ku ndoshta jemi më të zgjuarit, më të aftët, dikush na do fort, një tjetër na respekton dhe jemi pjesë e një grupi që na ruan nga vetmja nëpërmjet një pseudoshoqërie. Sociologu Erving Goffman propozon se ne jetojmë duke menaxhuar përshtypje. Kur roli që luajmë bëhet më i rëndësishëm se përvoja reale, fillojmë ta besojmë vetë skenarin.

“Ne nuk gënjejmë vetëm për të tjerët. Shpesh gënjejmë që të mos dalim nga roli që kemi ndërtuar.” Goffman

Madje madje në rastet fatlume kur ndonjë syresh paraqitet në planin tonë fizik dhe na kthen një pasqyrë nga vetja për t’u menduar dy herë mbi zgjedhjet tona, e ndoshta na lë dhe pa gjumë një natë a dy net - të pasnesërmen do ta fajësojmë këtë tipin (si guxon???), e do të rreshtim së qendruari në kundrim të vetes së shpërfytyruar që na sheh e përhumbur. Arratisja nga vetja është kura e çastit (po pra po).

Leon Festinger e quajti këtë disonancë kognitive: për të ruajtur paqen e brendshme, ne racionalizojmë zgjedhje që në thelb janë të ndikuara nga frika, parehatia apo shmangia.

“Racionalizimi është mënyra më elegante për të mbrojtur një vendim që nuk duam ta rishikojmë.”

Fatkeqësisht kjo arsyeja, logjika, aftësitë ‘meta’ që truri ynë ballor në bashkëpunim me pjesët e tjera, na ka dhuruar si shenjë evolucioni (përparimi) - njëkohësisht na ka sjellë presionin alla sëmundjet autoimunitare ku vetja sulmon veten për shkak të ngazëllimit mbiprodhues të elementeve përbërëse. Këtë arsyetim e gjejmë edhe te Frojdi, i cili paralelizon këto sjellje vetë-gënjeshtre me mbrojtjen; sipas tij mendja ‘vesh’ arsye për të mos ndjerë ankthin e së vërtetës.

Si dukemi në përditshmëri ndërsa gënjejmë veten?

Zor se gjehet njeri që i thotë vetes së vetë me zë të lartë “Po të gënjej, moj e dashura ime!” dhe pas një sekondi nuk i kthehet përditshmërisë së vetë sikur asgjë s’ka ndodhur. Mund të kemi çaste reflektimi, por pastaj duhet sikur ‘na merr rrjedha’ dhe ne në pafuqi lufte, e ndjekim pa ia bërë fjalën dysh.

Vazhdojmë të:

• Qëndrojmë në një marrëdhënie që nuk na rrit më, sepse “kështu janë marrëdhëniet” apo “të gjithë e kanë një problem” apo “njëri duhet të tolerojë më shumë” - ndërkohë që nisim të mbjellim fara mllefi dhe inati ndaj tjetrit (padrejtësisht, se ç’faj ka ai që ne s’jemi mirë me veten);

• Mos ndërmarrim hapa profesionalë për të cilët do të ishim me të vërtetë krenarë, sepse “nuk është koha” - edhe kur këtë fjali e përsërisim prej vitesh tanimë’;

• Mos vendosim kufij, sepse “nuk duam të lëndojmë” - preferojmë t’i urrejmë e shajmë me mendjen tonë për paaftësinë e tyre që të na lexojnë mendjen, duke zhvendosur nga vetja të gjithë përgjegjësinë;

• Mos marrim kohë për të pushuar, sepse “duhet të jemi produktivë” çdo ditë, në formë të qendrueshme, përndryshe diçka s’shkon me ne (nuk mjafton fakti që besojmë se pushimi është dështim për të na treguar se po, diçka nuk shkon);

• Mbajmë të njëjtin drejtim, sepse “kemi investuar shumë deri tani”, dhe zgjedhim të qendrojmë peng të vendimit tonë para x muajsh-vitesh sesa të përdorim njohurinë e artë të përvojës së mbledhur që atëherë.

Patjetër që secila prej këtyre ka një logjikë, nuk jemi budallenj apo të paaftë mendërisht. Këtu mu kujtua ai vërtetimi që marrim kur fillojmë një punë - i aftë për punë; pyes veten sa jemi realisht të aftë për ato lloj punësh që marrim përsipër? Veçanërisht në shëndetësi dhe arsim.

Mjekë që i trajtojnë pacientët e tyre si formate transaksionale: fut kujdes, nxjerr para - POR e bindin veten se po bëjnë punën e Zotit me këto kushte që i gjenden. Mësues që i flasin nxënësve ‘për të mirën e tyre’ duke i nxirë realitetin, duke i pajisur me lente të errëta për një të ardhme që askërkush s’e ka në dorë përveç atyre POR mendojnë se po i mbrojnë. Të jetuarit me frikë maksimumi do të të ruajë atë vreshtin e famshëm, por nuk do të të lejojë të rrisësh të tjerë apo ta thyesh tavanin e kristaltë nën të cilin mendon se po jeton i mbrojtur.

Po çfarë po mbron realisht kjo histori që i thua vetes?

“Gënjeshtra më e rrezikshme është ajo që i tregojmë vetes.” Albert Camus

Ne jemi përzgjedhësit e cilit ‘ujk’ ushqejmë brenda kokës sonë, që pastaj ndërton rrethin tonë shoqëror, familjar (të zgjedhur) dhe profesional. Të gjithë me siguri i kemi të dy ujqit (i miri dhe i keqi) aktivë herë pas here, madje duke ulëritur si goxha të uritur edhe nëse kanë ngrënë së fundmi sepse kështu janë prej natyrës (ujku i vogël në shtëpinë time mjaullin pavarësisht urisë së saj, për sa kohë dëgjon sirtarin e ushqimeve te hapet - nuk bëhet shaka me instiktiven).

E nëse ne fillojmë lodrojmë sa te njëri sa te tjetri por themi se po e bëjmë për ‘një të mirë më të madhe’, aha… kemi shumë punë për të bërë që ta rinjohim veten tonë.

Si mund të rikthehemi te vetja?

Dhuna nuk funksionon.

Këtë fjalinë mund ta lexoni sa herë të doni, në çdo skenar, edhe kur mendoni që ca veta marrin vesh me dhunë - filloni konsideroni çfarë po i mëson dhuna, përveçse të masni efektin aty për aty.

Mënyra sesi mund të riafrohemi, të zbusim distancën midis nesh dhe vetes (e mbani mend Mr. Duffyn e librit te Xhojsit (Dubliners) i cili jetonte në një distancë nga trupi i vetë?) me shpresën se një ditë do të shkojmë drejt unitetit - nis me kureshtjen. Si çdo gjë e bukur që lidhet me imagjinatën dhe ‘po sikur’, njësoj këtu mund të organizojmë paketën tonë logjike që të na shërbejë për të kuptuar.

Provo të përdorësh pyetje si:

• Nëse askush s’do më gjykonte, a do ta zgjidhja prapë këtë?

• Çfarë po shmang të ndiej? Çfarë mendimi, emocioni, perceptimi e largoj me shkathtësi kur më vjen sepse është i padurueshëm?

• Çfarë po më kushton, çfarë kostoje ka kjo histori që po i tregoj vetes? Bëj një listë.

• Nëse një mik i mirë do ishte në këtë situatë, çfarë do t’i thosha?

• A po jetoj duke respektuar sistemin tim të vlerave, atyre që them se janë të rëndësishme për mua, apo thjesht po ndjek rehatinë?

Nuk ka një përgjigje të saktë apo të gabuar. Nuk e bën dot brenda 10 minutave një ushtrim eksplorues meditativ që pastaj mund ta ndjekësh me 2 orë në instagram. Njëra anullon tjetrën. Këto përgjigje vijnë kur duan, kur ta gjejnë terrenin gati te ju, e ndonjëherë kur nuk e prisni fare. Merrni një vendim të vogël të vërtetë (=pro-vetes) një ditë, i cili do të sjellë patjetër një pasojë pozitive dhe ajo do të fuqizohet si orteku që s’ka forcë që i del përpara ta shpërbëjë.

Por nga diku duhet nisur.
Rrugën mbrapsht drejt vetes e udhëheq vetëm e vërteta.
Kështu do të ecet përpara :).

Me dashuri dhe kthjelltësi,
Megi x

Si je? Si të ka shkuar kjo ditë deri më tani?

Për mua ka qenë me shi brenda dhe jashtë. Ndjesë që s’erdha dje në takim, Zoti kishte plane të tjera.

Megjithatë, më mirë vonë se kurrë.

Do të doja të ndaja me ju një shkrim të mikeshës sime, Anisës, apo Zaçes siç e quajnë prindërit e mi. Ajo shkruan për të shëruar shpirtin e të gjithëve, e sot dua t’i dërgojmë ne veçanërisht energji të mirë asaj dhe familjes në nder të babait të tyre që tashmë po luan me engjëjt.

Shijojeni shkrimin dhe shpresoj që shtëpinë ta keni gjithmonë me vete.

Përqafime,

Megi x

-

Shpija n’shpin.

Kam ardh’ te shpia e prindve. Her’ them kam ardh te nana, her’ te baba – varet kush m’pyet. Rrallë her’ them “kam ardh te prindt”

Kisha kohë pa ardh. Kam dalë çikë prej kësaj shpie e po kthehem mam. Kam një çikë dy vjeç, e po pres një tjetër çikë. U mërzit nana kur ja thashë: “Ah medet, a prapë çikë a?”- m’tha n’telefon. Baba nga ana tjetër m’qeshi e m’tha: “Mos e niej nanën, lum baba. Çikat janë për shpi e për luftë. Çika ta ndrit jetën e shpirtin. Ardht’ e bardhë.” Tanaherët ka ditë si me ma ba qejfin. Megjithatë, unë edhe nanës ja kuptoj dhimbtën e çikave.

Përvec meje, edhe vëllai jeton jashtë. Ai ka tre fëmijë, një çikë e dy djem. S’e kam pa hala djalin e dytë. S’kena mujt me u takue. E pres me ardhë edhe ai kët’ verë. M’ka thanë që djali i dytë ka marrë sytë prej meje, e unë sa herë shihem në pasqyrë, e rrej veten që po e qes ka pak mallin për nipin që ende s’i kam marrë erë.

Nana ka msue një “lojë” të re. Sa herë merr vesh se njani prej nesh, jena shtue me një fëmijë, shton një karrige. E ka një tavolinë të madhe tash, me njëmbëdhjetë karrige. N’shpi janë veç ata të dy.

Nuk hamë kurrë këtu, – më thotë, teksa shtrojmë tavolinën e bukës. E kuptoj. A hahet rrethue me tana ato karrige bosh?

Kthehem në kuzhinë me marr pjatat që m’tha. E shoh në cep të murit vrragën që kam lanë tuj lujt me vllain e me Rinën. Rina, shoqja ime e f’minisë, me kaçurrela të arta që l’shonte mbi sup, edhe ajo, tash jeton larg. Në këtë vend kanë mbet’ veç pemët, e qielli e shpija e prindve t’mi. M’duket sikur e kam bajt ket’ shpi n’shpin. E kam tërhjek me vedin në çdo leksion, në çdo takim, e në çdo gja t’re që kam pa. E kam tërhjek n’shpin ndërkohë që ndërtoja shpinë teme. Se kjo, nuk asht ma shpia jeme.

Kjo shpi’ asht e asaj çik’s që jam kanë e s’jam ma. Asht shpija e tana andrrave që s’m’i mbajti valixhja kur dola prej këtu. Shpija e mallit që nuk shuhet, pamvarsisht që mundohem me ardh shpesh. Shpija që shton karrige bosh. Gjithnji n’pritje për me ardh na, t’mbledhun ajo ndihet shpi e na ndihem plot.

© AZ

Si je? Si duket se po të trajton e përditshmja jote? A është reflektim i njeriut që ti je, apo çdo veprim duket paksa i përkohshëm deri sa të arrish të jetosh sipas kushteve të tua?

Në fakt, ka periudha në jetë ku duhet të përballemi me ato që s’na pëlqejnë, duam apo s’duam. Është mënyra e vetme: të shkojmë mes për mes çfarë kemi përpara që të prekim vendin ku përkasim.

Prandaj sot dua të shkruaj (përsëri) për nevojën e të bërit gjërat e vështira.

Pse është e rëndësishme të zgjedhësh të bësh gjëra të vështira?

“Një det i qetë nuk ka nxjerrë kurrë një marinar të aftë.“

Pavarësisht marrëdhënies sonë me detin, vlen të qendrojmë me këtë shprehje që i atribuohet disa popujve. Si mund ta kuptojmë ne kapacitetin tonë nëse ai nuk testohet asnjëherë? Koncepti i testit, provimit është dëmtuar që nga bashkëngjitja me ankthin e performancës & vlerësimit në shkolla. Kur përmendej dyfletëshi apo kur vinte takimi me prindër, disa prej nesh futeshin menjëherë në gjendje stresi akut. Me përsëritjen, truri e shenjoi këtë marrëdhënie si stresuese: test, shkollë, mësim, ngritje në dërrasë etj.

Funksioni i ndjesive të parehatshme

Këtu diku ka humbur e kuptuara mbi funksionin e këtij stresi në shërbim tonin gjatë testimit: Pse vlen që duart të na djersisin, zemra të na rrahë më fort, shikimi të na përqendrohet në rreze më të kufizuar e të tjera si këto?

Trupi ynë po përgatitet për luftë; po përgatitet të marrë përpara çfarëdo që i del dhe nuk ka rëndësi nëse i beson apo jo ‘logjikisht’ aftësisë së vetë për t’ia dalë - ajo pjesë logjike është fikur dhe drejtimin e ka marrë instiktivja që do ta çojë deri në fund jetën; nuk ka kthim pas.

Gjatë kësaj kohe, në këtë ‘mesin kaotik’, pjesë pas pjese, ndërsa energjia çlirohet, po njësoj dhe qelizat riorganizohen për t’i dhënë zgjidhjet e njëpasnjëshme situatave që paraqiten në ndryshim e sipër. E në fund, kur mbaron lufta, ti nuk je më e njëjta.

Kjo luftë s’bëhet me shpata në të përditshmen tonë, ndodh brenda ‘kokës sonë’, dhe ushtron presion pozitiv për të rritur disa aspekte tonat dhe negativ për të zvogëluar të tjerat. Stresi i bie derës si miku ynë, por ne duhet të dimë ta ftojmë brenda dhe ta mirëmbajmë këtë marrëdhënie.

Procesi VIP

Neuroplasticiteti i famshëm, ai procesi që i referohet ndryshimit si ‘plastelinë’ të sistemeve tona nervore në varësi të sinjaleve (stimujve) të jashtëm dhe brendshëm, mund të shihet të ndodhë nën një ‘mikroskop’ të fuqishëm ndërsa ne flasim në publik kur e kemi tmerr audiencën, nisim një sipërmarrje me besim në vete por pa mjaftueshëm prova, skedulojmë diskutime me familjen për të zgjidhur ngërçet që s’po na lejojnë të bashkëjetojmë në harmoni, mësojmë të përdorim një teknologji të re të nevojshem për punën tonë në vend që ta delegojmë…

Si të zgjedhësh?

1. Ti e di ku do të shkosh.

“Si fillim thuaji vetes çfarë do të jesh, dhe pastaj bëj atë që nevojitet.”
- Epikteti

Në rastet që ti e di ku do të shkosh, ndihmon kjo si këshillë. Apo dhe kur ti zgjedh në formë të rastësishme një pikëpërfundim të hatashëm për veten qoftë dhe si shaka.

Merr ndonjë ditë për veten tënde, dil xhiro në qytetin ku je, dhe ëndërro për çfarë është bërë e mund të bëhet. Pastaj zgjidh të paktën një prej tyre dhe shkruaje diku; përshkruaj në detaje sesi është të kesh realizuar një nga ato ëndrra. Do ta shikosh që me kalimin e kohës, truri yt do të të ndihmojë të afrohesh dhe pashmangshmërisht ta realizosh.

I vetmi ‘detyrim’ që ke, është të bësh punët e vogla të përditshme. Kurseja vetes stresin mbi pikëpyetje ekzistenciale. S’ka nevojë për ‘tricks’ të shpejta, xhonglime magjistarësh që për një javë të jesh Hirushja para orës 12. Detyra jote është të zgjedhësh dhe kryesh me ndershmëri punët e nevojshme në vijën e pikturuar me dorën tënde duke ndjekur hartën me kryqin e kuq final.

2. Ti nuk e di destinacionin ende.

Në rastet kur të jep stres ky proces eksplorimi mbi zgjedhjet më afatgjatë, mund të ndjekësh dhe këtë këshillën tjetër nga filozofia Zen:

“Përpara ndriçimit (të mendjes), prit drru, transporto ujin. Pas ndriçimit, prit drru, transporto ujin.”

Ktheju rutinës, shiko çfarë ke përpara syve për t’u zgjidhur. Përballu me vështirësitë e përditshme, një nga një, mos i shmang, mos paguaj dikë që ta bëjë për ty. Ato që janë të tuat, çoji ti përpara. Rrugës patjetër që do të shfaqet një destinacion, ndoshta jo finali, por ai i rradhës. Nuk ka nevojë të të këputet qafa që të shikosh atje tej, se në fund të fundit po arrite - do të thotë që ka mbaruar kjo fazë jete. Por mjafton të hedhësh hapin e rradhës.

Besimi këtu luan një rol të veçantë sepse ështe nafta jote për të vazhduar përpara në ditë të mira dhe më pak të tilla.

• Nëse në rastin e parë është fuqia e shpresës bazuar në një përrallë dhe ushqyer nga sistemi nervor që të shtyn drejt realizimit;

• Te ky i dyti është mbledhja e kujdesshme e kënaqësisë së përditshme prej vështirësive të kapërcyera që shërbejnë si prova se ti mund të bësh gjithçka i jep vetes për detyrë.

Mund të shkruaja gjatë për të të bindur pse nuk duhet të zgjedhim rrugën e lehtë, pa rezistencë, aty ku vjelim vetëm frytet e punës së dikujt tjetër që pastaj na bën të ndihemi ‘mashtrues’ dhe të paaftë në afatgjatë - por preferoj t'ju lë me këto pak pika që personalisht më shërbejnë të konservoj identitetin e si pasojë dhe respektin për veten veçanërisht kur rruga e lehtë duket sadopak joshëse. Sfida e vërtetë e rradhës është të arrish të zgjedhësh cilat gjëra të vështira duhet të marrësh përsipër. Kjo mbetet për një herë tjetër (dhe pse çelësin sekret e kemi brenda vetes: intuita).

Me dashuri dhe kthjelltësi,

Megi xx

Si je sot? Si je me të vërtetë, ndalo një herë… Ky çasti që ke marrë për të më lexuar, mund të të shërbejë edhe ty si një hapësirë frymëmarrjeje që zgjatet mjaftueshëm sa të marrësh frymë, ta mbash pak, e ta nxjerrësh. Të paktën aq sa zgjati kjo fjalia, hëhë.

Një natë dimri

Sot dua të parashtroj një situatë nga kjo javë, e cila më bëri të mendoj. Të hënën në Fakultetin e Shkencave Sociale organizuam, si pjesë e lëndës së këshillimit filozofik me Prof. Majlindën, një auditor të hapur (pra, kushdo mund të vinte) për të diskutuar me të ftuarën tonë, Anisën, mbi gërshetimin e filozofisë, jetës, zgjedhjeve profesionale e më tej. Me thënë të drejtën, e hëna ishtë nga ato ditët ku të mpihej maja e hundës nga i ftohti dhe rrugës nuk arrije të njihje më njeri nga shtresat e mbulimit mbi trup. E megjithatë - klasa ishte plot me studentët e kursit dhe disa syresh-miq që erdhën të na dëgjonin në diskutimin me ngjyra në 90+ minuta.

Pyetja që më lindi mua ishte:

Çfarë e bën dikë të lërë rehatinë & ngrohtësinë e shtëpisë pas një dite tipike pune, për të ardhur në një sallë ku nuk do të marrë domosdoshmërisht përfitim të menjëhershëm?

Nuk do të shpiknim rrotën, thjesht do të ndanim mendimet tona, do të luanim me mundësitë që lindnin prej tyre e ndoshta do të bënim ndonjë koment më shumë shoqëruar me humor.

E pyeta veten për këtë sepse unë kushtëzohem goxha nga i ftohti. Krijoj një plan specifik mbi veshjen time dhe sasinë e rrugëve që duhet të përshkoj ku nuk ka vend për të papritura. [Ah, thënë kjo - më produktive jam kur dhoma është pakëz e ftohtë; në të kundërt e gjej veten si gjalp kikiriku jashtë frigoriferi, filloj shkrihem në karrige dhe mendja më punon për gjithçka tjetër veçse asaj që kam përpara.]

Kështu po vrisja mendjen, përtej respektit që kisha për individët dëgjues në fjalë, si mund ta kuptoja motivimin e tyre.

Çfarë i bën këta njerëz “ndryshe”?

Ka njerëz që marrin vendime mbështetur në detyrimet e tyre të brendshme, në ato që njohin si pjesë të vetes - qoftë në ditë me diell apo me borë. Rezistenca krijon vetëm një pitstop momental, përdoret si bordurë mbi të cilën ti vendosesh për tu shtyrë përpara, jo për të ndaluar. Nuk ka të bëjë me ndonjë kleçkë motivimi apo një mantra që mësohet online, por lidhet me mënyrën sesi mendojnë. Struktura me të cilën vishen kur përballen me të parehatshmen i ndihmon që të vështirën ta kenë shndërruar në normë, jo në ushim për kolapsin emocional.

Dhe pastaj - kur ia dalin - kur e përfundojnë gjënë e vështirë, nuk thonë “u detyrova”; thonë:“Po, kjo jam unë. Unë bëj gjëra të vështira.”

Sigurisht kjo jo domosdoshmërisht vjen e gjitha menjëherë, nuk blihet as në dyqan por siç shkon proverba shqiptar: “Gur, gur bëhet mur”; njësoj ndryshohet dhe identiteti duke shkuar në këtë anë të spektrumit. Pasi e përsërit mjaftueshëm një sjellje, ajo bëhet “ti”. Fraza “Ne jemi ajo që bëjmë vazhdimisht” shpesh i atribuohet Aristotelit, por në fakt lidhet me interpretimin e Will Durant-it mbi virtytin si zakon.

Këta individë që zgjedhin ta shohin kështu të paheratshmen: janë ata që kur thonë se do ta bëjnë diçka, ti e di që nuk do të të dalin nga fjala. Lum kush rrethohet prej tyre! Në rastin tim - kur miqësia është më e rëndësishme sesa një ftohje e mundshme mushkrish, e ke marrë mesazhin qartësisht.

Java e Ferrit

Një vend tjetër ku mund të shohim të ilustruar dhe dokumentuar mendësi të ngjashme (sigurisht më sfiduese sesa dalja në -3 gradë veshur me xhup), është në javën e parë të trajnimit të Navy Seals (ushtarëve amerikanë). Gjatë kësaj jave kandidatët për t’u bërë NS flenë vetëm 3-4 orë në total, janë vazhdimisht të ekspozuar në kushtë të vështira si p.sh. në ujë të ftohtë, baltë, rërë, errësirë, ndërsa kryerjnë sfida fizike dhe mendore pa ndërprerje. Në çdo moment, ata mund të dorëzohen duke i rënë tri herë një këmbanë bronzi që qëndron në mes të kampit dhe gjithçka mbaron.

Askush nuk i ndalon. Askush nuk i tregon me gisht.

Pikërisht këtu qendron thelbi: Lufta nuk është me instruktorin, kolegët, apo ushtrimet - është me veten.

Kur shqyrton cilët ia dalin e cilët jo, vë re se shumë kandidatë që duken fizikisht perfektë dorëzohen, ndërsa disa që duken “mesatarë” vazhdojnë përpara. Këta të fundit kur pyeten pse nuk u dorëzuan, përgjigjet janë gjithmonë të njëjta:

• “Zgjodha mos ta marr vendimin sot.”

• “Vendosa thjesht të arrij te ushtrimi tjetër.”

• “I thashë vetes: edhe 10 minuta.”

Suksesi i tyre nuk lidhej me mungesë frike apo ndonjë fuqi të mbinatyrshme. Kishte të bënte me menaxhimin e frikës në doza mikroskopike, si pjesë procedurale. Pra, në vend që të përballen me shumën e pjesëve, zgjidhnin ta fragmentonin situatën në çfarë dukej ndalesa më e afërt e rradhës.

SEALs-at trajnohen qëllimisht deri në dështim fizik: deri sa muskujt nuk mbajnë më, deri sa mendja kërkon ndalesë. Dështimi për ta rresht së paturi peshën e surprizës apo kërcënimit të mundshëm, por bëhet terren i njohur. Në këtë çast, frika e humbet municionin e saj plotësisht.

E vështira si e zakonshme

Jeta që bëjmë sot rëndon nga ajo anë e peshores që lidhet me rehatinë, me të butën, me të ngrohtën dhe të lehtën. Synojmë të ‘rrjedhim’ në përditshmëri, pa forcë fërkimi të qenësishme, ne dhe retë fluturimthi. Madje, vështirësisë sot i shmangemi sikur të ishte murtaja, pavarësisht pasojave negative që vijnë si rezultat.

Ndërkohë që në tradita të ndryshme, përfshirë mendimin fetar1, e vështira nuk trajtohet si një aksident apo e papritur, por si rruga e vetme.

• Në Bibël: “E vështirë është rruga që të çon në jetë” (Mateu 7:14).

• Në Kur’an: “Me vështirësinë vjen lehtësimi” (Ash-Sharh 94:5-6).

Durimi është kolonë në strukturën përbërëse të individëve me mendje të fortë që po diskutonim; ështe e pritshmja, normalja dhe madje e dëshirueshmja nëse kërkojmë ta ndjekë e mira.

Jeta është ciklike, ka ulje dhe ngritje. Nëse duam ta përjetojme ngritjen, strategjikisht duhet të ndjekim valën e uljes me vetëdijen se është e fundshme. Duhet të mësojmë ta kalibrojmë më saktë trurin tonë që t’i shërbejmë realitetit, jo vetëm imagjinatës ku jemi ende bebe të paprekura nga bota dhe po na tundin në djep.

Me dashuri dhe kthjelltësi,

Megi xx

Si je sot? Si ka nisur një vit i ri kalendarik? Jo domosdoshmërisht duhet të ketë sjellë diçka ndryshe, mund të jetë dhe thjesht vazhdimësia e dimrit nga një muaj në tjetrin. Por nëse e ke festuar plotësisht dhjetorin, uroj që llogaria jote bankare t’i ketë mbijetuar kësaj kohe dhuratash dhe të jetë gati për muajin e parë të vitit.

Sot dua ta nis me Sokratin që ka thënë:
“Ji ashtu si dëshiron të dukesh.”

Personalisht, për shkak të krijimit të një personazhi publik të rastësishëm dhe definitivisht të pakërkuar (vetja ime e vogël fshihej pas divanit sa herë vinin miq në shtëpi), më ka ndodhur që jam hasur me pohime të tipit: “Je njësoj si të kisha imagjinuar,” apo “Po më zhbirilon apo jo, me çdo gjë që po them?”. Jo gjithmonë kam ditur si t’i kthej përgjigje të panjohurve, pavarësisht se ata silleshin karshi meje sikur më njihnin.

Përgjigjet e vërteta:

• Nuk e di si më kishe imagjinuar, ka raste që dhe mua më surprizon vetja.

• Jo, nuk po të zhbiriloj. Vetëm nëse po bën diçka që s’duhet. Atëherë po, absolutisht po të analizoj, gjykoj dhe vendos diagnozë (bëj shaka, zakonisht jam thjesht duke u përpjekur të dukem normale).

Thënë kjo, më parë mendoja që e rëndësishme është ta dimë ne si jemi nga brenda, se pjesa tjetër shkon vetë në vend. Ky mendim qendron por shoqërohet dhe nga një shtojcë e re - konsiderata që duhet të kemi për mënyrën sesi po perceptohemi, në rastet kur perceptimi mund të na dëmtojë apo shërbejë që të çojmë përpara një qëllim i cili vjen si pjesë e shoqërisë dhe nuk mund të arrihet në izolim.

Dua të ndaj dy histori nga libri ‘Mjeshtëria’ i Robert Greene që lidhen me inteligjencën & vetëdijen sociale.

Temple Grandin dhe Çelësi logjik

Temple Grandin është një shkencëtare amerikane, eksperte në sjelljen e kafshëve dhe krijimin e sistemeve nëpër ferma. Ajo u diagnostikua me çrregullim të spektrit autik (ÇSA), në një kohë kur autizmi shihej pothuajse si paaftësi mendore. Temple kishte inteligjencë shumë të lartë vizuale dhe sistemike, por - fliste goxha troç, nuk arrinte t’i lexonte mirë shenjat sociale dhe nuk e kuptonte kur po e bënte dikë të ndihej i kërcënuar apo i zhvlerësuar.

Prandaj në punët e saj të para, pavarësisht gjenialitetit që ofronte në zgjidhjet konkrete për menaxhimin e kafshëve: shmangej nga kolegët, etiketohej si “e vështirë”, “arrogante”, “pa ndjenja”, dhe pashmangshmërisht u pushua nga disa poste rradhazi. Kjo erdhi për shkak të mungesës së filtrit të saj social, jo paaftësisë apo kapacitetit. Çfarë ndodhi më vonë reflekton pikërisht praninë e këtyre të fundit.

Në vend që të luftonte botën për ta ndryshuar, Temple bëri diçka shumë më të strategjike - filloi të studiojë njerëzit si studionte kafshët. Nisi të analizonte si reagonin kur u fliste, çfarë toni zëri ndikonte në mbylljen e tyre, dhe në çfarë mënyrash mund t’i bënte më receptivë. Pranonte komentet nga daljet e saj publike dhe i përmirësonte te vetja duke përdorur pikërisht këtë ‘pamjen e vetes nga jashtë’.

Nuk përdori empati apo gjeneroi dhembshuri papritur, thjesht me logjikë, filloi të përmirësonte aspekte të saj në paraqitjen në botë në një formë që bota ta kuptonte, por pa sakrifikuar të vërtetat e saj. E kam thënë dhe më parë - ata që janë të gatshëm të mësojnë nga informacioni që bota ta jep me goxha bujari, do të jenë gjithmonë shumë hapa përpara.

Doktor Harvey dhe Përdorimi i Autoritetit

William Harvey ishte një mjek anglez në shekullin XVII, i cili propozoi e më pas tregoi shkencërisht se gjaku qarkullon nga zemra drejt trupit dhe kthehet përsëri aty; pohim ky kundër besimit të lashtë grek që gjaku prodhohej në mëlçi dhe konsumohej nga trupi. Ajo që sot ne pranojmë si fakt, nuk ishte dhe aq lehtë e asimilueshme në kohën e doktorit. Hapat që ai ndoqi, bënë ndryshimin.

Harvey e dinte se të kesh të drejtë nuk mjafton. Kështu, në vend që ta shpallte teorinë e re si revolucion dhe të luftonte autoritetet shkencore kudo në Europë, ai bëri të kundërtën1. Vendosi të futej në sistem e të bëhej palë me grupet mjekësore për të bërë studimet përkatëse mbi temën. Pastaj, u bë mjek i oborrit mbretëror për dy mbretër rradhazi, ku arriti të fitonte besim, status dhe mbrojtje. Kjo u ndoq nga publikimi i teorisë së tij me një dedikim të veçantë për mbretin (të parit që filloi t’i pëshpëriste për teorinë e tij); dhe përfundimin e historisë ne e jetojmë sot. Në vend që ta luftonte ballazi një të pavërtetë të trashëguar (si kanë bërë dhe dështuar studiues e shkencëtarë ndër vite), zgjodhi ta kanalizonte të vërtetën e tij duke e bërë sanduiç me autoritetin dhe durimin.

Nga të dyja historitë mund të shikojmë qartë se asnjëri nuk ndryshoi thelbin, por metodologjinë e prezantimit të tij në botë. Dhe këtu vjen ajo e vërteta jo shumë romantike:
Të qenit “vetvetja” nuk është e mjaftueshme.
Bën mirë të konsiderosh të jesh vetvetja në formë të lexueshme për sistemin ku jeton.

Vetë Zot, Vetë Shkop.

E vërteta e thënë në mënyrë të dhunshme nuk të bën të sinqertë, por të padëgjueshëm; dhe shpesh të etiketon si të parregulluar emocionalisht (për mos të thënë ndonjë fjalë tjetër). Një nga arsyet pse fillova të punoj me markat personale të profesionistëve që vlerësoj është pikërisht kjo: Secili prej tyre ka nevojë të bëjë ‘artin’ e tyre më të përkthyeshëm dhe të kontrollojë narrativën për veten.

Bota nuk ka pse luftohet, sepse kjo është një luftë e lodhshme, jo efikase dhe tbh e pakuptimtë. Sado ta refuzosh, nuk e shmang dot studimin dhe kuptimin e saj - nuk mjafton të jesh mjeshtër në izolim nëse ajo që do të sjellësh do t’i shërbejë një kolektivi. Më përpara mendoja se ishte mendjemadhësi apo vetëbesim i lartë kur takoja specialistë goxha të mirë por pa një strategji profesionale. Më vonë kuptova që aty rruga është e ndërthurur me pasiguri dhe padituri, veçanërisht lidhur me zakonet, sjelljet dhe normat sociale. Është ‘another beast to slay’, por e nevojshme dhe e paevitueshme.

Ekuilibri mbi Litar

Sigurisht, që elefantin në dhomë do ta përmendim. Ka një vijë shumë të hollë midis:

• inteligjencës sociale (të dish si të sillesh që të ecësh përpara), dhe

• instrumentalizimit social (t’i shohësh njerëzit vetëm si mjete për status).

Te kjo e dyta, hyjmë në territorin e një patologjie që mund të bjerë edhe nën ‘Narcizmin e fshehur’. Shpesh kemi dëgjuar për narcizmin tipik që kërkon vëmendje; kurse ky tjetri zakonisht kërkon miratim të fshehtë. Më poshtë po ju lë me pika disa karakteristika.

Narcizmi Klasik (overt/grandiose):

• kërkon vëmendje hapur

• flet për arritjet e veta

• dominon bisedën

• e ul vlerën e të tjerëve sy për sy

• paraqitet arrogant, dukshëm

Më i lehtë për t’u dalluar, si pasojë më i lehtë për t’u shmangur.

Narcizmi i fshehur (covert/vulnerable):

• sillet e përulur, por ndien superioritet të brendshëm

• kërkon miratim (validim), jo vëmendje

• luan rolin e viktimës ose martirit

• është shumë e ndjeshme ndaj kritikës

• kryen manipulim emocional të butë (“pas gjithë asaj që bëra për ty…”)

Duket e mirë, e ndjeshme, por marrëdhënia është gjithmonë në shërbim të saj.

Disa shenja të tjera tipike (jo për diagnozë klinike, por orientuese):

• jeton shumë për imazhin e jashtëm, por e justifikon si “profesionalizëm”

• krijon marrëdhënie kryesisht për përfitim (rrjetëzim i ftohtë, jo ndërlidhje të vërteta)

• është shumë i ndjeshëm ndaj kritikës, por e fsheh këtë pas racionalizimeve

• ndjen shpesh se nuk vlerësohet sa duhet, edhe kur objektivisht ka sukses

• ka nevojë të ndihet “i veçantë”, por nuk e shfaq hapur

Ndryshe nga inteligjenca sociale e shëndetshme, që kërkon harmoni me sistemin, narcizmi i fshehur kërkon dominim të sistemit përmes përshtatjes në dukje (me gjasme).

Si mund të gënjehemi?

Nga narcizmi klasik besohet se mashtrohemi më pak, sepse duket; edhe pse sido që të jetë statistika, dhimbja nuk zvogëlohet. Nga narcizmi i fshehur pretendohet të biem pre më shumë, sepse na flet me gjuhën e moralit, të ndjeshmërisë, dhe të vuajtjes. Të prek në tela me pak fjalë dhe kjo gjë i bën të duken “të thellë”, “të lexuar”, aq sa s’të shkon mendja të jenë manipulues. Madje nëse ti ndjen diçka si të çuditshme në marrëdhënie me ta, fillon dyshon veten se mos s’e ke termometrin në terezi.

Si mund t’i menaxhojmë?

Me narcizmin klasik ndihmon:

• prania e kufijve të fortë dhe të padiskutueshëm,

• refuzimi të hysh në garë a konkurrencë me ta,

• refuzimi të asistosh në ushqyerjen e egos së tyre.

Me narcizmin e fshehur ndihmon:

• të mos vendosesh në rolin e terapistit të tyre,

• të mos lejosh të ndihesh fajtor/e për kufijtë e tu,

• të kërkosh reciprocitet të vërtetë & të mos pranosh justifikime emocionale.

Nëse ke dikë tani në mendje, mund të konsiderosh pyetjet më poshtë.

• “Çfarë po kërkon realisht nga unë?”, apo “Çfarë përfitimi ka nga unë?”

• “A është kjo marrëdhënie dyanshme?”, apo “Si është raporti marr-jap?”

• “A ka vend edhe për nevojat e mia këtu?”, apo “Si më shërben mua kjo marrëdhënie, në praktikë jo thjesht në premtime teorike?”

Në fund, inkurajimi im qendron te fakti që na shërben të jemi të vetëdijshëm njëkohësisht për të brendshme dhe të jashtmen për sa kohë jetojmë në një komunitet. Ka njerëz me të brendshme më pak të sofistikuar, por që e kanë studiuar mirë lojën e normave sociale dhe si pasojë arrijnë të pozicionohen më korrekt për qëllimet e tyre në shoqëri.

Jo çdo njeri e bën bazuar në parime dhe vlera të respektueshme, prandaj na shërben të njohim dhe bashkësitë e tjera humane. Megjithatë jo domosdoshmërisht bëhesh ‘narciz’ kur ti arrin të përkthesh veten në gjuhë të kuptueshme. Përkundrazi, i jep vetes mundësinë e luftës së drejtë. It is not all bad.

Me shumë dashuri,
Megi x

Subscribe now