Israel has an opportunity that may not come again for many years: to replace not only Prime Minister Benjamin Netanyahu but the political culture that has brought the country to this point. The voters have opened the door to change. The question now is whether Israel’s political leaders have the courage to walk through it.

A government led by Gadi Eisenkot, bringing together Naftali Bennett, Yair Lapid, Yair Golan, Avigdor Liberman, and Mansour Abbas, with the Joint List providing parliamentary support from outside, would be an extraordinary coalition. Its members disagree on fundamental questions, but they share an opportunity to restore democratic institutions, reestablish the rule of law, rebuild national security, and begin repairing the country.

This cannot be another government held together by vague promises, ministerial appointments, and agreements to postpone difficult decisions. Israel has had enough of that. The new coalition must be built around a binding program of action, with clear deadlines, designated responsibilities, and public accountability.

The first hundred days must demonstrate that a different kind of government is possible. The first weeks must demonstrate that it is serious.

Here is the governing agreement I would propose.

1. Restore democracy: The first 14 days

At its first meeting, the government will establish an independent state commission of inquiry into October 7, 2023, examining political, military, intelligence, and institutional failures.

Within 14 days, the justice minister will submit legislation reversing measures that weakened judicial independence and democratic oversight.

The independence of the Supreme Court, attorney-general, state comptroller, and professional civil service will be guaranteed. Political appointments will require professional qualifications, and government spending will be transparent.

A cabinet committee chaired by the prime minister will monitor implementation monthly.

2. Restore the rule of law in the security establishment

Within seven days, the prime minister and responsible ministers will issue binding directives reaffirming the legal obligations of the Shin Bet (Israel Security Agency), the Mossad, the IDF, and Israel Police.

Unlawful political interference in investigations, intelligence assessments, operations, and appointments will be prohibited. An independent review will investigate allegations of political interference and misconduct, referring evidence of criminal activity to the appropriate authorities.

Senior appointments must follow professional criteria. Security personnel reporting unlawful orders through authorized channels will be protected. No minister may use security institutions for partisan purposes.

3. End Jewish nationalist terrorism: The first 30 days

Within 72 hours, the government will establish a joint operational command involving the Shin Bet, police, IDF, military prosecution, and the State Attorney’s Office to dismantle Jewish extremist networks responsible for violence against Palestinian civilians.

Suspects involved in killings, arson, assaults, property destruction, and organized intimidation will be arrested where legally justified, investigated, and prosecuted. Illegal weapons will be confiscated, and those financing or facilitating violence will be investigated.

Within seven days, the defense minister will publish a plan to dismantle all unauthorized settlement outposts, agricultural farms, and illegal installations in the West Bank. Removals will begin during the first week, prioritizing installations linked to violence, land seizures, or Palestinian displacement. A 30-day target will apply wherever legally and operationally possible.

Military commanders and police officers will be instructed to protect Palestinian civilians. Failure to enforce lawful orders will trigger disciplinary investigation. There will be no immunity for violent settlers, their financiers, or officials who unlawfully protect them.

4. Rebuild national security

Within 60 days, the defense minister will present a revised security doctrine addressing border defenses, intelligence coordination, civilian protection, and reserve-force readiness.

A multiyear program will support reservists, injured soldiers, bereaved families, and displaced communities.

The government will propose legislation establishing fairer military and civilian national service obligations.

Security policy must combine military capability with achievable political objectives.

5. Gaza: Establish a workable alternative

Within 30 days, the government will adopt a Gaza policy based in accordance with the Trump 20-point plan on Palestinian civilian governance, enforceable security arrangements, and reconstruction. Hamas will not retain an independent armed force or governing monopoly.

Israel will negotiate with Palestinian technocratic authorities, the Board of Peace, Egypt, the United States, and Arab partners on administration, policing, humanitarian access, and reconstruction.

Civilian responsibilities will be transferred according to an agreed timetable, alongside security arrangements and monitored humanitarian assistance. The objective is a secure Israeli border and Palestinian civilian governance in Gaza.

6. Full equality for Arab citizens

Mansour Abbas will serve as a senior minister responsible for implementing a comprehensive equality program.

Within 30 days, the government will approve a funded five-year plan covering housing, planning, transportation, education, employment, and municipal infrastructure in Arab communities.

An immediate national campaign against organized crime will combine policing, financial investigations, witness protection, prosecution, and cooperation with local authorities.

Budget allocations and implementation results will be published. Arab citizens will receive equitable representation in public institutions.

7. Reduce the cost of living

Within 60 days, the finance and economy ministers will present a program addressing food prices, housing, competition, and transportation. The government will reduce unnecessary import restrictions, enforce competition laws, and accelerate housing construction.

A five-year infrastructure program will improve transportation and employment opportunities in peripheral communities.

Fiscal discipline will accompany investment in technology, research, small businesses, and vocational training.

8. Repair healthcare, education, and welfare

Within 100 days, the health minister will present a funded program to reduce waiting times, strengthen hospitals, and expand mental-health services, prioritizing war survivors and affected families.

The education minister will propose improvements in teachers’ conditions, school infrastructure, science, languages, and democratic civic education.

Social programs will strengthen support for older citizens, people with disabilities, and families living in poverty.

9. Religion and state

The government will protect freedom of religion and conscience while respecting religious communities. A ministerial committee will develop practical reforms concerning marriage, personal status, public transportation, and religious services.

Coalition partners will retain their ideological positions while committing to negotiated solutions.

10. The Palestinian question and regional diplomacy

The coalition will prohibit unilateral annexation and unauthorized settlement construction.

The government will enforce the law against violence and land seizures, improve Palestinian movement and economic conditions consistent with security requirements, and strengthen accountable Palestinian institutions.

Within 90 days, the foreign minister will present a diplomatic initiative involving the Board of Peace, the United States, Saudi Arabia, Egypt, Jordan, and Palestinian representatives.

The initiative will address normalization, security guarantees, economic cooperation, and a negotiated Israeli-Palestinian settlement.

Coalition partners may disagree on Palestinian statehood but must preserve the possibility of a negotiated agreement.

11. The Joint List: Parliamentary cooperation

The Joint List will remain outside the cabinet. A written agreement will define its commitments concerning government formation, confidence votes, budgets, democratic reforms, and equality legislation.

Its representatives will retain independence on security and foreign policy. A permanent consultation mechanism will address parliamentary disagreements.

12. Make the agreement enforceable

A coalition leadership council, chaired by the prime minister, will meet weekly. Every commitment will specify a responsible minister, deadline, budget, and measurable outcome.

Implementation reports will be published quarterly. Disputes will follow an agreed resolution procedure, and coalition partners will commit to a full parliamentary term.

A government measured by actions

The first month will demonstrate whether this government represents genuine change.

If unauthorized outposts remain, violent extremists operate with impunity, security agencies face political interference, and judicial independence is not restored, changing the prime minister will have accomplished too little.

Imagine instead a government that enforces the law equally, restores professional institutions, protects democratic rights, includes Arab citizens in governing, and improves everyday life.

Its members will disagree, argue, and compromise. What matters is that they govern.

Israel does not need another coalition agreement filled with promises. It needs decisions, deadlines, and accountability.

Replacing Netanyahu is not enough. Israel needs a concrete plan for repairing the country.

تقف إسرائيل اليوم أمام فرصة تاريخية قد لا تتكرر لسنوات طويلة؛ فرصة لا تقتصر على استبدال بنيامين نتنياهو، بل تمتد إلى تغيير الثقافة السياسية التي أوصلت البلاد إلى ما وصلت إليه. لقد فتح الناخبون الباب أمام التغيير، ويبقى السؤال: هل يمتلك قادة إسرائيل السياسيون الشجاعة لعبور هذا الباب؟

إن تشكيل حكومة برئاسة غادي آيزنكوت، تضم نفتالي بينيت ويائير لبيد ويائير غولان وأفيغدور ليبرمان ومنصور عباس، وتحظى بدعم القائمة المشتركة من خارج الائتلاف، سيشكل تجربة سياسية استثنائية. فرغم الخلافات الجوهرية بين أطرافها، فإنها تستطيع الاتفاق على أهداف مشتركة: ترميم المؤسسات الديمقراطية، وإعادة الاعتبار لسيادة القانون، وإصلاح المنظومة الأمنية، والشروع في معالجة الأزمات العميقة التي تواجه البلاد.

ولا يجوز أن تكون هذه مجرد حكومة أخرى تقوم على الوعود الفضفاضة، وتقاسم الحقائب الوزارية، والتوافق على تأجيل القرارات الصعبة. فقد دفعت إسرائيل ثمنًا باهظًا لهذا النهج. المطلوب ائتلاف يستند إلى برنامج عمل ملزم، بمواعيد محددة، ومسؤوليات واضحة، وآليات رقابة ومساءلة أمام الجمهور.

يجب أن تثبت الأيام المئة الأولى أن قيام حكومة من نوع مختلف أمر ممكن، وأن تؤكد الأسابيع الأولى أن هذه الحكومة جادة في إحداث التغيير.

وفيما يلي الخطوط الأساسية للاتفاق الحكومي الذي أقترحه.

1. استعادة الديمقراطية: خلال الأيام الأربعة عشر الأولى

تقرر الحكومة، في جلستها الأولى، تشكيل لجنة تحقيق رسمية مستقلة في أحداث السابع من أكتوبر/تشرين الأول 2023، تتولى التحقيق في الإخفاقات السياسية والعسكرية والاستخباراتية والمؤسسية التي سبقت تلك الأحداث ورافقتها.

وخلال أربعة عشر يومًا، يقدم وزير العدل مشاريع قوانين لإلغاء التشريعات والإجراءات التي أضعفت استقلال القضاء والرقابة الديمقراطية.

وتلتزم الحكومة بصون استقلال المحكمة العليا، والمستشارة القضائية للحكومة، ومراقب الدولة، والجهاز المهني للخدمة المدنية. وتخضع التعيينات للمناصب العامة لمعايير الكفاءة المهنية، مع ضمان الشفافية في الإنفاق الحكومي.

وتُشكَّل لجنة وزارية برئاسة رئيس الحكومة لمتابعة التنفيذ وتقديم تقارير شهرية عن التقدم المحرز.

2. إعادة سيادة القانون إلى الأجهزة الأمنية

خلال سبعة أيام، يصدر رئيس الحكومة والوزراء المختصون تعليمات ملزمة تؤكد خضوع جهاز الأمن العام «الشاباك»، وجهاز الاستخبارات الخارجية «الموساد»، والجيش الإسرائيلي، والشرطة الإسرائيلية للقانون وللرقابة القانونية والمؤسسية.

ويُحظر أي تدخل سياسي غير قانوني في التحقيقات والتقديرات الاستخباراتية والعمليات الأمنية والتعيينات.

وتُجرى مراجعة مستقلة للتحقيق في شبهات التدخل السياسي وإساءة استخدام الصلاحيات، مع إحالة الأدلة على ارتكاب جرائم إلى الجهات القضائية المختصة.

وتخضع التعيينات في المناصب العليا لمعايير مهنية واضحة، مع توفير الحماية القانونية للعاملين في الأجهزة الأمنية الذين يبلغون، عبر القنوات الرسمية، عن أوامر مخالفة للقانون.

ولا يجوز لأي وزير تسخير الأجهزة الأمنية لخدمة مصالحه الحزبية أو الشخصية.

3. وضع حد للإرهاب القومي اليهودي: خلال الثلاثين يومًا الأولى

خلال 72 ساعة، تشكل الحكومة قيادة عمليات مشتركة تضم الشاباك والشرطة والجيش والنيابة العسكرية والنيابة العامة، تتولى تفكيك شبكات التطرف اليهودي المسؤولة عن الاعتداءات على المدنيين الفلسطينيين في الضفة الغربية.

ويُعتقل المشتبه في تورطهم في جرائم القتل والحرق والاعتداءات وتدمير الممتلكات والترهيب المنظم، وفقًا للقانون وبناءً على الأدلة المتوافرة، ويُحالون إلى التحقيق والمحاكمة. كما تُصادر الأسلحة غير المرخصة، ويُلاحق ممولو أعمال العنف والمحرضون عليها وكل من يسهّل ارتكابها.

وخلال سبعة أيام، يعلن وزير الدفاع خطة لإزالة جميع البؤر الاستيطانية غير المرخصة، والمزارع الاستيطانية، والمنشآت الاستيطانية غير القانونية في الضفة الغربية.

وتبدأ عمليات الإزالة خلال الأسبوع الأول، مع إعطاء الأولوية للمواقع المرتبطة باعتداءات المستوطنين أو الاستيلاء على الأراضي أو تهجير الفلسطينيين. ويُحدد هدف لاستكمال عمليات الإزالة خلال ثلاثين يومًا، حيثما تسمح الإجراءات القانونية والظروف الميدانية بذلك.

وتصدر تعليمات صريحة إلى قادة الجيش وضباط الشرطة بحماية المدنيين الفلسطينيين وممتلكاتهم. ويُفتح تحقيق تأديبي بحق كل من يتقاعس عن تنفيذ الأوامر القانونية.

لن تكون هناك حصانة للمستوطنين الذين يمارسون العنف، ولا لمموليهم، ولا للمسؤولين الذين يوفرون لهم حماية غير قانونية.

4. إعادة بناء منظومة الأمن القومي

خلال ستين يومًا، يقدم وزير الدفاع عقيدة أمنية محدّثة تستخلص دروس السابع من أكتوبر، وتشمل حماية الحدود، وتعزيز التنسيق الاستخباراتي، وحماية المدنيين، ورفع جاهزية قوات الاحتياط.

وتعتمد الحكومة برنامجًا متعدد السنوات لدعم جنود الاحتياط والجنود المصابين والعائلات الثكلى والسكان الذين اضطروا إلى النزوح عن منازلهم.

كما تقدم مشروع قانون يضع إطارًا أكثر عدالة لتوزيع أعباء الخدمة العسكرية والخدمة المدنية الوطنية.

ويجب أن تستند السياسة الأمنية إلى الجمع بين القدرة العسكرية والأهداف السياسية الواقعية القابلة للتحقيق.

5. غزة: إقامة بديل قابل للتطبيق

خلال ثلاثين يومًا، تتبنى الحكومة سياسة واضحة تجاه قطاع غزة، تنسجم مع خطة ترامب ذات النقاط العشرين، وتقوم على إدارة مدنية فلسطينية، وترتيبات أمنية قابلة للتنفيذ، وبرنامج لإعادة الإعمار.

ولا يجوز أن تحتفظ حركة حماس بقوة مسلحة مستقلة أو باحتكار السلطة في القطاع.

وتدخل إسرائيل في مفاوضات مع الجهات الفلسطينية التكنوقراطية، ومجلس السلام، ومصر، والولايات المتحدة، والشركاء العرب، للتوصل إلى ترتيبات بشأن الإدارة المدنية والشرطة وإدخال المساعدات الإنسانية وإعادة الإعمار.

ويجري نقل المسؤوليات المدنية وفق جدول زمني متفق عليه، بالتوازي مع تنفيذ الترتيبات الأمنية وضمان تدفق المساعدات الإنسانية تحت رقابة مناسبة.

والهدف هو ضمان أمن الحدود الإسرائيلية، وإقامة إدارة مدنية فلسطينية مسؤولة عن شؤون قطاع غزة.

6. المساواة الكاملة للمواطنين العرب

يتولى منصور عباس حقيبة وزارية رفيعة المستوى، ويُمنح صلاحيات فعلية لتنفيذ برنامج شامل لتحقيق المساواة بين المواطنين.

وخلال ثلاثين يومًا، تقر الحكومة خطة خمسية ممولة لتطوير الإسكان والتخطيط والمواصلات والتعليم والتشغيل والبنية التحتية في البلدات العربية.

وتُطلق فورًا خطة طوارئ وطنية لمكافحة الجريمة المنظمة في المجتمع العربي، تجمع بين العمل الشرطي والتحقيقات المالية وحماية الشهود والملاحقة القضائية والتعاون مع السلطات المحلية.

وتُنشر المخصصات المالية ونتائج التنفيذ بصورة دورية وشفافة، مع ضمان تمثيل عادل للمواطنين العرب في مؤسسات الدولة والوظائف العامة.

7. مواجهة غلاء المعيشة

خلال ستين يومًا، يقدم وزيرا المالية والاقتصاد برنامجًا لمعالجة ارتفاع أسعار المواد الغذائية والسكن، وتعزيز المنافسة، وتحسين خدمات المواصلات.

وتعمل الحكومة على إزالة القيود غير الضرورية على الاستيراد، وتطبيق قوانين مكافحة الاحتكار، وتسريع التخطيط والبناء السكني.

كما تعتمد خطة خمسية لتطوير البنية التحتية وتحسين المواصلات وفرص العمل في المناطق البعيدة عن المركز.

ويُقرن الانضباط المالي بالاستثمار في التكنولوجيا والبحث العلمي والمشاريع الصغيرة والتدريب المهني.

8. إصلاح الصحة والتعليم والرعاية الاجتماعية

خلال مئة يوم، يقدم وزير الصحة برنامجًا ممولًا لتقليص فترات الانتظار، وتعزيز المستشفيات، وتوسيع خدمات الصحة النفسية، مع إعطاء الأولوية للناجين من الحرب والعائلات المتضررة.

ويقدم وزير التربية والتعليم خطة لتحسين ظروف المعلمين والبنية التحتية للمدارس، وتعزيز تعليم العلوم واللغات والتربية المدنية القائمة على القيم الديمقراطية.

وتُعزز برامج الرعاية الاجتماعية المخصصة لكبار السن والأشخاص ذوي الإعاقة والعائلات التي تعاني الفقر.

9. العلاقة بين الدين والدولة

تلتزم الحكومة بحماية حرية الدين والمعتقد والضمير، مع احترام حقوق الطوائف والمجتمعات الدينية.

وتُشكَّل لجنة وزارية لوضع إصلاحات عملية تتعلق بالزواج والأحوال الشخصية والمواصلات العامة والخدمات الدينية.

ويحتفظ شركاء الائتلاف بمواقفهم الفكرية والسياسية، مع التزامهم بالبحث عن حلول عملية من خلال الحوار والتفاوض.

10. القضية الفلسطينية والدبلوماسية الإقليمية

يلتزم الائتلاف بمنع الضم الأحادي الجانب، ووقف إقامة البؤر الاستيطانية غير المرخصة.

وتعمل الحكومة على إنفاذ القانون في مواجهة اعتداءات المستوطنين والاستيلاء على الأراضي، وتحسين حرية حركة الفلسطينيين وأوضاعهم الاقتصادية بما ينسجم مع المتطلبات الأمنية، وتعزيز المؤسسات الفلسطينية الخاضعة للمساءلة.

وخلال تسعين يومًا، يقدم وزير الخارجية مبادرة دبلوماسية تشارك فيها الولايات المتحدة والسعودية ومصر والأردن ومجلس السلام وممثلون فلسطينيون.

وتتناول المبادرة التطبيع، والضمانات الأمنية، والتعاون الاقتصادي، والتوصل إلى تسوية سياسية للصراع الإسرائيلي الفلسطيني عبر المفاوضات.

ويحق لأطراف الائتلاف الاحتفاظ بمواقف مختلفة بشأن إقامة الدولة الفلسطينية، لكنها تلتزم جميعًا بالحفاظ على إمكانية التوصل إلى اتفاق سياسي تفاوضي.

11. القائمة المشتركة: شراكة برلمانية من خارج الحكومة

تبقى القائمة المشتركة خارج الائتلاف الحكومي، من دون المشاركة في مجلس الوزراء.

ويحدد اتفاق مكتوب التزاماتها بشأن دعم تشكيل الحكومة، والتصويت على الثقة، وإقرار الموازنات، والإصلاحات الديمقراطية، والتشريعات الهادفة إلى تحقيق المساواة.

ويحتفظ ممثلو القائمة باستقلالية مواقفهم في القضايا الأمنية والسياسة الخارجية، مع إنشاء آلية تشاور دائمة لمعالجة الخلافات البرلمانية.

12. ضمان تنفيذ الاتفاق والمساءلة عن نتائجه

يُنشأ مجلس لقيادة الائتلاف، برئاسة رئيس الحكومة وبمشاركة ممثلين عن جميع الأحزاب المنضوية فيه، ويعقد اجتماعات أسبوعية.

ويُحدد لكل التزام حكومي الوزير المسؤول عن تنفيذه، والموعد النهائي، والميزانية المخصصة، والنتائج المطلوب تحقيقها وفق معايير قابلة للقياس.

وتُنشر تقارير متابعة التنفيذ كل ثلاثة أشهر. وتُعالج الخلافات وفق آلية متفق عليها لتسوية النزاعات، ويلتزم شركاء الائتلاف بالعمل على استمرار الحكومة طوال الدورة البرلمانية.

حكومة تُحاسَب على أفعالها لا على وعودها

سيكشف الشهر الأول ما إذا كانت هذه الحكومة تمثل تغييرًا حقيقيًا أم مجرد تبديل في الوجوه.

فإذا بقيت البؤر الاستيطانية غير القانونية على حالها، واستمر المتطرفون في ممارسة العنف دون محاسبة، وظلت الأجهزة الأمنية خاضعة للتدخلات السياسية، ولم يُستعد استقلال القضاء، فلن يكون تغيير رئيس الحكومة قد حقق سوى القليل.

لكن لنتخيل، في المقابل، حكومة تطبق القانون على الجميع دون تمييز، وتعيد المهنية والاستقلالية إلى مؤسسات الدولة، وتحمي الحقوق الديمقراطية، وتجعل المواطنين العرب شركاء حقيقيين في الحكم، وتحقق تحسينات ملموسة في الحياة اليومية.

سيختلف أعضاؤها، وسيتجادلون، وسيضطرون إلى تقديم تنازلات متبادلة. لكن الأهم أن يحكموا، وأن يتحملوا المسؤولية عن قراراتهم ونتائجها.

إسرائيل لا تحتاج إلى اتفاق ائتلافي جديد حافل بالوعود. إنها تحتاج إلى قرارات واضحة، ومواعيد ملزمة، ومحاسبة فعلية.

إن استبدال نتنياهو وحده لا يكفي. ما تحتاج إليه إسرائيل هو خطة عملية واضحة لإصلاح ما أصاب البلاد، وإعادة توجيهها نحو مستقبل مختلف.

לישראל נקרתה הזדמנות שאולי לא תחזור עוד שנים רבות: לא רק להחליף את בנימין נתניהו, אלא גם לשנות את התרבות הפוליטית שהביאה אותנו למצבנו הנוכחי. הבוחרים פתחו את הדלת לשינוי. השאלה היא אם למנהיגים הפוליטיים בישראל יהיה האומץ לעבור בה.

ממשלה בראשות גדי איזנקוט, בהשתתפות נפתלי בנט, יאיר לפיד, יאיר גולן, אביגדור ליברמן ומנסור עבאס, ובתמיכת הרשימה המשותפת מבחוץ, תהיה קואליציה יוצאת דופן. שותפיה חלוקים בשאלות יסוד, אך הם יכולים להתאחד סביב משימה משותפת: לשקם את מוסדות הדמוקרטיה, להחזיר את שלטון החוק, לבנות מחדש את תפיסת הביטחון הלאומי ולהתחיל לתקן את מה שהתקלקל במדינה.

זו אינה יכולה להיות עוד ממשלה שנשענת על הבטחות מעורפלות, חלוקת תיקים והסכמות לדחות הכרעות קשות. לישראל היו די והותר ממשלות כאלה. הקואליציה החדשה חייבת לקום על בסיס תוכנית פעולה מחייבת, עם לוחות זמנים ברורים, אחריות מוגדרת ומנגנונים שיבטיחו שקיפות ומתן דין וחשבון לציבור.

מאה הימים הראשונים צריכים להוכיח שאפשר להקים כאן ממשלה מסוג אחר. השבועות הראשונים צריכים להוכיח שהיא מתכוונת ברצינות לחולל שינוי.

אלה קווי היסוד שאני מציע להסכם הקואליציוני.

1. שיקום הדמוקרטיה: 14 הימים הראשונים

בישיבתה הראשונה תחליט הממשלה על הקמת ועדת חקירה ממלכתית לאירועי 7 באוקטובר 2023, שתחקור את הכשלים בדרג המדיני, בצה”ל, במערכת המודיעין ובמוסדות המדינה.

בתוך 14 יום יגיש שר המשפטים הצעות חוק לביטול החקיקה והצעדים שפגעו בעצמאות מערכת המשפט ובמנגנוני הפיקוח והבקרה הדמוקרטיים.

הממשלה תבטיח את עצמאות בית המשפט העליון, היועצת המשפטית לממשלה, מבקר המדינה והשירות הציבורי המקצועי. מינויים לתפקידים ציבוריים יתבססו על כישורים מקצועיים, והוצאות הממשלה יתנהלו בשקיפות מלאה.

ועדת שרים בראשות ראש הממשלה תפקח על יישום ההתחייבויות ותדווח מדי חודש על ההתקדמות.

2. החזרת שלטון החוק למערכת הביטחון

בתוך שבעה ימים יפרסמו ראש הממשלה והשרים הממונים הנחיות מחייבות שיבהירו את חובותיהם החוקיות של השב”כ, המוסד, צה”ל ומשטרת ישראל.

תיאסר כל התערבות פוליטית בלתי חוקית בחקירות, בהערכות מודיעין, בפעילות מבצעית ובמינויים.

בדיקה עצמאית תבחן חשדות להתערבות פוליטית ולניצול לרעה של סמכויות. ממצאים שיעלו חשד לעבירות פליליות יועברו לגורמי החקירה המוסמכים.

מינויים בכירים ייעשו על פי אמות מידה מקצועיות. אנשי מערכת הביטחון שידווחו בערוצים המוסמכים על פקודות בלתי חוקיות יזכו להגנה.

לא ייתכן ששר כלשהו ישתמש בגופי הביטחון לקידום מטרות מפלגתיות או אישיות.

3. מיגור הטרור הלאומני היהודי: 30 הימים הראשונים

בתוך 72 שעות תקים הממשלה מטה מבצעי משותף לשב”כ, למשטרה, לצה”ל, לפרקליטות הצבאית ולפרקליטות המדינה, שתפקידו לפרק את רשתות הקיצונים היהודים האחראיות למעשי אלימות נגד אזרחים פלסטינים בגדה המערבית.

חשודים במעשי רצח, הצתה, תקיפה, הרס רכוש והטלת אימה מאורגנת ייעצרו בהתאם לחוק, ייחקרו ויועמדו לדין. נשק בלתי חוקי יוחרם, ומי שמממנים את האלימות או מסייעים לביצועה ייחקרו אף הם.

בתוך שבעה ימים יציג שר הביטחון תוכנית לפינוי כל המאחזים הבלתי מורשים, החוות החקלאיות שהוקמו ללא היתר וכל המתקנים ההתנחלותיים הבלתי חוקיים בגדה המערבית.

הפינויים יחלו כבר בשבוע הראשון, תוך מתן עדיפות למקומות הקשורים לאלימות, להשתלטות על קרקעות או לעקירת פלסטינים מבתיהם ומאדמותיהם. היעד יהיה להשלים את הפינויים בתוך 30 יום, בכל מקום שבו הדבר אפשרי מבחינה משפטית ומבצעית.

מפקדי צה”ל וקציני המשטרה יקבלו הוראות מפורשות להגן על אזרחים פלסטינים ועל רכושם. אי־קיום הוראות חוקיות יוביל לפתיחת חקירה משמעתית.

לא תהיה חסינות למתנחלים אלימים, למממנים שלהם או לבעלי תפקידים המעניקים להם הגנה בלתי חוקית.

4. בנייה מחדש של הביטחון הלאומי

בתוך 60 יום יציג שר הביטחון תפיסת ביטחון מעודכנת שתתייחס להגנת הגבולות, לתיאום המודיעיני, להגנה על האוכלוסייה האזרחית ולכשירות מערך המילואים, תוך הפקת לקחים מכישלונות 7 באוקטובר.

תוכנית רב־שנתית תעניק מענה למשרתי המילואים, לחיילים שנפצעו, למשפחות השכולות ולקהילות שנעקרו מבתיהן.

הממשלה תקדם חקיקה שתיצור חלוקה צודקת יותר של חובות השירות הצבאי והשירות הלאומי־אזרחי.

מדיניות הביטחון חייבת לשלב עוצמה צבאית עם יעדים מדיניים מציאותיים ובני־השגה.

5. עזה: יצירת חלופה מעשית

בתוך 30 יום תאמץ הממשלה מדיניות ברורה לרצועת עזה, בהתאם לתוכנית 20 הנקודות של טראמפ, שתתבסס על ממשל אזרחי פלסטיני, הסדרי ביטחון בני־אכיפה ושיקום הרצועה.

חמאס לא יוכל להמשיך להחזיק בכוח צבאי עצמאי או במונופול על השלטון ברצועה.

ישראל תנהל משא ומתן עם הגורמים הפלסטיניים הטכנוקרטיים, מועצת השלום, מצרים, ארצות הברית והשותפות הערביות על ניהול אזרחי, שיטור, הכנסת סיוע הומניטרי ושיקום.

העברת הסמכויות האזרחיות תתבצע על פי לוח זמנים מוסכם, לצד יישום הסדרי הביטחון והבטחת הזרמת סיוע הומניטרי בפיקוח מתאים.

המטרה היא גבול ישראלי בטוח ושלטון אזרחי פלסטיני בעזה.

6. שוויון מלא לאזרחים הערבים

מנסור עבאס יכהן כשר בכיר ויופקד על יישום תוכנית מקיפה לקידום השוויון.

בתוך 30 יום תאשר הממשלה תוכנית חומש מתוקצבת לדיור, לתכנון, לתחבורה, לחינוך, לתעסוקה ולתשתיות ביישובים הערביים.

מיד עם הקמת הממשלה ייפתח מבצע לאומי למאבק בפשיעה המאורגנת בחברה הערבית, שישלב פעילות משטרתית, חקירות כלכליות, הגנה על עדים, העמדה לדין ושיתוף פעולה עם הרשויות המקומיות.

הקצאות התקציב ותוצאות הביצוע יפורסמו לציבור. יובטח ייצוג הולם לאזרחים הערבים במוסדות המדינה ובשירות הציבורי.

7. הורדת יוקר המחיה

בתוך 60 יום יציגו שרי האוצר והכלכלה תוכנית לטיפול במחירי המזון, בעלויות הדיור, בהיעדר תחרות מספקת ובמצב התחבורה הציבורית.

הממשלה תסיר חסמי יבוא מיותרים, תאכוף את חוקי התחרות ותאיץ את התכנון והבנייה למגורים.

תוכנית תשתיות לחמש שנים תשפר את התחבורה ואת הנגישות למקומות עבודה בפריפריה.

משמעת תקציבית תשתלב בהשקעות בטכנולוגיה, במחקר, בעסקים קטנים ובהכשרה מקצועית.

8. שיקום מערכות הבריאות, החינוך והרווחה

בתוך 100 יום יציג שר הבריאות תוכנית מתוקצבת לקיצור זמני ההמתנה, לחיזוק בתי החולים ולהרחבת שירותי בריאות הנפש, תוך מתן עדיפות לנפגעי המלחמה ולמשפחות שנפגעו.

שר החינוך יציג תוכנית לשיפור תנאי המורים, תשתיות בתי הספר והוראת המדעים, השפות והחינוך לאזרחות דמוקרטית.

תוכניות הרווחה יחזקו את התמיכה באזרחים ותיקים, באנשים עם מוגבלויות ובמשפחות החיות בעוני.

9. דת ומדינה

הממשלה תגן על חופש הדת והמצפון, תוך כיבוד זכויותיהן של הקהילות הדתיות.

ועדת שרים תגבש רפורמות מעשיות בנושאי נישואים, מעמד אישי, תחבורה ציבורית ושירותי דת.

שותפי הקואליציה יוכלו להמשיך להחזיק בעמדותיהם האידיאולוגיות, אך יתחייבו לחפש פתרונות מוסכמים באמצעות משא ומתן.

10. הסוגיה הפלסטינית והדיפלומטיה האזורית

הקואליציה תתחייב למנוע סיפוח חד־צדדי והקמת מאחזים בלתי מורשים.

הממשלה תאכוף את החוק נגד אלימות והשתלטות על קרקעות, תפעל לשיפור חופש התנועה והתנאים הכלכליים של הפלסטינים בכפוף לצורכי הביטחון, ותחזק מוסדות פלסטיניים אחראיים הנתונים לפיקוח ולביקורת.

בתוך 90 יום יציג שר החוץ יוזמה מדינית בהשתתפות מועצת השלום, ארצות הברית, ערב הסעודית, מצרים, ירדן ונציגים פלסטינים.

היוזמה תעסוק בנורמליזציה, בערבויות ביטחוניות, בשיתוף פעולה כלכלי ובהגעה להסדר ישראלי־פלסטיני באמצעות משא ומתן.

שותפי הקואליציה רשאים להחזיק בעמדות שונות בנוגע להקמת מדינה פלסטינית, אך כולם יתחייבו לשמור על האפשרות להגיע להסכם מדיני.

11. הרשימה המשותפת: שיתוף פעולה פרלמנטרי

הרשימה המשותפת תישאר מחוץ לממשלה.

הסכם כתוב יגדיר את התחייבויותיה בנוגע להקמת הממשלה, להצבעות אמון, לתקציב המדינה, לרפורמות דמוקרטיות ולחקיקה לקידום השוויון.

נציגיה ישמרו על עצמאותם בנושאי ביטחון ומדיניות חוץ. מנגנון התייעצות קבוע יסייע בפתרון מחלוקות פרלמנטריות.

12. הבטחת יישום ההסכם

תוקם מועצת ראשי הקואליציה, בראשות ראש הממשלה ובהשתתפות נציגי כל השותפות, שתתכנס מדי שבוע.

לכל התחייבות יוגדרו שר אחראי, מועד ביצוע, תקציב ותוצאה מדידה.

דוחות ביצוע יפורסמו מדי שלושה חודשים. מחלוקות יטופלו באמצעות מנגנון מוסכם ליישוב סכסוכים, ושותפי הקואליציה יתחייבו לפעול לקיום הממשלה במשך קדנציה פרלמנטרית מלאה.

ממשלה שנמדדת במעשים

החודש הראשון יבהיר אם הממשלה הזאת מביאה איתה שינוי אמיתי.

אם המאחזים הבלתי חוקיים יישארו במקומם, קיצונים אלימים ימשיכו לפעול ללא ענישה, גופי הביטחון יישארו חשופים להתערבות פוליטית ועצמאות מערכת המשפט לא תשוקם - החלפת ראש הממשלה לא תספיק.

אבל דמיינו ממשלה שאוכפת את החוק באופן שוויוני, מחזירה את המקצועיות למוסדות המדינה, מגינה על הזכויות הדמוקרטיות, משלבת את האזרחים הערבים בשלטון ומשפרת את חיי היומיום.

חבריה יתווכחו, יחלקו זה על זה ויתפשרו. העיקר הוא שהם ימשלו ויישאו באחריות להחלטותיהם.

ישראל אינה זקוקה לעוד הסכם קואליציוני עמוס הבטחות. היא זקוקה להחלטות, ללוחות זמנים ולאחריות לביצוע.

לא די בהחלפת נתניהו. ישראל זקוקה לתוכנית מעשית לתיקון המדינה.

דמיינו שבימים הקרובים גדי איזנקוט מרים טלפון למנסור עבאס, ליוסף ג’בארין ולאחמד טיבי, ומזמין אותם להצטרף לממשלת ישראל הבאה. לא כתומכים מבחוץ, לא כרשת ביטחון פרלמנטרית, אלא כשותפים מלאים בקואליציה, עם תיקים בממשלה ואחריות שלטונית אמיתית. אחר כך הוא מתקשר לנפתלי בנט, ליאיר לפיד, לאביגדור ליברמן וליאיר גולן, ואומר להם שהגיע הזמן לשבור את אחד מכללי המשחק ההרסניים ביותר בפוליטיקה הישראלית: הדרתם של האזרחים הערבים ממוקדי קבלת ההחלטות.

דמיינו שכולם מסכימים.

אני יודע. זו פנטזיה פוליטית. אבל אחרי כל מה שעברנו, אולי הגיע הזמן להעז ולדמיין מציאות אחרת. לא רק להחליף את בנימין נתניהו, אלא לשנות את התרבות הפוליטית שהביאה אותנו עד הלום. לא עוד קואליציה שהמכנה המשותף היחיד שלה הוא ההתנגדות לנתניהו, אלא ממשלה שיכולה להמציא חזון משותף לעתידה של ישראל.

אין לישראל עתיד דמוקרטי יציב אם חמישית מאזרחיה מודרים דרך קבע מהאפשרות להשתתף בשלטון. קולותיהם של האזרחים הערבים שווים בדיוק לקולותיהם של האזרחים היהודים. הגיע הזמן שגם הפוליטיקה הישראלית תכיר בכך.

אז בואו נדמיין איך יכולה להיראות ממשלה שמנהיגיה מעזים לחשוב אחרת.

איזנקוט ראש הממשלה. בנט שר הביטחון. לפיד שר החוץ. ליברמן שר האוצר. גולן השר לביטחון לאומי. מנסור עבאס סגן ראש הממשלה ושר הפנים. אחמד טיבי שר הבריאות. יוסף ג’בארין שר החינוך. אפרת רייטן שרת המשפטים. חילי טרופר שר הרווחה. מתן כהנא השר לשירותי דת. נעמה לזימי שרת התחבורה.

שאר התיקים יחולקו על פי כישורים וייצוג הולם. זו תהיה ממשלה קטנה ויעילה, בלי משרדים מיותרים שנועדו לספק את האגו של פוליטיקאים.

לראשונה, שרים ערבים יהיו אחראים לרווחתם של כלל אזרחי ישראל וישתתפו באופן מלא גם בהחלטות הנוגעות לביטחון הלאומי. לא ממשלת ימין ולא ממשלת שמאל. ממשלה לשיקום המדינה.

ביטחון תחילה, אבל עם אסטרטגיה

האחריות הראשונה של כל ממשלה היא להגן על חיי אזרחיה. איזנקוט, בנט, גולן וליברמן מבינים היטב בביטחון לאומי. הם גם יודעים שתפיסת הביטחון שקדמה ל־7 באוקטובר קרסה. האמונה שאפשר להכיל את חמאס, להתעלם מהשאיפות הלאומיות של הפלסטינים ולהסתמך על עליונות צבאית במקום על אסטרטגיה מדינית התגלתה כהרת אסון.

ישראל תשמור על עליונותה הצבאית, תחזק את המודיעין ואת ההגנה על גבולותיה ותשמר את יכולתה להתמודד עם איראן, חיזבאללה, חמאס וכל איום אחר. ועדת חקירה ממלכתית תחקור את מחדלי 7 באוקטובר ותקבע מי נושא באחריות.

אבל עוצמה צבאית לא תהיה עוד תחליף לאסטרטגיה מדינית. לכל פעולה צבאית תהיה מטרה מדינית מוגדרת. ישראל לא תצא למלחמה בלי לדעת מה היא מבקשת להשיג וכיצד היא מתכוונת לסיים אותה.

בעזה תפעל הממשלה למנוע את חזרתו של חמאס לשלטון ולשליטה צבאית, ובמקביל תתמוך בהקמת ממשל אזרחי פלסטיני לגיטימי, בבניית כוחות ביטחון פלסטיניים מקצועיים, בשיקום הרצועה בפיקוח בינלאומי ובהסדרים לפירוק נשק שניתן לאמת את יישומם.

בגדה המערבית תיאבק הממשלה בטרור, אך גם תשים קץ לאלימות המתנחלים ולהפקרות בשטח. מאחזים בלתי חוקיים יפונו, הבנייה בהתנחלויות תוקפא והתיאום הביטחוני עם הפלסטינים יחוזק. ישראל תקרא לקיום בחירות לנשיאות ולמועצה המחוקקת הפלסטינית. לפלסטינים מגיעה הזכות לבחור את הנהגתם ולקבוע את עתידם, ולישראל דרוש שותף פלסטיני בעל לגיטימציה ציבורית.

הממשלה תחתור להסדרי ביטחון אזוריים עם מצרים, ירדן, סעודיה ואיחוד האמירויות, מתוך הבנה שביטחון אמיתי לאורך זמן מחייב גם הסכם מדיני עם הפלסטינים.

העיקרון המנחה יהיה פשוט: לישראל לא יהיה ביטחון עד שלפלסטינים תהיה חירות, ולפלסטינים לא תהיה חירות עד שלישראל יהיה ביטחון.

לבנות מחדש את הדמוקרטיה והחברה

הממשלה תבטל את חוקי ההפיכה המשטרית, תחזיר למערכת המשפט את עצמאותה ותפתח בתהליך לכינון חוקה המבוססת על מגילת העצמאות. חוקה שתעגן את ישראל כבית הלאומי של העם היהודי, לצד שוויון זכויות מלא לכל אזרחיה.

יאיר גולן ימנה את יואב סגלוביץ’ לסגנו ויטיל עליו להוביל את המאבק בפשיעה המאורגנת, במיוחד בחברה הערבית. המשטרה, רשויות האכיפה הכלכלית והפרקליטות יפעלו יחד נגד ארגוני הפשיעה והנשק הבלתי חוקי. הרצח המשתולל בחברה הערבית יטופל כמצב חירום לאומי.

מנסור עבאס יוביל השקעה חסרת תקדים בשלטון המקומי, ברשויות הערביות, בעיירות הפיתוח, בנגב ובגליל.

יוסף ג’בארין יוביל רפורמה במערכת החינוך. ילדים יהודים ילמדו ערבית, שפתם של אזרחים החיים לצדם. בתי הספר הערביים יקבלו משאבים שוויוניים. כל בתי הספר יחנכו לאזרחות דמוקרטית, לחשיבה ביקורתית ולכבוד הדדי.

ליברמן יסיט מיליארדי שקלים מכספים קואליציוניים ומתקציבים פוליטיים לבריאות, לחינוך, לדיור, לתחבורה ולפיתוח כלכלי. הממשלה תיאבק ביוקר המחיה ותחזק את השירותים הציבוריים.

יונהגו נישואים אזרחיים. הרשויות המקומיות יקבלו סמכות רחבה יותר לקבוע את הסדרי התחבורה הציבורית בשבת. יגובש מתווה הוגן לשירות צבאי ואזרחי, שיכיר בדרכים השונות שבהן אזרחים יכולים לתרום לחברה.

המטרה אינה למחוק את ההבדלים בינינו, אלא להבטיח שהם לא ימנעו מאיתנו לחיות יחד.

המבחן האמיתי

דמיינו שכמה חודשים לאחר הקמת הממשלה מתרחש פיגוע שבו נרצחים אזרחים ישראלים.

הקבינט המדיני־ביטחוני מתכנס. בנט דורש תגובה נחרצת. גולן מתעקש על פעולה מדויקת. ליברמן דורש הרתעה. עבאס וג’בארין מגנים את הפיגוע באופן חד־משמעי, דורשים למצות את הדין עם האחראים ומתעקשים שאין להעניש אזרחים חפים מפשע.

הם מתווכחים. מקשיבים להערכות המקצועיות. ובסופו של דבר מקבלים החלטה משותפת.

כוחות הביטחון פועלים נגד האחראים לפיגוע, תוך נקיטת כל אמצעי הזהירות האפשריים כדי להגן על אזרחים בלתי מעורבים. השרים הערבים עומדים לצד עמיתיהם היהודים ונושאים יחד באחריות להחלטה.

דמיינו את משמעות הרגע הזה. לא משום שחילוקי הדעות נעלמו, אלא משום שלראשונה הם מתנהלים בתוך הממשלה, בין שותפים הנושאים באחריות משותפת לעתיד המדינה.

עתיד אחר עם הפלסטינים

הממשלה תכריז על נכונותה לנהל משא ומתן עם הנהגה פלסטינית חדשה ולגיטימית. יחד עם ארצות הברית, סעודיה, מצרים, ירדן ומדינות ערב נוספות, היא תגבש מסגרת אזורית שתחבר בין ביטחון ישראל, חירות הפלסטינים, שיקום עזה ונורמליזציה אזורית.

לא כל השותפים בקואליציה יסכימו על גבולות הקבע או על אופייה של הריבונות הפלסטינית. אבל הם יסכימו ששליטה צבאית קבועה במיליוני פלסטינים אינה יכולה להיות האסטרטגיה של ישראל.

עצם השתתפותם של שרים ערבים בממשלה תשנה את המציאות הפוליטית. הפלסטינים יראו שאזרחי ישראל הערבים אינם מודרים עוד ממוקדי קבלת ההחלטות. הישראלים היהודים יגלו שפוליטיקאים ערבים מסוגלים לשאת באחריות לביטחון המדינה ולעתידה.

ארבע שנים אחרי

דמיינו את ישראל ארבע שנים לאחר הקמת הממשלה הזאת.

דמיינו אזרחים ערבים שיודעים שקולותיהם קובעים מי ישלוט במדינה. אזרחים יהודים שהתרגלו לראות שרים ערבים מנהלים מוסדות ממלכתיים במקצועיות וביעילות. הפשיעה המאורגנת הצטמצמה משמעותית, השירותים הציבוריים השתפרו, והממשלה נמדדת על פי הישגיה ולא על פי יכולתה לעורר שנאה.

דמיינו ישראל עם צבא חזק, גבולות בטוחים, מוסדות דמוקרטיים מתפקדים ואסטרטגיה מדינית אמינה. מנהיגים ישראלים מבקרים בגלוי בריאד, והמשא ומתן הישראלי־פלסטיני מתקדם לקראת סיום הסכסוך.

דמיינו צעירים ישראלים, יהודים וערבים, שכבר אינם מניחים שעתידם נידון להיות רצף אינסופי של מלחמות.

אני לא תמים. אני מכיר היטב את הפערים האידיאולוגיים בין בנט, ליברמן, גולן, עבאס וג’בארין. חלקם כבר שללו במפורש את האפשרות לשבת יחד בממשלה. גישור על הפערים ביניהם בנוגע למדינה פלסטינית, להתנחלויות, לדת ולזהות הלאומית יהיה קשה מאין כמוהו.

אבל המוסכמות של הפוליטיקה הישראלית הובילו אותנו שוב ושוב לאסונות.

הדרת האזרחים הערבים מהשלטון אינה חוק טבע. זו בחירה פוליטית. כך גם האמונה שהסכסוך הישראלי־פלסטיני לעולם לא יוכל להיפתר, או שכוח צבאי לבדו יכול להבטיח ביטחון לאורך זמן.

ייתכן שליברמן לעולם לא יסכים לשבת עם ג’בארין, בנט עם עבאס, או איזנקוט עם הרשימה המשותפת. אבל כל שינוי פוליטי גדול מתחיל ברגע שבו מישהו מחליט שמה שנחשב תמיד לבלתי אפשרי כבר אינו יכול להישאר בגדר טאבו.

ישראל לא זקוקה לעוד ממשלה שכל הישגה הוא החלפת נתניהו. היא זקוקה לכיוון חדש, לחזון ולתקווה.

ואולי הצעד הראשון בדרך לשינוי הזה הוא להעז לדמיין ישראל שאף אחד ממנהיגיה הפוליטיים עדיין לא העז לנסות לבנות.

تخيّلوا أن غادي آيزنكوت يرفع سماعة الهاتف خلال الأيام المقبلة، ويتصل بمنصور عباس ويوسف جبارين وأحمد الطيبي، ويدعوهم إلى المشاركة في تشكيل الحكومة الإسرائيلية المقبلة. ليس لتوفير شبكة أمان برلمانية من خارج الائتلاف، بل ليكونوا شركاء كاملين في الحكم، يتولّون حقائب وزارية ويتحمّلون مسؤولية إدارة الدولة. ثم يتصل بنفتالي بينيت ويائير لبيد وأفيغدور ليبرمان ويائير غولان، ويقول لهم إن الوقت قد حان لكسر واحدة من أكثر القواعد غير المكتوبة ضرراً في السياسة الإسرائيلية: إقصاء المواطنين العرب عن المشاركة الفعلية في السلطة.

تخيّلوا أنهم جميعاً يوافقون.

أعرف أن ما أطرحه يبدو أقرب إلى الخيال السياسي. لكن بعد كل ما شهدته إسرائيل خلال السنوات الماضية، ربما حان الوقت لنتخيّل واقعاً مختلفاً جذرياً. ليس مجرد تغيير رئيس الحكومة وإزاحة بنيامين نتنياهو، بل تغيير الثقافة السياسية التي أوصلت البلاد إلى أزماتها المتلاحقة. ليس ائتلافاً جديداً لا يجمع أطرافه سوى معارضة نتنياهو، بل حكومة تمتلك رؤية مشتركة لمستقبل مختلف.

لا يمكن لإسرائيل أن تبني ديمقراطية مستقرة ما دام خُمس مواطنيها مستبعدين عملياً من المشاركة في الحكم. فأصوات المواطنين العرب لا تقل قيمة عن أصوات المواطنين اليهود، ولا يجوز أن تبقى مشاركتهم السياسية محصورة في مقاعد المعارضة أو في تقديم الدعم البرلماني من خارج الحكومة.

فلنتخيّل إذن ما الذي يمكن أن يحدث لو امتلك القادة الإسرائيليون الجرأة على تجاوز هذه المعادلة.

يتولّى آيزنكوت رئاسة الحكومة، وبينيت وزارة الدفاع، ولبيد وزارة الخارجية، وليبرمان وزارة المالية، وغولان وزارة الأمن القومي. ويصبح منصور عباس نائباً لرئيس الحكومة ووزيراً للداخلية، وأحمد الطيبي وزيراً للصحة، ويوسف جبارين وزيراً للتربية والتعليم، وإفرات رايتن وزيرة للعدل، وحيلي تروبر وزيراً للرفاه الاجتماعي، ومتان كهانا وزيراً للخدمات الدينية، ونعماه لازيمي وزيرة للمواصلات.

وتُوزَّع بقية الحقائب وفقاً للكفاءة والتمثيل العادل، من دون استحداث وزارات لا ضرورة لها لإرضاء الطموحات الشخصية والحزبية.

في هذه الحكومة، لا يكون الوزراء العرب مسؤولين عن شؤون المواطنين العرب وحدهم، بل عن مصالح جميع المواطنين الإسرائيليين. ويشاركون بصورة كاملة في اتخاذ القرارات المصيرية، بما فيها القرارات المتعلقة بالأمن القومي.

إنها ليست حكومة يمين أو يسار، بل حكومة لإعادة بناء الدولة على أسس جديدة.

الأمن أولاً... ولكن ليس بالقوة العسكرية وحدها

ستكون المهمة الأولى لهذه الحكومة ضمان أمن المواطنين الإسرائيليين. فآيزنكوت وبينيت وغولان وليبرمان يعرفون جيداً معنى المسؤولية الأمنية. لكن عليهم أيضاً الاعتراف بأن العقيدة الأمنية التي حكمت إسرائيل قبل السابع من أكتوبر انهارت بصورة كارثية.

لقد ثبت أن الاعتقاد بإمكانية احتواء حماس، وتجاهل التطلعات الوطنية الفلسطينية، والاعتماد على التفوّق العسكري بديلاً عن الحل السياسي، لم يكن سوى وصفة لكارثة.

ستحافظ إسرائيل على قوتها العسكرية، وتعزّز قدراتها الاستخباراتية ودفاعاتها الحدودية، وتحتفظ بقدرتها على مواجهة إيران وحزب الله وحماس وكل تهديد لأمن مواطنيها. وستُشكَّل لجنة تحقيق رسمية مستقلة في إخفاقات السابع من أكتوبر، لتحديد المسؤوليات السياسية والعسكرية والأمنية.

لكن الحكومة الجديدة ستتبنّى مبدأ مختلفاً: القوة العسكرية وسيلة لحماية الأمن، وليست بديلاً عن السياسة. ولن تكون هناك عمليات عسكرية من دون أهداف سياسية واضحة، ولا حروب من دون التفكير مسبقاً في كيفية إنهائها.

في قطاع غزة، ستعمل الحكومة على منع عودة حماس إلى السيطرة العسكرية أو الحكم، مع دعم إدارة مدنية فلسطينية شرعية، وبناء أجهزة أمنية فلسطينية مهنية، وإعادة الإعمار بإشراف دولي، والتوصّل إلى ترتيبات قابلة للتحقق لنزع سلاح الفصائل المسلحة.

وفي الضفة الغربية، ستواجه الحكومة الهجمات المسلحة ضد الإسرائيليين، لكنها ستضع حداً أيضاً لعنف المستوطنين واعتداءاتهم على الفلسطينيين. وستُزال البؤر الاستيطانية غير القانونية، ويُجمَّد التوسع الاستيطاني، ويُعزَّز التنسيق الأمني مع المؤسسات الفلسطينية.

وستدعو الحكومة إلى إجراء انتخابات رئاسية وتشريعية فلسطينية، انطلاقاً من قناعة بأن الفلسطينيين يجب أن يستعيدوا حقهم في اختيار قيادتهم وتقرير مستقبلهم، وأن إسرائيل بحاجة إلى شريك فلسطيني يتمتع بشرعية شعبية حقيقية.

وستعمل الحكومة على بناء ترتيبات أمنية إقليمية مع مصر والأردن والسعودية والإمارات، إدراكاً منها أن الأمن الدائم لا يتحقق من دون تسوية سياسية مع الفلسطينيين.

وسيكون المبدأ الذي تسترشد به واضحاً: لن تنعم إسرائيل بالأمن ما لم ينعم الفلسطينيون بالحرية، ولن ينعم الفلسطينيون بالحرية ما لم تنعم إسرائيل بالأمن.

إعادة بناء الديمقراطية على أساس المساواة

لن تقتصر مهمة الحكومة على تغيير السياسات الأمنية. فإسرائيل بحاجة أيضاً إلى إعادة بناء مؤسساتها الديمقراطية وإصلاح العلاقة بين الدولة ومواطنيها.

ستعمل الحكومة على إلغاء التشريعات التي استهدفت استقلال القضاء، واستعادة التوازن بين السلطات، وإطلاق مسار دستوري يستند إلى وثيقة إعلان الاستقلال، ويضمن المساواة الكاملة في الحقوق المدنية والسياسية لجميع المواطنين، إلى جانب الحفاظ على إسرائيل بوصفها الوطن القومي للشعب اليهودي.

وسيتولّى يائير غولان وزارة الأمن القومي، ويعيّن يوآف سيغلوفيتش نائباً له، مكلّفاً بمكافحة الجريمة المنظمة، ولا سيما في المجتمع العربي. وستُسخَّر قدرات الشرطة والسلطات المالية والنيابة العامة لملاحقة عصابات الجريمة ومكافحة انتشار السلاح غير القانوني.

أما منصور عباس، فسيقود من وزارة الداخلية برنامجاً غير مسبوق للاستثمار في السلطات المحلية، يشمل البلدات العربية ومدن التطوير والنقب والجليل، بهدف تقليص الفجوات المتراكمة في البنية التحتية والإسكان والخدمات العامة.

وسيقود يوسف جبارين إصلاحاً شاملاً في جهاز التعليم. سيتعلّم الأطفال اليهود اللغة العربية بوصفها لغة مواطنيهم وشركائهم في الوطن، وستحصل المدارس العربية على الموارد التي تستحقها. وستصبح المواطنة الديمقراطية والتفكير النقدي والاحترام المتبادل جزءاً أساسياً من المناهج التعليمية.

وسيعيد ليبرمان توجيه مليارات الشواكل من الإنفاق القائم على المحاصصة السياسية إلى الصحة والتعليم والإسكان والمواصلات والتنمية الاقتصادية. وستواجه الحكومة غلاء المعيشة وتعمل على تحسين الخدمات العامة.

وسيُتاح الزواج المدني، وتُمنح السلطات المحلية صلاحيات أوسع لتنظيم المواصلات العامة أيام السبت. كما سيُعتمد إطار عادل للخدمة العسكرية والمدنية، يتيح أشكالاً مختلفة من المساهمة في المجتمع.

ليس الهدف محو الاختلافات الدينية والقومية والثقافية بين المواطنين، بل بناء نظام سياسي يسمح لهم بالعيش معاً رغم هذه الاختلافات.

عندما تواجه الحكومة اختبارها الحقيقي

تخيّلوا أنه بعد أشهر من تشكيل هذه الحكومة، يقع هجوم مسلح يسفر عن مقتل مدنيين إسرائيليين.

يجتمع المجلس الوزاري المصغّر للشؤون السياسية والأمنية. يطالب بينيت بردّ حاسم، ويصرّ غولان على أن يكون الردّ دقيقاً، ويدعو ليبرمان إلى تعزيز الردع. أما عباس وجبارين، فيدينان الهجوم بصورة قاطعة، ويطالبان بمحاسبة المسؤولين عنه، لكنهما يشدّدان على ضرورة حماية المدنيين وعدم اللجوء إلى العقاب الجماعي.

تدور نقاشات حادة. تختلف المواقف، وتُطرح التقديرات الأمنية والمخاوف السياسية والأخلاقية. وفي النهاية، يتخذ الوزراء القرار معاً.

تتحرّك قوات الأمن لملاحقة المسؤولين عن الهجوم، مع اتخاذ جميع الاحتياطات الممكنة لحماية المدنيين غير المتورطين. ويقف الوزراء العرب إلى جانب زملائهم اليهود ويتحمّلون معهم المسؤولية الجماعية عن القرار.

تخيّلوا المعنى السياسي والأخلاقي لهذه اللحظة.

ليس لأن الخلافات اختفت، بل لأن الديمقراطية الإسرائيلية نجحت أخيراً في تحويل الاختلافات إلى نقاش داخل مؤسسات الحكم، بدلاً من استخدامها ذريعة للإقصاء.

نحو علاقة مختلفة مع الفلسطينيين

ستعلن الحكومة استعدادها للدخول في مفاوضات جدية مع قيادة فلسطينية جديدة تتمتع بشرعية ديمقراطية. وبالتعاون مع الولايات المتحدة والسعودية ومصر والأردن ودول عربية أخرى، ستعمل على بلورة إطار إقليمي يربط بين أمن إسرائيل وحرية الفلسطينيين وإعادة إعمار غزة والتطبيع الإقليمي.

لن يتفق جميع شركاء الائتلاف على الحدود النهائية أو شكل السيادة الفلسطينية. لكنهم سيتفقون على مبدأ أساسي: لا يمكن للاحتلال الدائم أن يكون استراتيجية إسرائيل لمستقبلها.

وستُحدث مشاركة الوزراء العرب في الحكومة تغييراً يتجاوز حدود السياسة الداخلية الإسرائيلية. فسيرى الفلسطينيون أن المواطنين العرب في إسرائيل لم يعودوا مستبعدين من مراكز صنع القرار، بينما سيكتشف الإسرائيليون اليهود أن السياسيين العرب قادرون على تحمّل المسؤولية عن أمن الدولة ومستقبلها.

وقد يفتح هذا التحوّل الباب أمام تغيير أعمق في العلاقة بين الشعبين.

بعد أربع سنوات... كيف ستبدو إسرائيل؟

تخيّلوا إسرائيل بعد أربع سنوات من تولّي هذه الحكومة السلطة.

تخيّلوا مواطنين عرباً يدركون أن أصواتهم قادرة على تحديد هوية الحكومة وسياساتها، ومواطنين يهوداً اعتادوا رؤية وزراء عرب يديرون مؤسسات الدولة بكفاءة ومسؤولية.

تخيّلوا تراجعاً ملموساً في الجريمة المنظمة، وتحسّناً في الخدمات العامة، وحكومة تُقاس إنجازاتها بما تقدّمه للمواطنين، لا بقدرتها على إثارة الخوف والكراهية.

تخيّلوا إسرائيل تمتلك جيشاً قوياً وحدوداً آمنة ومؤسسات ديمقراطية فاعلة واستراتيجية سياسية واضحة. تخيّلوا قادة إسرائيليين يزورون الرياض علناً، ومفاوضات إسرائيلية فلسطينية تحقّق تقدّماً حقيقياً نحو إنهاء الصراع.

وتخيّلوا جيلاً جديداً من الشباب، يهوداً وعرباً، لا يرى في الحرب قدراً محتوماً، ولا يعتقد أن مستقبله يجب أن يكون امتداداً لصراعات الماضي.

لست ساذجاً. أعرف عمق الخلافات الأيديولوجية بين بينيت وليبرمان وغولان وعباس وجبارين. وأعرف أن بعضهم رفض صراحة المشاركة في الحكم مع الآخرين. كما أدرك أن التوفيق بين مواقفهم بشأن الدولة الفلسطينية والاستيطان والدين والهوية القومية سيكون مهمة شديدة التعقيد.

لكن ما يُسمّى بالمسلمات السياسية في إسرائيل قادنا مراراً إلى الكوارث.

إن إقصاء المواطنين العرب عن الحكم ليس حقيقة طبيعية أو قدراً لا يمكن تغييره، بل قرار سياسي. وكذلك الاعتقاد بأن الصراع الإسرائيلي الفلسطيني لا يمكن حلّه، أو أن القوة العسكرية وحدها قادرة على توفير الأمن الدائم.

ربما لن يوافق ليبرمان على الجلوس مع جبارين، أو بينيت مع عباس، أو آيزنكوت مع القائمة المشتركة. وربما تبدو هذه الصورة اليوم بعيدة عن الواقع السياسي الإسرائيلي.

لكن كل تحوّل سياسي كبير يبدأ عندما يقرّر أحدهم أن ما اعتُبر مستحيلاً طوال سنوات لم يعد مقبولاً.

إسرائيل لا تحتاج فقط إلى حكومة تستبدل نتنياهو. إنها بحاجة إلى تغيير الاتجاه الذي تسير فيه، وإلى رؤية سياسية وأخلاقية جديدة لمستقبلها.

وربما تكون الخطوة الأولى نحو ذلك هي أن نمتلك الشجاعة لتخيّل إسرائيل مختلفة، لم يجرؤ قادتها السياسيون حتى الآن على محاولة بنائها.

Imagine that in the coming days, Gadi Eisenkot calls Mansour Abbas, Yousef Jabareen, and Ahmad Tibi and invites them to join Israel’s next government. Not as outsiders providing parliamentary support, but as full partners with ministerial responsibilities. Then he calls Naftali Bennett, Yair Lapid, Avigdor Lieberman, and Yair Golan and tells them that the time has come to abandon one of the most destructive conventions in Israeli politics: excluding Arab citizens from national political power.

Imagine that they all agree.

I know. This is political fantasy. But after everything Israel has experienced, we need to imagine something radically different. Not simply replacing Benjamin Netanyahu, but replacing the political culture that brought us here. Not another coalition united by opposition to Netanyahu, but a government with a shared vision of Israel’s future.

There is no sustainable democratic future for Israel if one-fifth of its citizens are permanently excluded from government. Their votes are worth exactly as much as those of Jewish citizens.

Imagine the government that could emerge if our leaders dared to think differently.

Eisenkot becomes prime minister. Bennett becomes defense minister. Lapid becomes foreign minister. Lieberman becomes finance minister. Golan becomes national security minister. Mansour Abbas becomes deputy prime minister and interior minister. Ahmad Tibi becomes health minister. Yousef Jabareen becomes education minister. Efrat Rayten becomes justice minister. Hili Tropper becomes welfare minister. Matan Kahana becomes religious services minister. Naama Lazimi becomes transportation minister.

Other portfolios are distributed according to competence and representation. The government is deliberately small, without invented ministries to satisfy political egos.

For the first time, Arab ministers are responsible for the welfare of every Israeli and participate fully in national security decisions. This is not a government of the Left or Right. It is a government of national reconstruction.

Security first, but security with a strategy

The government’s first responsibility is protecting Israeli lives. Eisenkot, Bennett, Golan, and Lieberman understand national security. They also know that the doctrine preceding October 7 failed catastrophically. The belief that Hamas could be contained, Palestinian aspirations ignored, and military superiority substituted for political strategy proved disastrous.

Israel will maintain overwhelming military capabilities, strengthen intelligence and border defenses, and preserve its ability to confront Iran, Hezbollah, Hamas, and other threats. An independent state commission of inquiry will investigate October 7 and establish accountability.

But military strength will no longer be confused with strategy. Every military operation must serve a political objective. Israel will not initiate wars without considering how they end.

In Gaza, the government will prevent Hamas from returning to military or governmental control while supporting legitimate Palestinian civilian governance, professional security institutions, internationally supervised reconstruction, and verifiable disarmament.

In the West Bank, it will confront terrorism while ending violent settler lawlessness. Illegal outposts will be dismantled, settlement expansion frozen, and security cooperation strengthened. Israel will call for Palestinian presidential and legislative elections because Palestinians need agency and Israel needs a legitimate Palestinian partner.

The government will seek regional security arrangements with Egypt, Jordan, Saudi Arabia, and the UAE, recognizing that lasting security requires a political agreement with the Palestinians.

Its guiding principle: Israel will never have security until Palestinians have freedom, and Palestinians will never have freedom until Israel has security.

Rebuilding democracy and society

The government will reverse the judicial overhaul, restore judicial independence, and initiate a constitutional process based on the Declaration of Independence, protecting Israel as the national home of the Jewish people while guaranteeing full equality for all citizens.

Yair Golan will appoint Yoav Segolovitz as his deputy to confront organized crime, particularly in Arab society. Police, financial authorities, and prosecutors will target criminal organizations and illegal weapons.

Mansour Abbas will lead unprecedented investment in local government, including Arab municipalities, development towns, the Negev, and the Galilee.

Yousef Jabareen will reform education. Jewish children will learn Arabic as the language of their fellow citizens. Arab schools will receive equitable resources. All schools will emphasize democratic citizenship, critical thinking, and mutual respect.

Lieberman will redirect billions from political patronage toward healthcare, education, housing, transportation, and economic development. The government will confront the cost of living and strengthen public services.

Civil marriage will become available. Local authorities will gain greater freedom over Shabbat transportation. A fair framework for military and civilian national service will recognize different forms of contribution.

The objective is not to erase differences between Israelis, but to ensure those differences no longer prevent us from living together.

The first real test

Imagine that several months after the government is formed, a terrorist attack kills Israeli civilians.

The security cabinet meets. Bennett demands decisive action. Golan insists on precision. Lieberman calls for deterrence. Abbas and Jabareen condemn the attack, demand justice, and insist that innocent civilians must not be punished.

They argue, listen to professional assessments, and decide together.

The security forces pursue those responsible while taking every feasible precaution to protect uninvolved civilians. Arab ministers stand alongside Jewish colleagues and accept collective responsibility.

Imagine the significance. Not because disagreements disappear, but because Israeli democracy finally accommodates them within government.

A different future with the Palestinians

The government announces its willingness to negotiate with a new, legitimate Palestinian leadership. Working with the United States, Saudi Arabia, Egypt, Jordan, and other Arab states, it develops a regional framework linking Israeli security, Palestinian freedom, reconstruction, and normalization.

Not every coalition member agrees on final borders or Palestinian sovereignty. But they agree that permanent occupation cannot remain Israel’s strategy.

Arab ministers fundamentally change the atmosphere. Palestinians see that Arab citizens of Israel are no longer excluded from political leadership. Jewish Israelis discover that Arab politicians can share responsibility for national security and the state’s future.

Four years later

Imagine Israel four years after this government takes office.

Imagine Arab citizens knowing their votes determine who governs. Jewish citizens accustomed to Arab ministers competently managing national institutions. Organized crime substantially reduced, public services improved, and a government judged by achievements rather than hatred.

Imagine Israel with a strong army, secure borders, functioning democratic institutions, and a credible diplomatic strategy. Israeli leaders traveling openly to Riyadh and Israeli-Palestinian negotiations making measurable progress toward ending the conflict.

Imagine young Israelis, Jewish and Arab, no longer assuming their future will be defined by endless war.

I am not naïve. I know the ideological differences between Bennett, Lieberman, Golan, Abbas, and Jabareen. Some have explicitly rejected governing together. Reconciling their positions on Palestinian statehood, settlements, religion, and national identity would be extraordinarily difficult.

But the conventional wisdom of Israeli politics has repeatedly led us into disaster.

Excluding Arab citizens from government is not a law of nature. It is a political choice. So is the belief that the Israeli-Palestinian conflict can never be resolved, or that military force alone can provide lasting security.

Perhaps Lieberman will never sit with Jabareen, Bennett with Abbas, or Eisenkot with the Joint List. But every political transformation begins when someone decides that what has always been considered impossible is no longer acceptable. And perhaps the first step toward reaching it is imagining an Israel that none of our political leaders has yet had the courage to create.

تشير نتائج استطلاعات الناخبين لدى خروجهم من صناديق الاقتراع إلى أن أغلبية واضحة من الإسرائيليين صوّتت ضد استمرار بنيامين نتنياهو في الحكم. فقد حصلت الأحزاب من خارج معسكره اليميني والديني، وفقًا لهذه الاستطلاعات، على ما بين 70 و73 مقعدًا في الكنيست. لكن هذه الأغلبية تضم أيضًا ما بين 17 و18 مقعدًا للحزبين العربيين، اللذين لا تزال معظم الأحزاب اليهودية المعارضة لنتنياهو ترفض التعامل معهما بوصفهما شريكين سياسيين محتملين.

وقد يتحول هذا الرفض إلى طوق نجاة سياسي لنتنياهو، رغم أن أغلبية الناخبين صوّتت ضد استمرار حكمه. لكن هذا المصير ليس حتميًا.

ثمة حقيقة دستورية مهمة تكاد تغيب عن النقاش السياسي في إسرائيل، وهي أن تشكيل حكومة جديدة ليس شرطًا لبدء التغيير. فالكنيست الجديد يستطيع ممارسة صلاحياته التشريعية والرقابية، وانتخاب رئيس جديد له، حتى قبل التوصل إلى اتفاق على تشكيل الحكومة المقبلة.

ولفهم أهمية هذه الحقيقة، لا بد من توضيح المسار القانوني الذي يتيح للأغلبية البرلمانية الجديدة التحرك.

أولًا، انعقاد الكنيست الجديد. بعد الانتخابات، ينعقد الكنيست ويؤدي أعضاؤه المئة والعشرون تصريح الولاء للدولة وقوانينها. وتواصل حكومة نتنياهو المنتهية ولايتها أداء مهامها إلى حين تشكيل حكومة جديدة، لكن ذلك لا ينتقص من صلاحيات الكنيست المنتخب، الذي يصبح قادرًا على ممارسة دوره التشريعي والرقابي بصورة مستقلة عن عملية تشكيل الحكومة.

ثانيًا، انتخاب رئيس جديد للكنيست. لا يشترط القانون تشكيل حكومة أو توقيع اتفاق ائتلافي قبل انتخاب رئيس للكنيست. وإذا تمكنت الأحزاب المعارضة لنتنياهو من الاتفاق على مرشح يحظى بالأغلبية المطلوبة، فإنها تستطيع انتخابه بدعم من النواب العرب. ولا يوجد في القانون الإسرائيلي ما يمنع هذا التعاون أو ينتقص من شرعية أصوات النواب العرب.

وليس هذا مجرد تفسير نظري للقانون. ففي آذار/مارس 2020، تدخلت المحكمة العليا الإسرائيلية عندما حاول رئيس الكنيست آنذاك، يولي إدلشتاين، منع إجراء تصويت على انتخاب رئيس جديد. وأكدت المحكمة أن من حق الأغلبية البرلمانية ممارسة صلاحيتها في اختيار رئيس الكنيست، وأنه لا يجوز تعطيل هذا الحق لأسباب سياسية.

ثالثًا، تنظيم العمل البرلماني وتشكيل اللجان. يستطيع الكنيست تشكيل لجنة الترتيبات واللجان المؤقتة، ومن ثم استكمال البنية البرلمانية اللازمة لمناقشة مشاريع القوانين وإقرارها. ولا تتوقف هذه الإجراءات على تشكيل حكومة جديدة.

رابعًا، البدء بالعملية التشريعية. يستطيع أعضاء الكنيست تقديم مشاريع قوانين، كما تستطيع الأغلبية الجديدة دفعها عبر المراحل التشريعية المنصوص عليها في القانون والنظام الداخلي للكنيست. وتخضع مشاريع القوانين المقدمة من النواب عادةً لقراءة تمهيدية وثلاث قراءات، إلى جانب المناقشات في اللجان المختصة. وقد تفرض الإجراءات البرلمانية فترات انتظار معينة، لكن النظام الداخلي يتيح في حالات محددة تسريع هذه الإجراءات.

وينبغي أن تكون الخطوة الأولى سنّ تشريع يضمن تشكيل لجنة تحقيق رسمية مستقلة في الإخفاقات التي سبقت هجوم السابع من تشرين الأول/أكتوبر 2023 وما تلاه من أحداث. وبالتوازي، يستطيع الكنيست البدء بمراجعة التشريعات التي أضعفت استقلال القضاء الإسرائيلي، وقوّضت آليات الرقابة على السلطة التنفيذية، تمهيدًا لإلغائها أو تعديلها.

وبطبيعة الحال، يحتاج كل قانون إلى الأغلبية المطلوبة لإقراره، وقد تستلزم بعض التعديلات على القوانين الأساسية أغلبية خاصة أو إجراءات إضافية. لكن المبدأ القانوني واضح: لا يشترط تشكيل حكومة جديدة حتى يتمكن الكنيست من ممارسة سلطته التشريعية.

خامسًا، استمرار المشاورات لتشكيل الحكومة بالتوازي مع عمل الكنيست. فبينما يجري رئيس الدولة مشاوراته مع الكتل البرلمانية ويكلّف أحد أعضاء الكنيست بتشكيل الحكومة، يمكن للبرلمان الجديد أن يواصل عمله. وقد تستغرق مفاوضات تشكيل الحكومة أسابيع طويلة، وربما أكثر، لكن ذلك لا يعني تجميد عمل السلطة التشريعية.

وخلال هذه الفترة، يبقى نتنياهو رئيسًا للحكومة المنتهية ولايتها، لكنه لا يستطيع أن يفترض أن استمرار حكومته يعني استمرار سيطرته على الكنيست.

وهنا تكمن الأهمية السياسية لهذا المسار.

ليس مطلوبًا من غادي آيزنكوت أن يتوصل إلى اتفاق ائتلافي مع أفيغدور ليبرمان ونفتالي بينيت ويائير لبيد ويائير غولان ومنصور عباس وسائر ممثلي الأحزاب العربية، حتى يتمكن هؤلاء من التعاون داخل الكنيست.

وليس مطلوبًا منهم الاتفاق على حل الصراع الإسرائيلي الفلسطيني، أو مستقبل المستوطنات، أو السياسة الأمنية، أو تركيبة الحكومة المقبلة. فهذه قضايا خلافية عميقة ستبقى مطروحة على جدول الأعمال السياسي. لكن بإمكانهم الاتفاق على مجموعة محددة من الخطوات البرلمانية التي تعكس نتائج الانتخابات وتعيد الاعتبار إلى المؤسسات الديمقراطية.

والأهم من ذلك أن التعاون مع الأحزاب العربية في التصويت على انتخاب رئيس الكنيست أو تمرير تشريعات معينة لا يعني بالضرورة مشاركتها في الحكومة المقبلة، ولا حتى التزامها بدعم تلك الحكومة.

فأصوات النواب العرب ليست أقل شرعية من أصوات النواب اليهود. وقد انتُخب هؤلاء النواب لتمثيل مواطنيهم، ويتمتعون بالحقوق البرلمانية نفسها التي يتمتع بها سائر أعضاء الكنيست. ومن غير المقبول ديمقراطيًا أن يُعترف بشرعية أصوات المواطنين العرب عند احتساب نتائج الانتخابات، ثم يجري تجاهلها عندما يتعلق الأمر بتشكيل الأغلبية البرلمانية.

وهنا يصبح السؤال سياسيًا أكثر منه قانونيًا: هل تستطيع الأحزاب المعارضة لنتنياهو تجاوز خلافاتها بما يكفي لاستخدام الأغلبية التي منحها إياها الناخبون؟

قد يرفض ليبرمان وبينيت تشكيل حكومة تعتمد على دعم الأحزاب العربية، لكن هذا الرفض يعكس موقفًا سياسيًا، وليس قيدًا قانونيًا يمنع التعاون البرلماني معها. ويمكنهما الاستمرار في معارضة إشراك الأحزاب العربية في الائتلاف الحكومي، وفي الوقت نفسه التصويت معها على انتخاب رئيس جديد للكنيست أو إقرار تشريعات يتفقان على ضرورتها.

هذا التمييز بين تشكيل الحكومة وإدارة العمل البرلماني بالغ الأهمية. فإسرائيل ليست نظامًا رئاسيًا يمنح رئيس الحكومة سلطة مستقلة عن البرلمان. والكنيست ليس ملحقًا بالحكومة، بل سلطة تشريعية منتخبة تتمتع بصلاحياتها الدستورية الخاصة.

وإذا كانت نتائج الانتخابات قد أفرزت أغلبية معارضة لنتنياهو، فلا يوجد ما يلزم هذه الأغلبية بالانتظار حتى تنتهي المفاوضات الائتلافية لكي تبدأ بممارسة دورها.

يمكن انتخاب رئيس جديد للكنيست، وتشكيل اللجان، وتقديم مشاريع القوانين، وبدء العمل على إعادة بناء آليات المساءلة والرقابة الديمقراطية، فيما تستمر المفاوضات لتشكيل الحكومة المقبلة.

صحيح أن هذه الخطوات لن تؤدي بحد ذاتها إلى إزاحة نتنياهو عن رئاسة الحكومة؛ فذلك يتطلب تشكيل حكومة جديدة أو اتباع مسار دستوري آخر. لكنها ستضع حدًا لافتراض أن بقاء نتنياهو على رأس حكومة تصريف الأعمال يمنحه الحق في مواصلة التحكم بالسلطة التشريعية.

والمفارقة أن الأحزاب التي خاضت الانتخابات تحت شعار إنهاء حكم نتنياهو قد تمنحه فرصة جديدة للبقاء، إذا أصرت على استبعاد النواب العرب من أي تعاون برلماني، حتى عندما يكون هذا التعاون ضروريًا لترجمة نتائج الانتخابات إلى خطوات عملية.

ليس مطلوبًا من هذه الأحزاب أن تتخلى عن برامجها أو مواقفها السياسية، بل أن تدرك أن الديمقراطية تقوم على مبدأ بسيط: لكل صوت انتخابي القيمة نفسها، ولكل عضو منتخب في البرلمان الحقوق والصلاحيات نفسها.

لقد عانت إسرائيل خلال السنوات الماضية من أزمة سياسية ودستورية عميقة، ومن محاولات لإضعاف استقلال القضاء ومؤسسات الرقابة والمساءلة. ولا تستطيع تحمّل مرحلة جديدة من الشلل السياسي، فيما لا تزال الإخفاقات التي أدت إلى كارثة السابع من تشرين الأول/أكتوبر من دون تحقيق رسمي شامل ومستقل.

لقد أتاح الناخبون، وفقًا للنتائج الأولية، فرصة حقيقية للتغيير. والقانون يوفر الوسائل اللازمة للبدء بهذا التغيير، حتى قبل تشكيل حكومة جديدة.

السؤال ليس ما إذا كان ذلك ممكنًا من الناحية القانونية، بل ما إذا كانت لدى قادة الأحزاب المعارضة لنتنياهو الشجاعة السياسية للقيام به.

فالكنيست يستطيع أن يبدأ بتغيير إسرائيل قبل أن يكون لإسرائيل رئيس حكومة جديد.

لقد قال الناخبون كلمتهم، وحان الوقت لكي يقرر ممثلوهم المنتخبون ما إذا كانوا مستعدين لاحترام هذه الإرادة وترجمتها إلى أفعال.

The election exit polls indicate that a decisive majority of Israeli voters have rejected the continuation of Prime Minister Benjamin Netanyahu’s government. Between 70 and 73 seats appear to have gone to parties outside Netanyahu’s right-wing and religious bloc. But that majority includes 17-18 seats won by the two Arab parties, which most of the Jewish parties opposing Netanyahu have refused to recognize as potential political partners.

That refusal could become Netanyahu’s political lifeline. It does not have to be.

There is an important constitutional fact that should now become central to Israel’s political debate: A new government does not have to be formed before the newly elected Knesset can begin changing the direction of the country.

The legal sequence is straightforward.

First, the new Knesset convenes. Its 120 members declare their allegiance to the State of Israel and its laws. The outgoing Netanyahu government continues to serve as a caretaker government until a new government is sworn in. But the new Knesset immediately possesses its constitutional authority as Israel’s legislature.

Second, the new Knesset can elect a new speaker. This does not require the formation of a government or a coalition agreement. It requires a parliamentary majority in the relevant vote. If the parties opposing Netanyahu agree on a candidate, they can elect a new speaker with the support of the Arab parties. There is no legal prohibition against such cooperation.

This is not merely a theoretical possibility. In March 2020, the Supreme Court intervened when then-Knesset speaker Yuli Edelstein attempted to prevent a vote on replacing him. The court affirmed that the parliamentary majority must be allowed to exercise its authority to elect a speaker.

Third, the Knesset establishes its parliamentary machinery. An Arrangements Committee is formed to organize parliamentary work. Temporary committees can be established, and the Knesset can create the committee framework necessary to advance legislation. This process can take place before a new government is formed.

Fourth, the new parliamentary majority can begin legislating. Members of Knesset can introduce private members’ bills, and the parliamentary majority can advance them through the required legislative stages. Private members’ bills ordinarily require a preliminary reading, followed by three readings and committee deliberations. Procedural waiting periods may apply, although the Knesset’s rules provide mechanisms for accelerating legislation in certain circumstances.

The first priority should be legislation ensuring the establishment of an independent state commission of inquiry into the failures that led to October 7. The Knesset should also begin the process of reversing legislation that weakened Israel’s judiciary and undermined democratic checks and balances.

Each legislative proposal would require the applicable majority, and some changes to Basic Laws may require an absolute majority of 61 or other special procedures. But none of these legislative processes is constitutionally dependent on the formation of a new government.

Fifth, negotiations over forming the next government continue in parallel. The president consults the parliamentary factions and assigns a member of Knesset the task of forming a government. That process can take weeks or longer. Throughout that period, Netanyahu remains prime minister of the outgoing government, but he does not automatically control the newly elected Knesset.

This distinction is crucial.

Gadi Eisenkot does not need to persuade Avigdor Liberman, Naftali Bennett, Yair Lapid, Yair Golan, Mansour Abbas, and the other Arab representatives to agree on a governing coalition before they can cooperate in parliament.

They do not need to agree on the Israeli-Palestinian conflict, the future of the settlements, security policy, or the composition of the next government. They need only agree that the voters have given them an opportunity to begin repairing Israel’s democratic institutions.

Nor would parliamentary cooperation with the Arab parties require their participation in a future government. Their votes in the Knesset are as legitimate as those of every other elected representative.

The immediate challenge is therefore political, not constitutional. Can the parties opposing Netanyahu agree to exercise the parliamentary majority that the voters have apparently given them?

Liberman and Bennett may oppose forming a government dependent on Arab parliamentary support. But that is a political position, not a legal barrier to electing a new speaker or passing legislation together.

The new Knesset could begin its work while negotiations over the next government continue. A new speaker could be elected. Committees could be established. Legislation could be introduced and advanced. The process of restoring democratic accountability could begin.

None of this would automatically remove Netanyahu from the Prime Minister’s Office. That requires the formation of a new government or another constitutionally prescribed process. But it would mean that Netanyahu could no longer assume that his caretaker government also commands the legislature.

The central question is whether the leaders of the anti-Netanyahu parties will allow their disagreements over the next government to prevent them from using their majority in the new Knesset.

Israel cannot afford another prolonged period of political paralysis while its democratic institutions remain damaged and the failures of October 7 remain without a full, independent state investigation.

The voters have apparently created the possibility of change. The law provides the means to begin.

There is no reason to wait for a new government before taking the first steps. The Knesset can begin changing Israel before Israel has a new prime minister.

The voters have spoken. Now their elected representatives must decide whether they are prepared to act.

יש עובדה חוקתית חשובה שכמעט אינה נשמעת בדיון הציבורי: אין צורך להקים ממשלה חדשה כדי להתחיל להחליף את השלטון בכנסת ולשנות את החקיקה.

על פי חוקי היסוד של מדינת ישראל, הכנסת החדשה יכולה להתכנס, חבריה יכולים להצהיר אמונים, והיא יכולה לבחור יושב ראש חדש ולהתחיל בעבודת החקיקה שלה עוד לפני שהוקמה ממשלה חדשה. הממשלה היוצאת ממשיכה אמנם לכהן כממשלת מעבר, אבל אין לה זכות וטו על פעילות הכנסת.

אם גדי איזנקוט, נפתלי בנט, יאיר לפיד, אביגדור ליברמן, יאיר גולן והמפלגות הערביות יצליחו לגבש רוב פרלמנטרי, הם יוכלו לבחור יושב ראש חדש לכנסת, להקים את ועדות הכנסת ולהתחיל לקדם חקיקה. אין צורך בהסכם קואליציוני ואין צורך שהמפלגות הערביות יצטרפו לממשלה. כל שנדרש הוא הסכמה על שורה של צעדים פרלמנטריים משותפים.

הצעד הראשון צריך להיות קידום חקיקה שתבטיח הקמת ועדת חקירה ממלכתית עצמאית לאסון 7 באוקטובר. במקביל, הכנסת החדשה יכולה להתחיל לבטל את החוקים שנועדו להחליש את מערכת המשפט ואת מנגנוני הביקורת על השלטון. כל זאת בכפוף להליכי החקיקה ולרוב הנדרש בחוק.

אין כאן חידוש חוקתי. בשנת 2020 כבר קבע בג”ץ, בפרשת יולי אדלשטיין, כי אין למנוע מהרוב בכנסת לממש את זכותו לבחור יושב ראש חדש, גם בטרם הוקמה ממשלה.

השאלה, אם כן, איננה משפטית אלא פוליטית. האם מנהיגי המפלגות המתנגדות לנתניהו מסוגלים להבחין בין הקמת קואליציה לבין שיתוף פעולה פרלמנטרי? האם ליברמן ובנט יהיו מוכנים לאפשר הצבעות משותפות עם חברי הכנסת הערבים כדי לממש את רצון רוב הבוחרים?

שיתוף פעולה כזה אינו מחייב אותם להסכים על פתרון הסכסוך הישראלי־פלסטיני, על מדיניות ביטחונית או על הרכב הממשלה הבאה. הוא מחייב אותם להסכים על עיקרון אחד: תוצאות הבחירות צריכות לבוא לידי ביטוי גם בפעולת הכנסת.

אפשר וצריך להמשיך במשא ומתן להקמת ממשלה חדשה. אבל אין שום סיבה להמתין לסיומו כדי להתחיל לתקן את הנזק שנגרם למוסדות המדינה.

אם יש רוב בכנסת לשינוי, צריך להתחיל בשינוי. לא בעוד חודש, לא לאחר משא ומתן קואליציוני ממושך, אלא מיד עם כינוס הכנסת החדשה.

הציבור אמר את דברו. עכשיו הגיע תורם של נבחריו.

The exit polls published tonight by Israel’s three main television channels appear to deliver a decisive message: Israelis (meaning the voters of the entire society – Jews and Arabs) have voted against Benjamin Netanyahu and his right-wing religious coalition. According to the projections, the parties opposed to Netanyahu have won between 70 and 73 seats, compared with only 49 to 50 for the parties supporting him.

These are exit polls, not official results. The numbers may change as the votes are counted. But if the projections are broadly accurate, Netanyahu has suffered a significant political defeat. And yet, despite what appears to be a clear rejection of Netanyahu’s coalition, it is far from certain that Israel will have a new government.

The reason is one of the most troubling contradictions in Israeli democracy.

Of the 70 to 73 seats projected for parties opposed to Netanyahu, approximately 17 to 18 belong to the two Arab parties. Those seats are decisive. Without them, the Jewish opposition parties do not have a majority. But until election day, almost all the parties opposing Netanyahu have refused to consider the Arab parties legitimate partners in forming a government. The exception has been Yair Golan and the Democrats.

In other words, the opposition may have won the election politically while remaining unwilling to use the parliamentary majority that the voters have given it. This is not simply a question of political arithmetic. It is a fundamental question about the character of Israeli democracy.

Arab citizens constitute approximately one-fifth of Israel’s population. They vote in the same elections, elect representatives to the same Knesset and are subject to the same laws. Yet their elected representatives are repeatedly treated as politically illegitimate when it comes to determining who governs the country.

How can we continue to call ourselves a democracy for all our citizens while effectively excluding an entire segment of the electorate from the political process that determines the government?

The remarkable growth of the Arab parties in this election is one of its most important developments. Ironically, Itamar Ben-Gvir and Bezalel Smotrich may deserve considerable credit for that growth. Their rhetoric and policies have helped mobilize Arab voters who understand that their political participation is essential to protecting their rights and influencing their future.

The question now is whether the leaders of the Jewish opposition will understand the message.

Avigdor Lieberman could play a decisive role. If he withdraws his opposition to a minority government supported from outside by the Arab parties, Gadi Eisenkot could begin building a governing alternative immediately. Such an arrangement could provide the parliamentary support necessary to replace the speaker of the Knesset and begin reversing some of the damage inflicted on Israel’s democratic institutions during the Netanyahu years.

The first legislative priority should be the establishment of an official state commission of inquiry into the failures that led to October 7, 2023, and the events that followed. Israelis deserve an independent, authoritative investigation into the greatest security catastrophe in the country’s history.

The next priority should be reversing the judicial overhaul initiated by the outgoing coalition and restoring the institutional checks and balances that are essential to Israeli democracy.

These are not narrow partisan objectives. They are necessary steps toward restoring public confidence in the state and its institutions.

There is also the possibility of a broader coalition.

Mansour Abbas has already demonstrated that he understands something many Jewish politicians have yet to accept: political influence requires sitting at the table where decisions are made. His willingness to participate in an Israeli governing coalition was one of the most courageous political developments in recent Israeli history.

Eisenkot has reportedly established four conditions for parties seeking to join his government. One of them is a declaration that Hamas is a terrorist organization that must be destroyed. If Mansour Abbas were prepared to accept that condition, Eisenkot could move considerably closer to the 61 seats required for a majority government.

Whether such an agreement is politically possible remains to be seen. But it should not be dismissed before serious negotiations even begin.

The alternative could be another prolonged period of political paralysis, despite what appears to be a decisive electoral rejection of Netanyahu. We must also recognize that Netanyahu is not finished simply because the exit polls are unfavorable to him. His ability to survive politically has repeatedly exceeded expectations.

If the final results resemble tonight’s projections, however, Netanyahu will be unable to form a government unless parties or individual members of the anti-Netanyahu camp abandon their campaign commitments and agree to support him. That possibility cannot be ignored. Israeli politics has taught us that election promises do not always survive coalition negotiations.

But the responsibility now rests primarily with those who campaigned on replacing Netanyahu.

They must decide whether their commitment to ending his rule is stronger than their refusal to cooperate with Arab representatives.

For almost fifty years, I have worked to build genuine partnerships between Jews and Arabs. I have always believed that Israel’s future depends not only on peace with our Palestinian neighbors but also on full equality and meaningful political partnership between Jewish and Arab citizens of Israel. Tonight’s apparent results reinforce that conviction.

The Arab parties did not steal votes from the Jewish opposition. Their voters exercised their democratic rights, and their representatives have the same legitimacy as every other elected member of the Knesset.

No one is asking the opposition parties to abandon their principles. Political cooperation does not require agreement on every issue. It requires identifying shared objectives and accepting that legitimate disagreements can coexist with common political responsibilities.

Removing Netanyahu, restoring democratic institutions, establishing an independent commission of inquiry and preventing further damage to the rule of law are objectives around which a broad parliamentary majority could potentially unite.

But the opportunity will be lost if the opposition continues to treat Arab political participation as something to be feared rather than embraced.

There is another lesson in tonight’s exit polls.

Defeating Netanyahu is necessary, but it is not sufficient. Israel needs a new political direction, not merely a new prime minister. A government led by Eisenkot would have to confront the enormous challenges facing Israel: the trauma of October 7, the deep divisions within Israeli society, the future of Gaza, the occupation of the West Bank and the absence of a credible political horizon for Israelis and Palestinians.

Those challenges cannot be solved by replacing one politician with another.

But tonight may offer Israel an opportunity to begin again.

We must be careful. Exit polls are not election results. The official count may change the distribution of seats, and coalition negotiations could produce unexpected outcomes.

Nevertheless, one conclusion already seems difficult to escape.

If tonight’s projections are confirmed, the Israeli public has given the parties opposing Netanyahu an opportunity to replace him. Whether they take that opportunity may depend on their willingness to recognize that Arab citizens and their elected representatives are not outsiders to Israeli democracy. They are an essential part of it.

The voters may have done their part.

Now the politicians must decide whether they are prepared to do theirs.

עליתי לישראל בשנת 1978, בגיל 22, מלא אידיאליזם ואופטימיות, ומשוכנע שאני מצטרף לאחד המיזמים הלאומיים יוצאי הדופן בהיסטוריה המודרנית. האמנתי שישראל יכולה להיות בית לאומי לעם היהודי, דמוקרטיה תוססת, חברה המחויבת לצדק חברתי, ובסופו של דבר גם מדינה החיה בשלום עם שכנותיה.

ידעתי שישראל רחוקה מלהיות מושלמת. ידעתי על הכיבוש, על האפליה, על אי־השוויון ועל הסתירות העמוקות שבתוכה. אבל האמנתי שאלה אתגרים שנוכל להתגבר עליהם, ולא מאפיינים קבועים של המדינה שאנחנו בונים.

כמעט חמישים שנה לאחר מכן, בגיל שבעים, אני מוצא את עצמי ניצב מול שאלה כואבת יותר מכל אכזבה פוליטית שחוויתי: מה אם ישראל שהאמנתי בה כבר אינה ישראל שרוב הישראלים רוצים?

בעוד ימים אחדים ילכו הישראלים לקלפיות. נבחר כנסת חדשה, ולאחר מכן יתחיל המשא ומתן להקמת הממשלה הבאה. חלק גדול מהדיון הציבורי מתמקד בשאלה אם בנימין נתניהו יישאר ראש הממשלה, אם שותפיו הקואליציוניים ישמרו על כוחם, ואם האופוזיציה תצליח להרכיב ממשלה חלופית.

אלה שאלות חשובות. אבל נדמה לי שהן מסתירות שאלה עמוקה הרבה יותר:

איזו מדינה הפכנו להיות, ואיזו מדינה אנחנו רוצים להיות?

במשך שנים הטלתי את האחריות לכיוון שאליו צועדת ישראל על מנהיגיה. ביקרתי את נתניהו על הציניות שלו, על נחישותו להישאר בשלטון, על נכונותו להעניק כוח לקיצונים ועל התקפותיו נגד המוסדות המגינים על הדמוקרטיה הישראלית. ראיתי את איתמר בן גביר ואת בצלאל סמוטריץ’ עוברים משולי המערכת הפוליטית אל מוקדי הכוח. ראיתי את המפלגות החרדיות מנצלות את כוחן הפוליטי כדי לשמר זכויות יתר ופטורים המעמיקים את תחושת המרמור ואת אי־השוויון בחברה.

אבל אולי כל השנים שאלתי את השאלה הלא נכונה.

אולי הבעיה אינה רק מה שהפוליטיקאים האלה עשו לישראל. אולי השאלה הקשה יותר היא מדוע ישראלים רבים כל כך ממשיכים לתמוך בהם.

אם נתניהו ובעלי בריתו ייצאו מהבחירות עם רוב שיאפשר להם להקים ממשלה נוספת, נצטרך להפסיק להעמיד פנים שהכיוון הפוליטי של ישראל הוא תאונה, סטייה זמנית מן הדרך, או תוצאה של קומץ פוליטיקאים שהשתלטו איכשהו על המדינה.

נצטרך להתמודד עם האפשרות שזו המדינה שחלק ניכר מהחברה הישראלית בחר במודע להיות.

המחשבה הזאת מטרידה אותי יותר מהאפשרות של עוד ארבע שנות שלטון של נתניהו.

אני זוכר את ישראל של סוף שנות השבעים. היא הייתה ענייה בהרבה מישראל של היום, מפותחת הרבה פחות מבחינה טכנולוגית ופגיעה הרבה יותר מבחינה כלכלית. היא הייתה גם חברה שסבלה מפערים עמוקים, מפילוג פוליטי ומעול הכיבוש.

אין לי שום רצון לייפות את התקופה ההיא. אבל היה משהו ברוח הלאומית של אותם ימים שמשך אותי, כמו גם אלפי צעירים יהודים אחרים מרחבי העולם.

האמנו שאנחנו בונים משהו. האמנו שעתידה של ישראל יכול להיות טוב מההווה שלה. האמנו שההיסטוריה של רדיפות העם היהודי מטילה עלינו אחריות מוסרית מיוחדת להגן על כבוד האדם, לרבות כבודם של מי שאינם יהודים.

אולי היינו תמימים. אולי ראינו את ישראל שרצינו לראות, ולא את ישראל שהייתה קיימת באמת. אבל השאיפות האלה היו אמיתיות, והן הניעו אנשים להקדיש את חייהם למדינה הזאת.

היום אני שואל את עצמי אילו אידיאלים היו יכולים להניע צעיר יהודי אמריקאי בן 22 לקבל את אותה החלטה שקיבלתי בשנת 1978.

האם זו הייתה ההבטחה לדמוקרטיה? השאיפה לשוויון? המחויבות לשלום? האפשרות לבנות חברה שתוכל לשמש דוגמה לעולם?

או שמא היה פוגש מדינה שזהותה מוגדרת יותר ויותר על ידי לאומנות דתית, סכסוך מתמשך, מחנאות פוליטית והאמונה שכוח צבאי הוא התשובה לכל אתגר?

אני לא שואל את השאלות האלה מפני שהתייאשתי מישראל. להפך. אני שואל אותן מפני שהשקעתי במדינה הזאת כמעט את כל חיי הבוגרים, מפני שמשפחתי נמצאת כאן, ומפני שעתידה עדיין יקר לי מאוד.

אבל אהבת הארץ אינה יכולה להיות תירוץ לעצימת עיניים מול מה שמתרחש בה.

אחד השינויים המטרידים ביותר שראיתי הוא הפיכתן של תפיסות שבעבר היו נחלת השוליים הפוליטיים לעמדות מקובלות בשיח המרכזי.

הייתה תקופה שבה תמיכה גלויה בשלילה לצמיתות של הזכויות הלאומיות של הפלסטינים נחשבה לעמדה קיצונית. היום, פוליטיקאים המתנגדים להקמת מדינה פלסטינית ודוגלים בהחלת הריבונות הישראלית על כל הגדה המערבית מכהנים בתפקידים בכירים בממשלה.

הייתה תקופה שבה התקפות על עצמאותה של מערכת המשפט היו מעוררות זעם בחלקים נרחבים של הקשת הפוליטית. היום, החלשת בתי המשפט הפכה למטרה פוליטית מרכזית של חלק ניכר מהימין השלטוני.

הייתה תקופה שבה עקרון האחריות הלאומית המשותפת, לרבות השירות הצבאי, נחשב לאבן יסוד באזרחות הישראלית. היום, המערכת הפוליטית משלימה יותר ויותר עם מצב שבו קבוצות מסוימות דורשות ליהנות מזכויות האזרחות, אך מסרבות לשאת בחובות שאחרים נדרשים למלא.

השינויים האלה לא התרחשו בן לילה. הם תוצאה של עשרות שנים של החלטות פוליטיות, שינויים דמוגרפיים, סדרי עדיפויות בחינוך, השפעות דתיות וכישלונן של תנועות פוליטיות חלופיות להציג חזון משכנע.

נתניהו לא יצר את כל המגמות האלה. הוא ניצל אותן והאיץ אותן. אבל הן לא ייעלמו ביום שבו יעזוב את השלטון.

לכן אני משתכנע יותר ויותר שהחלפת נתניהו, גם אם היא הכרחית בעיניי, לא תספיק כדי לשנות את כיוונה של ישראל.

הבעיה העמוקה יותר היא מה שקרה לחברה הישראלית עצמה.

כמעט חמישים שנה אני עובד עם פלסטינים, ובהם אנשים המאמינים בשלום עם ישראל ואנשים שהקדישו את חייהם למאבק נגדה. ניהלתי משא ומתן עם מנהיגי חמאס, ועבדתי לצד פלסטינים שסיכנו את שמם הטוב, את חירותם ולעיתים גם את חייהם כדי לקדם הידברות ודו־קיום.

ההתנסויות האלה חיזקו את אמונתי שישראלים ופלסטינים אינם נידונים לחיות בסכסוך נצחי. אבל הן גם לימדו אותי דבר חשוב על כוחו של הפחד.

פחד יכול לגרום לאנשים לקבל דברים שבעבר היו בעיניהם בלתי מוסריים. הוא יכול לגרום לעוול מתמשך להיראות כהכרח קיומי. הוא יכול לשכנע חברה שלמה שאין שום חלופה.

אירועי שבעה באוקטובר חוללו טראומה עמוקה בחברה הישראלית. מעשי הרצח, חטיפת בני הערובה וקריסתה של הבטחת המדינה להגן על אזרחיה ניפצו הנחות יסוד שישראלים רבים חיו לאורן במשך עשרות שנים.

הפחד אמיתי. הכאב אמיתי. הכעס מובן.

אבל טראומה אינה פוטרת אותנו מאחריות לבחירות שאנחנו עושים בעקבותיה.

אם כבר, היא הופכת את הבחירות האלה להרות גורל עוד יותר.

איננו יכולים לבנות עתיד לאומי בריא על האמונה שעם אחר חייב להישאר משולל חירות לנצח כדי שאנחנו נרגיש בטוחים. איננו יכולים לצפות מילדינו לחיות לעד על חרבנו ולקרוא לזה חזון לאומי.

ואיננו יכולים להמשיך להתעקש שישראל היא דמוקרטיה, ובאותה נשימה להשלים עם שליטה קבועה במיליוני פלסטינים שאין להם זכויות פוליטיות במדינה המחזיקה בכוח העליון לקבוע את גורלם.

יש ממד נוסף בשינוי הזה שמדאיג אותי מאוד.

ישראל הפכה למדינה מצליחה באופן יוצא דופן בתחומים רבים. הישגיה בטכנולוגיה, במדע, ברפואה, ביזמות ובתרבות מרשימים. יכולותיה הצבאיות אדירות. כלכלתה הפגינה חוסן יוצא דופן.

אבל הצלחתה של מדינה אינה נמדדת רק בתוצר הכלכלי שלה, בעוצמתה הצבאית או בחדשנות הטכנולוגית שלה.

איזו חברה אנחנו יוצרים?

האם אנחנו נעשים רחומים יותר או פחות? סובלניים יותר או פחות? מוכנים יותר להקשיב זה לזה, או נחושים יותר להשתיק את מי שחולקים עלינו?

האם אנחנו עדיין מאמינים שלכל אדם יש כבוד אנושי בסיסי, או שהתחלנו לחלק את בני האדם לאלה שסבלם חשוב ולאלה שאפשר להתעלם מסבלם?

אלה אינן שאלות פילוסופיות מופשטות. הן קובעות כיצד אנחנו מחנכים את ילדינו, כיצד אנחנו מתייחסים למיעוטים, כיצד אנחנו מגיבים לעוול, ובסופו של דבר איזו מדינה נשאיר אחרינו.

בגיל שבעים אני חושב יותר ויותר על השאלה האחרונה הזאת.

ילדיי כבר בוגרים. בני דורם הם שיירשו את תוצאות ההחלטות המתקבלות היום. הם יחיו עם ישראל שתצמח מתוך השנים האלה, הרבה אחרי שרבים מהמנהיגים הפוליטיים של היום ייעלמו מהזירה.

אני תוהה אם הם יחושו את אותה תחושת אפשרות שאני חשתי כשהגעתי לכאן.

אני תוהה אם הם יאמינו שיש בכוחם להשפיע על כיוונה של מדינתם.

אני תוהה אם ירצו שילדיהם שלהם יגדלו כאן.

ואני תוהה איזו אחריות נושא הדור שלי למדינה שאנחנו מורישים להם.

קל להאשים פוליטיקאים. קשה הרבה יותר להכיר בכך שחברות יוצרות בעצמן את התנאים שבהם פוליטיקאים מסוימים משגשגים.

נתניהו, בן גביר וסמוטריץ’ לא צמחו בחלל ריק. הם נותנים ביטוי לציבורים אמיתיים, לפחדים אמיתיים, לאמונות אמיתיות ולשאיפות אמיתיות.

לא כל תומכיהם קיצונים, ויהיה זה גם לא הוגן וגם חסר תבונה לתאר אותם כך. רבים מהם אנשים הגונים שאוהבים את משפחותיהם, דואגים לקהילותיהם ומאמינים בכנות שהם מגינים על עתידה של ישראל.

אבל גם אנשים הגונים יכולים לתמוך במדיניות שתוצאותיה הרסניות. ההיסטוריה מספקת די והותר דוגמאות לאמת הלא נוחה הזאת.

אם ישראלים בוחרים ביודעין להעניק כוח לממשלה המחויבת להעמקת הכיבוש, להחלשת המוסדות הדמוקרטיים ולהנצחת אי־השוויון בחובות האזרחיות, איננו יכולים להטיל את האחריות לתוצאות רק על הפוליטיקאים המיישמים את המדיניות הזאת.

עלינו לבחון גם את הבחירות של החברה שהעניקה להם את הכוח.

אני לא מאמין שעתידה של ישראל נקבע מראש. אני מכיר יותר מדי ישראלים יוצאי דופן שממשיכים להיאבק למען מדינה אחרת.

אני רואה אומץ, נדיבות ובהירות מוסרית במקומות שכמעט אינם מגיעים לכותרות. אני רואה צעירים המסרבים לקבל את הפילוגים ואת הדעות הקדומות שירשו. אני רואה ישראלים שמבינים שפטריוטיות אמיתית מחייבת לעיתים להתמודד דווקא עם הצדדים האפלים ביותר של החברה שלנו.

הם נותנים לי תקווה.

אבל תקווה אינה אסטרטגיה פוליטית, ונוסטלגיה אינה תחליף לעשייה.

אלה מאיתנו המאמינים בישראל דמוקרטית, צודקת ושוחרת שלום חייבים לעשות יותר מאשר להתנגד לנתניהו. עלינו להציע חזון חלופי לזהות הישראלית, חזון שידבר גם אל אנשים שמחוץ למחנה הפוליטי שלנו.

עלינו להבין מדוע ישראלים רבים כל כך איבדו את אמונם בשלום, מדוע הם אינם נותנים אמון במוסדות הדמוקרטיים, ומדוע הלאומנות הדתית הפכה מושכת כל כך בעיני חלקים הולכים וגדלים באוכלוסייה.

עלינו להקשיב בלי לוותר על עקרונותינו, להתמודד עם הפחד בלי לנצל אותו, ולהוכיח שביטחון, דמוקרטיה, זהות יהודית וכיבוד חירותם של הפלסטינים אינם ערכים הסותרים זה את זה.

ומעל לכול, עלינו להפסיק להניח שישראל שאנחנו מאמינים בה תשרוד איכשהו מעצמה, בלי שנפעל לבנות אותה מחדש.

בעוד ימים אחדים ילכו הישראלים לקלפיות. הם יצביעו למפלגות, למנהיגים ולקואליציות אפשריות. חלקם יצביעו מתוך פחד, אחרים מתוך נאמנות, כעס, אמונה דתית או תקווה. רבים יצביעו נגד מישהו ולא בעד משהו.

אבל מתחת לתחרות הפוליטית מסתתרת שאלה חשובה הרבה יותר מזהותו של ראש הממשלה הבא.

איזו ישראל אנחנו רוצים להשאיר לילדינו ולנכדינו?

ישראל שתחיה לנצח על חרבה, משוכנעת שביטחונה תלוי בשלילת חירותו של עם אחר? ישראל שבה הזהות היהודית מוגדרת יותר ויותר באמצעות לאומנות דתית וכוח פוליטי? ישראל שבה משמעותה של הדמוקרטיה מצטמצמת לזכותו של הרוב לכפות את רצונו?

או ישראל הבטוחה מספיק בעוצמתה כדי לחתור לשלום, בטוחה מספיק בזהותה היהודית כדי לאמץ שוויון, ודמוקרטית מספיק כדי להגן על זכויותיהם של מי שחולקים על הממשלה?

אני יודע איזו ישראל באתי לכאן כדי לעזור לבנות.

אני גם יודע שהבחירה העומדת בפנינו אינה רק בין נתניהו לבין יריביו. המאבק העמוק יותר על דמותה של ישראל יימשך הרבה אחרי הבחירות האלה, בלי קשר לזהות המנצח.

בגיל שבעים, אחרי כמעט חמישים שנה במדינה הזאת, אני כבר לא תמים מספיק כדי להאמין שההיסטוריה נעה בהכרח לעבר הצדק, או שחברות נעשות באופן טבעי דמוקרטיות וסובלניות יותר עם השנים.

זה לא קורה מעצמו. בני אדם צריכים לבחור בערכים האלה, להגן עליהם ולהנחיל אותם לדור הבא.

עליתי לישראל בשנת 1978 משום שהאמנתי שלעם היהודי ניתנה הזדמנות יוצאת דופן לבנות מדינה שתבטא את המיטב שבהיסטוריה שלנו, במסורת שלנו ובאנושיות שלנו.

אני עדיין מאמין באפשרות הזאת.

אבל בפעם הראשונה בחיי אני מוצא את עצמי תוהה אם המדינה שחלמתי לעזור לבנות היא עדיין המדינה שרוב הישראלים רוצים.

הבחירות ביום שלישי לא יספקו תשובה סופית לשאלה הזאת. אבל הן עשויות לגלות לנו עד כמה המאבק למען ישראל ההיא נעשה קשה יותר.

هاجرت إلى إسرائيل عام 1978، وكان عمري اثنين وعشرين عامًا، مفعمًا بالمثالية والتفاؤل، ومقتنعًا بأنني أنضم إلى واحدة من أكثر التجارب الوطنية استثنائية في التاريخ الحديث. كنت أؤمن بإمكانية أن تكون إسرائيل وطنًا قوميًا للشعب اليهودي، ودولة ديمقراطية نابضة بالحياة، ومجتمعًا ملتزمًا بالعدالة الاجتماعية، وأن تصبح في نهاية المطاف دولة تعيش بسلام مع جيرانها.

كنت أعرف أن إسرائيل بعيدة عن الكمال. كنت أعرف واقع الاحتلال والتمييز وانعدام المساواة والتناقضات العميقة. لكنني اعتقدت أن هذه تحديات يمكن التغلب عليها، وليست سمات دائمة للدولة التي كنا نسعى إلى بنائها.

واليوم، بعد ما يقارب خمسين عامًا، وقد بلغت السبعين من عمري، أجد نفسي أمام سؤال أشد إيلامًا من أي خيبة أمل سياسية عرفتها: ماذا لو لم تعد إسرائيل التي آمنت بها هي إسرائيل التي يريدها معظم الإسرائيليين؟

بعد أيام قليلة، سيتوجه الإسرائيليون إلى صناديق الاقتراع لانتخاب كنيست جديد، ثم تبدأ المفاوضات لتشكيل الحكومة المقبلة. ويتمحور معظم النقاش العام حول ما إذا كان بنيامين نتنياهو سيبقى رئيسًا للوزراء، وما إذا كان شركاؤه في الائتلاف سيحتفظون بنفوذهم، وما إذا كانت المعارضة قادرة على تشكيل حكومة بديلة.

هذه أسئلة مهمة، لكنها في رأيي تحجب سؤالًا أعمق بكثير:

أي دولة أصبحنا، وأي دولة نريد أن نكون؟

لسنوات طويلة، حمّلت القيادات السياسية مسؤولية المسار الذي تسلكه إسرائيل. انتقدت نتنياهو بسبب انتهازيته السياسية، وإصراره على البقاء في السلطة، واستعداده لتمكين المتطرفين، وهجماته على المؤسسات التي تحمي الديمقراطية الإسرائيلية. وشاهدت إيتمار بن غفير وبتسلئيل سموتريتش ينتقلان من هامش الحياة السياسية إلى مراكز صنع القرار. كما شاهدت الأحزاب اليهودية الحريدية تستغل نفوذها السياسي للحفاظ على امتيازات وإعفاءات تزيد من مشاعر الاستياء وتعمّق عدم المساواة داخل المجتمع.

لكن ربما كنت أطرح السؤال الخطأ طوال هذه السنوات.

ربما لا تكمن المشكلة فقط فيما فعله هؤلاء السياسيون بإسرائيل، بل في السؤال الأكثر صعوبة: لماذا يواصل هذا العدد الكبير من الإسرائيليين تأييدهم؟

إذا خرج نتنياهو وحلفاؤه من الانتخابات بأغلبية تمكّنهم من تشكيل حكومة جديدة، فسيتعين علينا التوقف عن التظاهر بأن المسار السياسي الذي تسلكه إسرائيل مجرد صدفة، أو انحراف مؤقت، أو نتيجة استيلاء حفنة من السياسيين على الدولة.

سيتعين علينا مواجهة احتمال أكثر إزعاجًا: أن يكون هذا هو شكل الدولة الذي اختار جزء كبير من المجتمع الإسرائيلي، عن وعي، أن تصبح عليه.

وهذه الفكرة تقلقني أكثر من احتمال بقاء نتنياهو أربع سنوات أخرى في الحكم.

أتذكر إسرائيل في أواخر سبعينيات القرن الماضي. كانت أفقر بكثير مما هي عليه اليوم، وأقل تقدمًا من الناحية التكنولوجية، وأكثر هشاشة اقتصاديًا. وكانت أيضًا تعاني من تفاوتات اجتماعية عميقة، وانقسامات سياسية، وواقع الاحتلال.

لا أريد أن أجمّل صورة تلك المرحلة أو أن أحنّ إلى ماضٍ لم يكن مثاليًا. لكن شيئًا في الروح العامة لذلك المجتمع جذبني، كما جذب آلاف اليهود الشباب الذين جاؤوا من مختلف أنحاء العالم.

كنا نشعر بأننا نشارك في بناء شيء جديد. كنا نؤمن بأن مستقبل إسرائيل يمكن أن يكون أفضل من حاضرها. وكنا نؤمن بأن تجربة الشعب اليهودي مع الاضطهاد تفرض عليه مسؤولية أخلاقية خاصة في الدفاع عن الكرامة الإنسانية، بما في ذلك كرامة غير اليهود.

ربما كنا ساذجين. وربما رأينا إسرائيل التي أردنا رؤيتها، لا إسرائيل كما كانت في الواقع. لكن تلك التطلعات كانت حقيقية، ودفعت كثيرين إلى تكريس حياتهم لهذا البلد.

واليوم أتساءل: ما القيم التي يمكن أن تدفع شابًا يهوديًا أمريكيًا في الثانية والعشرين من عمره إلى اتخاذ القرار نفسه الذي اتخذته عام 1978؟

هل سيكون الدافع هو الوعد بالديمقراطية؟ أم السعي إلى المساواة؟ أم الالتزام بالسلام؟ أم الحلم ببناء مجتمع يمكن أن يكون نموذجًا يُحتذى به في العالم؟

أم أنه سيجد أمامه دولة تتحدد هويتها بصورة متزايدة بالقومية الدينية، والصراع الدائم، والاستقطاب السياسي الحاد، والاعتقاد بأن القوة العسكرية هي الحل النهائي لكل تحدٍّ؟

لا أطرح هذه الأسئلة لأنني فقدت الأمل في إسرائيل. بل على العكس تمامًا. أطرحها لأنني كرّست لهذا البلد معظم سنوات حياتي، ولأن عائلتي تعيش هنا، ولأنني ما زلت أهتم بمستقبله اهتمامًا عميقًا.

لكن حب الوطن لا يمكن أن يعني إغماض العينين عما يحدث له.

من أكثر التحولات التي تثير قلقي أن أفكارًا كانت في الماضي محصورة في الهوامش السياسية أصبحت اليوم جزءًا من الخطاب السياسي السائد.

كان هناك زمن يُنظر فيه إلى الدعوة العلنية لحرمان الفلسطينيين بصورة دائمة من حقوقهم الوطنية باعتبارها موقفًا متطرفًا. أما اليوم، فإن سياسيين يرفضون قيام دولة فلسطينية ويدعون إلى فرض السيادة الإسرائيلية على الضفة الغربية بأكملها يشغلون مناصب رفيعة في الحكومة.

وكان هناك زمن تثير فيه الاعتداءات على استقلال القضاء غضبًا واسعًا لدى قطاعات مختلفة من المجتمع الإسرائيلي. أما اليوم، فقد أصبح إضعاف المحاكم هدفًا سياسيًا مركزيًا لدى جزء كبير من اليمين الحاكم.

وكان هناك زمن تُعدّ فيه المسؤولية الوطنية المشتركة، بما في ذلك الخدمة العسكرية، ركنًا أساسيًا من أركان المواطنة الإسرائيلية. أما اليوم، فإن النظام السياسي يتقبل بصورة متزايدة أن تطالب بعض الجماعات بمزايا المواطنة، بينما ترفض تحمّل الالتزامات التي يُطلب من الآخرين الوفاء بها.

لم تحدث هذه التحولات بين ليلة وضحاها. إنها نتيجة عقود من القرارات السياسية، والتغيرات الديموغرافية، والسياسات التعليمية، والتأثيرات الدينية، وإخفاق الحركات السياسية البديلة في تقديم رؤية مقنعة للمستقبل.

لم يخلق نتنياهو كل هذه الاتجاهات، لكنه استغلها وساهم في تسريعها. وهي لن تختفي بمجرد رحيله عن السلطة.

ولهذا أصبحت أكثر اقتناعًا بأن استبدال نتنياهو، رغم ضرورته في رأيي، لن يكون كافيًا لتغيير مسار إسرائيل.

فالمشكلة الأعمق تكمن فيما حدث للمجتمع الإسرائيلي نفسه.

أمضيت ما يقارب خمسين عامًا في العمل مع الفلسطينيين، بمن فيهم من يؤمنون بالسلام مع إسرائيل، ومن كرّسوا حياتهم لمحاربتها. تفاوضت مع قيادات في حركة حماس، وعملت إلى جانب فلسطينيين خاطروا بسمعتهم وحريتهم، وأحيانًا بحياتهم، من أجل تعزيز الحوار والتعايش.

عززت هذه التجارب إيماني بأن الإسرائيليين والفلسطينيين ليسوا محكومين بصراع أبدي. لكنها علمتني أيضًا الكثير عن قوة الخوف.

فالخوف قادر على دفع الناس إلى قبول أمور كانوا يعدّونها في الماضي غير مقبولة أخلاقيًا. ويمكنه أن يجعل الظلم الدائم يبدو ضرورة للبقاء، وأن يقنع مجتمعًا بأكمله بأنه لا توجد بدائل.

لقد أحدث السابع من أكتوبر صدمة عميقة في المجتمع الإسرائيلي. فالقتل وأخذ الرهائن وانهيار وعد الدولة بحماية مواطنيها حطّمت افتراضات عاش عليها كثير من الإسرائيليين لعقود.

الخوف حقيقي، والألم حقيقي، والغضب مفهوم.

لكن الصدمة لا تعفينا من المسؤولية عن الخيارات التي نتخذها بعدها.

بل إنها تجعل تلك الخيارات أكثر خطورة وأبعد أثرًا.

لا يمكننا بناء مستقبل وطني سليم على قناعة بأن شعبًا آخر يجب أن يبقى محرومًا من الحرية إلى الأبد حتى نشعر نحن بالأمان. ولا يمكننا أن نتوقع من أبنائنا أن يعيشوا إلى ما لا نهاية على حد السيف، ثم نسمي ذلك رؤية وطنية.

ولا يمكننا الاستمرار في الإصرار على أن إسرائيل دولة ديمقراطية، بينما نقبل بسيطرتها الدائمة على ملايين الفلسطينيين الذين لا يملكون حقوقًا سياسية في الدولة التي تمارس السلطة العليا على حياتهم.

وهناك جانب آخر من هذا التحول يقلقني بشدة.

لقد حققت إسرائيل نجاحات استثنائية في مجالات عديدة. إن إنجازاتها في التكنولوجيا والعلوم والطب وريادة الأعمال والثقافة لافتة للنظر. وقدراتها العسكرية هائلة، واقتصادها أظهر قدرة كبيرة على الصمود.

لكن نجاح الدول لا يُقاس فقط بالناتج الاقتصادي أو القوة العسكرية أو الابتكار التكنولوجي.

أي مجتمع نبني؟

هل أصبحنا أكثر رحمة أم أقل؟ أكثر تسامحًا أم أقل؟ أكثر استعدادًا للاستماع إلى بعضنا بعضًا، أم أكثر إصرارًا على إسكات من نختلف معهم؟

هل ما زلنا نؤمن بأن لكل إنسان كرامة أصيلة لا يجوز المساس بها؟ أم بدأنا نقسم البشر إلى فئتين: أناس تستحق معاناتهم الاهتمام، وآخرون يمكن تجاهل آلامهم؟

هذه ليست أسئلة فلسفية مجردة. إنها تحدد كيف نربي أبناءنا، وكيف نتعامل مع الأقليات، وكيف نواجه الظلم، وفي نهاية المطاف أي بلد سنتركه للأجيال المقبلة.

في السبعين من عمري، أصبحت أفكر كثيرًا في هذا السؤال الأخير.

لقد كبر أبنائي وأصبحوا بالغين. وجيلهم هو الذي سيرث نتائج القرارات التي تُتخذ اليوم. وسيعيشون في إسرائيل التي ستتشكل خلال هذه السنوات، بعد وقت طويل من غياب كثير من القادة السياسيين الحاليين عن المشهد.

أتساءل إن كانوا سيشعرون بالإمكانات نفسها التي شعرت بها عندما وصلت إلى هنا.

أتساءل إن كانوا سيؤمنون بقدرتهم على التأثير في مستقبل بلدهم.

أتساءل إن كانوا سيرغبون في أن يكبر أبناؤهم هنا.

وأتساءل عن المسؤولية التي يتحملها جيلي تجاه البلد الذي سنتركه لهم.

من السهل إلقاء اللوم على السياسيين. لكن الأصعب بكثير هو الاعتراف بأن المجتمعات نفسها تخلق الظروف التي تسمح بصعود أنواع معينة من السياسيين.

لم يظهر نتنياهو وبن غفير وسموتريتش من فراغ. إنهم يخاطبون شرائح اجتماعية حقيقية، ومخاوف حقيقية، ومعتقدات وتطلعات حقيقية.

وليس جميع مؤيديهم متطرفين. سيكون من الظلم ومن الخطأ وصفهم جميعًا بهذه الصفة. فكثيرون منهم أناس محترمون يحبون عائلاتهم، ويهتمون بمجتمعاتهم، ويعتقدون بصدق أنهم يحمون مستقبل إسرائيل.

لكن الأشخاص المحترمين قد يؤيدون سياسات تترتب عليها نتائج مدمرة. والتاريخ مليء بالأمثلة على هذه الحقيقة غير المريحة.

إذا اختار الإسرائيليون، عن علم، تمكين حكومة ملتزمة بتعميق الاحتلال، وإضعاف المؤسسات الديمقراطية، وترسيخ عدم المساواة في الواجبات المدنية، فلا يمكننا تحميل المسؤولية للسياسيين الذين ينفذون هذه السياسات وحدهم.

علينا أيضًا أن نفحص خيارات المجتمع الذي منحهم السلطة.

لا أعتقد أن مستقبل إسرائيل قد حُسم سلفًا. فأنا أعرف عددًا كبيرًا من الإسرائيليين الاستثنائيين الذين يواصلون النضال من أجل بلد مختلف.

أرى شجاعة وكرمًا ووضوحًا أخلاقيًا في أماكن نادرًا ما تتصدر عناوين الأخبار. وأرى شبابًا يرفضون قبول الانقسامات والأحكام المسبقة التي ورثوها. وأرى إسرائيليين يدركون أن الوطنية الحقيقية تتطلب أحيانًا مواجهة الجوانب الأكثر ظلمة في مجتمعهم.

هؤلاء يمنحونني الأمل.

لكن الأمل ليس استراتيجية سياسية، والحنين إلى الماضي ليس بديلًا عن العمل.

إن الذين يؤمنون منا بإسرائيل ديمقراطية وعادلة ومسالمة مطالبون بما هو أكثر من مجرد معارضة نتنياهو. علينا أن نقدم رؤية بديلة للهوية الإسرائيلية، قادرة على مخاطبة الناس خارج دوائرنا السياسية المعتادة.

علينا أن نفهم لماذا فقد كثير من الإسرائيليين ثقتهم بإمكانية السلام، ولماذا لا يثقون بالمؤسسات الديمقراطية، ولماذا أصبحت القومية الدينية جذابة إلى هذا الحد لشرائح متزايدة من المجتمع.

علينا أن نستمع من دون أن نتخلى عن مبادئنا، وأن نواجه الخوف من دون استغلاله، وأن نثبت أن الأمن والديمقراطية والهوية اليهودية واحترام حرية الفلسطينيين ليست قيمًا متناقضة.

والأهم من ذلك كله، علينا أن نتوقف عن افتراض أن إسرائيل التي نؤمن بها ستبقى قائمة بطريقة ما، من دون أن نعمل نحن على إعادة بنائها.

بعد أيام قليلة، سيتوجه الإسرائيليون إلى صناديق الاقتراع. سيصوتون لأحزاب وقيادات وائتلافات. بعضهم سيصوت بدافع الخوف، وآخرون بدافع الولاء أو الغضب أو القناعة الدينية أو الأمل. وكثيرون سيصوتون ضد شخص ما، لا تأييدًا لرؤية معينة.

لكن خلف المنافسة السياسية يكمن سؤال أهم بكثير من هوية رئيس الوزراء المقبل:

أي إسرائيل نريد أن نورثها لأبنائنا وأحفادنا؟

هل نريد إسرائيل تعيش إلى الأبد على حد السيف، مقتنعة بأن أمنها يتطلب حرمان شعب آخر من حريته؟

إسرائيل تتحدد هويتها اليهودية بصورة متزايدة بالقومية الدينية والقوة السياسية؟

إسرائيل لا تعني فيها الديمقراطية أكثر من حق الأغلبية في فرض إرادتها على الجميع؟

أم نريد إسرائيل واثقة من قوتها بما يكفي للسعي إلى السلام، وواثقة من هويتها اليهودية بما يكفي لتبني المساواة، وديمقراطية بما يكفي لحماية حقوق من يختلفون مع الحكومة؟

أنا أعرف أي إسرائيل جئت إلى هنا لأساهم في بنائها.

وأعرف أيضًا أن الخيار الذي نواجهه لا يقتصر على المفاضلة بين نتنياهو وخصومه. فالصراع الأعمق حول هوية إسرائيل وطبيعتها سيستمر طويلًا بعد هذه الانتخابات، بغض النظر عمن يفوز فيها.

في السبعين من عمري، وبعد ما يقارب خمسين عامًا في هذا البلد، لم أعد ساذجًا إلى درجة الاعتقاد بأن التاريخ يتحرك حتمًا نحو العدالة، أو أن المجتمعات تصبح تلقائيًا أكثر ديمقراطية وتسامحًا بمرور الزمن.

فهذا لا يحدث من تلقاء نفسه. على الناس أن يختاروا هذه القيم، وأن يدافعوا عنها، وأن ينقلوها إلى الأجيال المقبلة.

جئت إلى إسرائيل عام 1978 لأنني آمنت بأن أمام الشعب اليهودي فرصة استثنائية لبناء دولة تجسد أفضل ما في تاريخه وتقاليده وقيمه الإنسانية.

وما زلت أؤمن بأن هذه الإمكانية قائمة.

لكنني، للمرة الأولى في حياتي، أجد نفسي أتساءل إن كانت الدولة التي حلمت بالمساهمة في بنائها لا تزال هي الدولة التي يريدها معظم الإسرائيليين.

لن تقدم انتخابات يوم الثلاثاء إجابة نهائية عن هذا السؤال. لكنها قد تكشف لنا إلى أي مدى أصبح النضال من أجل إسرائيل تلك أكثر صعو.

I immigrated to Israel in 1978, at the age of 22, full of idealism, optimism, and the conviction that I was joining one of the most extraordinary national experiments in modern history. I believed that Israel could be a Jewish homeland, a vibrant democracy, a society committed to social justice, and eventually a country living in peace with its neighbors. I knew Israel was far from perfect. I knew about the occupation, discrimination, inequality, and the contradictions. But I believed these were challenges we could overcome, not permanent features of the country we were building.

Almost fifty years later, at the age of seventy, I find myself confronting a question far more painful than any political disappointment: What if the Israel I believed in is no longer the Israel that most Israelis want?

In a few days, Israelis will go to the polls. We will elect a new Knesset, and the negotiations to form a government will begin. Much of the public debate focuses on whether Benjamin Netanyahu will remain prime minister, whether his coalition partners will retain their power, and whether the opposition can assemble an alternative government.

These are important questions. But I believe they obscure a much deeper issue.

What kind of country have we become, and what kind of country do we want to be?

For years, I have blamed Israel’s political direction on its leaders. I have criticized Netanyahu for his cynicism, his determination to remain in power, his willingness to empower extremists, and his attacks on the institutions that protect Israeli democracy. I have watched Itamar Ben-Gvir and Bezalel Smotrich move from the political margins to the centers of power. I have watched the ultra-Orthodox parties use their political leverage to preserve privileges and exemptions that deepen resentment and inequality.

But perhaps I have been asking the wrong question.

Perhaps the problem is not simply what these politicians have done to Israel. Perhaps the more difficult question is why so many Israelis continue to support them.

If Netanyahu and his allies emerge from the elections with another governing majority, we will have to stop pretending that Israel’s political direction is an accident, a temporary deviation, or the work of a handful of politicians who have somehow hijacked the state.

We will have to confront the possibility that this is the country a substantial part of Israeli society has consciously chosen to become.

That thought troubles me more than another four years of Netanyahu.

I remember the Israel of the late 1970s. It was much poorer than today’s Israel, far less technologically sophisticated, and far more economically vulnerable. It was also deeply unequal, politically divided, and burdened by the occupation. I have no desire to romanticize it. But there was something about the national spirit that attracted me and thousands of other young Jews from around the world.

We believed we were building something. We believed that Israel’s future could be better than its present. We believed that the Jewish people’s experience of persecution created a special responsibility to defend human dignity, including the dignity of those who were not Jewish.

Perhaps we were naïve. Perhaps we saw the Israel we wanted to see rather than the Israel that actually existed. But those aspirations were real, and they inspired people to devote their lives to this country.

Today, I wonder what ideals would inspire a 22-year-old American Jew to make the same decision I made in 1978.

Would it be the promise of democracy? The pursuit of equality? The commitment to peace? The possibility of building a society that could serve as an example to the world?

Or would that young person encounter a country increasingly defined by religious nationalism, permanent conflict, political tribalism, and the conviction that military power is the ultimate answer to every challenge?

I do not ask these questions as someone who has given up on Israel. Quite the opposite. I ask them because I have invested almost my entire adult life in this country, because my family is here, and because I still care passionately about its future.

But love of country cannot mean refusing to see what is happening to it.

One of the most disturbing changes I have witnessed is the normalization of ideas that once existed on the political fringes.

There was a time when openly advocating the permanent denial of Palestinian national rights was considered an extremist position. Today, politicians who reject Palestinian statehood and advocate Israeli sovereignty over the entire West Bank occupy senior positions in government.

There was a time when attacks on the independence of the judiciary would have provoked outrage across much of the political spectrum. Today, weakening the courts has become a central political objective for a substantial part of the governing right.

There was a time when the principle of shared national responsibility, including military service, was treated as fundamental to Israeli citizenship. Today, the political system increasingly accepts that some communities can demand the benefits of citizenship while refusing obligations that others are expected to fulfill.

These changes did not happen overnight. They were the product of decades of political decisions, demographic developments, educational priorities, religious influences, and the failure of alternative political movements to offer a convincing vision.

Netanyahu did not create all these trends. He has exploited and accelerated them. But they will not disappear when he eventually leaves office.

That is why I am increasingly convinced that replacing Netanyahu, while necessary in my view, will not be sufficient to change Israel’s direction.

The deeper problem is what has happened to Israeli society itself.

I have spent almost fifty years working with Palestinians, including people who believe in peace with Israel and people who have devoted their lives to fighting against it. I have negotiated with Hamas leaders and worked alongside Palestinians who have risked their reputations, their freedom, and sometimes their lives to promote dialogue and coexistence.

Those experiences have strengthened my belief that Israelis and Palestinians are not condemned to eternal conflict. But they have also taught me something about the power of fear.

Fear can make people accept things they would once have considered morally unacceptable. It can make permanent injustice appear necessary for survival. It can convince an entire society that there are no alternatives.

October 7 inflicted a profound trauma on Israeli society. The murders, the hostage-taking, and the collapse of the state’s promise to protect its citizens shattered assumptions that many Israelis had lived with for decades. The fear is real. The pain is real. The anger is understandable.

But trauma does not absolve us of responsibility for the choices we make afterward.

If anything, it makes those choices more consequential.

We cannot build a healthy national future around the conviction that another people must remain permanently without freedom so that we can feel secure. We cannot expect our children to live indefinitely by the sword and call that a national vision.

And we cannot continue to insist that Israel is a democracy while accepting permanent control over millions of Palestinians who have no political rights in the state that exercises ultimate power over their lives.

There is another dimension to this transformation that concerns me deeply.

Israel has become extraordinarily successful in many ways. Its technology, science, medicine, entrepreneurship, and cultural achievements are remarkable. Its military capabilities are formidable. Its economy has demonstrated impressive resilience.

But national success cannot be measured only by economic output, military power, or technological innovation.

What kind of society are we creating?

Are we becoming more compassionate or less? More tolerant or less? More willing to listen to one another or more determined to silence those with whom we disagree?

Do we still believe that every human being possesses inherent dignity, or have we begun dividing humanity into those whose suffering matters and those whose suffering can be ignored?

These are not abstract philosophical questions. They determine how we educate our children, how we treat minorities, how we respond to injustice, and ultimately what kind of country we leave behind.

At seventy, I think increasingly about that last question.

My children are adults. Their generation will inherit the consequences of decisions being made today. They will live with the Israel that emerges from these years long after many of today’s political leaders have disappeared from the scene.

I wonder whether they will feel the same sense of possibility that I felt when I arrived here.

I wonder whether they will believe that they can influence the direction of their country.

I wonder whether they will want their own children to grow up here.

And I wonder what responsibility my generation bears for the country we are handing over to them.

It is easy to blame politicians. It is much harder to acknowledge that societies create the conditions in which certain politicians flourish.

Netanyahu, Ben-Gvir, and Smotrich did not emerge from nowhere. They speak to real constituencies, real fears, real beliefs, and real aspirations. Their supporters are not all extremists, and it would be both unfair and foolish to describe them as such. Many are decent people who love their families, care about their communities, and genuinely believe they are protecting Israel’s future.

But decent people can support policies with profoundly destructive consequences. History offers more than enough examples of that uncomfortable truth.

If Israelis knowingly empower a government committed to deepening the occupation, weakening democratic institutions, and entrenching unequal civic obligations, we cannot attribute the consequences solely to the politicians who implement those policies.

We must also examine the choices of the society that gave them power.

I do not believe that Israel’s future is predetermined. I know too many extraordinary Israelis who continue to fight for a different country. I see courage, generosity, and moral clarity in places that rarely make the headlines. I see young people refusing to accept the divisions and prejudices they inherited. I see Israelis who understand that genuine patriotism sometimes requires confronting the darkest aspects of one’s own society.

They give me hope.

But hope is not a political strategy, and nostalgia is not a substitute for action.

Those of us who believe in a democratic, just, and peaceful Israel must do more than oppose Netanyahu. We must offer an alternative vision of Israeli identity that can speak to people beyond our own political circles.

We must understand why so many Israelis have lost faith in peace, why they distrust democratic institutions, and why religious nationalism has become so compelling to growing segments of the population.

We must listen without surrendering our principles. We must confront fear without exploiting it. And we must demonstrate that security, democracy, Jewish identity, and respect for Palestinian freedom are not mutually exclusive.

Most importantly, we must stop assuming that the Israel we believe in will somehow survive without our actively rebuilding it.

In a few days, Israelis will go to the polls. They will vote for parties, leaders, and coalitions. Some will vote out of fear, others out of loyalty, anger, religious conviction, or hope. Many will vote against someone rather than for something.

But beneath the political competition lies a question far more important than who becomes prime minister.

What kind of Israel do we want to leave to our children and grandchildren?

An Israel that lives indefinitely by the sword, convinced that its security depends on denying another people their freedom? An Israel in which Jewish identity is increasingly defined by religious nationalism and political power? An Israel in which democracy means little more than the right of the majority to impose its will?

Or an Israel confident enough in its strength to pursue peace, secure enough in its Jewish identity to embrace equality, and democratic enough to protect the rights of those who disagree with the government?

I know which Israel I came here to help build.

I also know that the choice before us is not simply between Netanyahu and his opponents. The deeper struggle over Israel’s character will continue long after this election, regardless of who wins.

At seventy, after almost fifty years in this country, I am no longer naïve enough to believe that history inevitably moves toward justice or that societies naturally become more democratic and tolerant with time.

They do not. People must choose those values, defend them, and teach them to the next generation.

I came to Israel in 1978 because I believed that the Jewish people had an extraordinary opportunity to build a country that would reflect the best of our history, our traditions, and our humanity.

I still believe in that possibility.

But for the first time in my life, I find myself wondering whether the country I dreamed of building is still the country that most Israelis want.

Tuesday’s election will not provide the final answer. But it may tell us how much harder the struggle for that Israel has become.

https://blogs.timesofisrael.com/what-if-the-israel-i-believed-in-is-no-longer-the-israel-israelis-want/

It is increasingly clear that the leaders of Israel’s center-left political parties have no intention of speaking seriously about the Palestinian issue or Israel’s regional future before the elections. They have apparently concluded that addressing these questions will cost them votes rather than win them. Perhaps they are right. But what may be understandable as an electoral calculation would be disastrous as a governing strategy.

If the parties seeking to replace Prime Minister Benjamin Netanyahu succeed in forming the next government, they will have an enormous amount of urgent work to do. They must establish an independent state commission of inquiry into the failures of October 7. They must begin reversing the damaging legislation and policies of the outgoing government, restore the independence and authority of democratic institutions, and begin repairing the deep divisions within Israeli society.

But they must also do something that successive Israeli governments have avoided for far too long: articulate a clear political destination for Israel.

That destination must include a credible strategy for ending the Israeli-Palestinian conflict and creating a new regional order in which Israel is fully integrated, at peace with its neighbors, and no longer condemned to fight endless wars with the Palestinians.

The central lesson of October 7 should be unmistakable. Managing the conflict is not a strategy. Maintaining the status quo is not a strategy. Military superiority, however essential, cannot substitute for a political vision. Israel can defeat armies, destroy military infrastructure, and eliminate terrorist leaders, but none of that answers the fundamental question of what political reality will exist between the Jordan River and the Mediterranean Sea.

For decades, Israeli governments have avoided answering that question. The result has not been greater security. It has been recurring violence, growing international isolation, and the perpetuation of a conflict that continues to threaten Israel’s future.

A regional opportunity that must not be wasted

The alternative is neither mysterious nor impossible. In my upcoming book, The Deal That Could Change the Middle East, I describe the outlines of a comprehensive regional agreement that could fundamentally transform Israel’s future.

Such an agreement would require American leadership and the active participation of Saudi Arabia, the United Arab Emirates, Egypt, Jordan, and other regional partners. It would combine normalization and regional integration with robust security guarantees, economic cooperation, the reconstruction of Gaza, and a credible, irreversible political process leading to the establishment of an independent Palestinian state alongside Israel.

Saudi-Israeli normalization would be a central component of this transformation, but it cannot be separated from the Palestinian issue. The idea that Israel can achieve full regional integration while indefinitely denying Palestinians their right to self-determination has repeatedly collided with political reality.

A regional agreement would offer Israel enormous benefits: expanded security cooperation, new economic opportunities, closer strategic relationships, and a place in a Middle East defined increasingly by shared interests rather than permanent hostility.

It would also provide Palestinians with something they have been denied for generations: a credible path toward freedom, independence, dignity, and control over their own future.

This would not be an Israeli concession made out of generosity. It would be a strategic decision based on Israel’s long-term national interests.

The United States and its regional partners would have to put a comprehensive package on the table, making clear both the benefits of reaching an agreement and the consequences of rejecting it. Israel and the Palestinians would each have to make difficult decisions. Neither side should be expected to accept an arrangement that compromises its fundamental security or national rights.

The missing Palestinian partner

There is, however, an essential obstacle that cannot be ignored. Real progress toward ending the conflict will require a new Palestinian leadership with democratic legitimacy, public confidence, and the willingness and ability to make historic decisions.

That leadership cannot be appointed by Israel, Washington, or the Arab states. It must be chosen by the Palestinian people themselves. The recent decision by President Mahmoud Abbas to postpone the Palestinian elections is therefore deeply troubling. Palestinians have been denied national elections for approximately two decades. An entire generation has reached adulthood without ever having the opportunity to elect its representatives.

The postponement perpetuates a political system that has lost much of its legitimacy and deprives Palestinians of the most effective democratic mechanism for changing their leadership and political direction.

The next Israeli government should declare unequivocal support for the earliest possible Palestinian presidential and parliamentary elections throughout the West Bank, East Jerusalem, and Gaza. It should also make clear that Israel will not obstruct those elections. Jerusalem, the largest Palestinian city between the river and the sea, cannot remain a permanent excuse for preventing Palestinians from voting. Practical arrangements can and must be found.

There are serious questions that Palestinian voters themselves must answer. Do they want leaders who seek to end the conflict through negotiations and establish an independent state living alongside Israel in peace and security? Or will they support political movements committed to continuing armed confrontation?

These questions cannot be answered by opinion polls alone, by Israeli intelligence assessments, or by Palestinian leaders who have not faced their voters in 20 years. They must be addressed through a genuine democratic process, with meaningful political alternatives and the freedom to choose between them.

Democratic elections will not automatically produce leaders committed to peace. Nor should Palestinian rights depend on electing candidates acceptable to Israel. But elections can provide the legitimacy necessary for a new Palestinian leadership to negotiate, make compromises, and implement agreements on behalf of its people. If Palestinians choose leaders committed to a negotiated peace, they must find an Israeli government equally committed to making that peace possible.

From Gaza to a regional agreement

The first practical test of the next government’s strategy will be Gaza.

The continued absence of effective, legitimate Palestinian civilian governance cannot be allowed to become a permanent condition. A Palestinian technocratic administration, supported by a professional Palestinian police force and an international stabilization presence, should form part of a transitional arrangement that enables reconstruction, Israeli military withdrawal, and the end of Hamas’s armed control.

Demilitarization, deradicalization, reconstruction, security guarantees, and the restoration of Palestinian civilian authority must be implemented as interconnected obligations, not as excuses for indefinite paralysis. The same principle applies to the West Bank, where settlement expansion and violence undermine the possibility of a negotiated political future.

The next government should begin consultations with Washington and regional leaders immediately, establish a diplomatic team with a clear mandate, and publish the principles of its proposed strategy. It should also be prepared to tell the Israeli public what difficult choices such an agreement will involve.

Israelis deserve that honesty.

Changing the government must mean changing the direction

The day after the elections, a government seeking a new direction will have to move beyond the language of replacing Netanyahu. It will have to answer a much more important question: replacing his government with what?

Israel does not need another government that manages the conflict until the next explosion. It needs a government with the courage to articulate where the country is going and how it intends to get there.

The principle is simple: Israel will never have security until Palestinians have freedom, and Palestinians will never have freedom until Israel has security.

Replacing Netanyahu may change Israel’s government. Ending the conflict and building a new regional order would change Israel’s future. That must be the destination.

https://www.jpost.com/opinion/article-912405

הולך ומתברר שמנהיגי מפלגות המרכז והשמאל־מרכז בישראל אינם מתכוונים לעסוק ברצינות בסוגיה הפלסטינית או בעתיד יחסיה של ישראל עם מדינות האזור לפני הבחירות. נראה שהם הגיעו למסקנה שהעיסוק בשאלות האלה יעלה להם בקולות יותר משהוא יוסיף להם. ייתכן שהם צודקים. אבל מה שאפשר להבין כשיקול אלקטורלי עלול להיות הרה אסון אם יהפוך למדיניות ממשלתית.

אם המפלגות המבקשות להחליף את נתניהו יצליחו להקים את הממשלה הבאה, תמתין להן שורה ארוכה של משימות דחופות. יהיה עליהן להקים ועדת חקירה ממלכתית עצמאית לבדיקת מחדלי 7 באוקטובר, להתחיל לבטל את החקיקה המזיקה ולשנות את המדיניות ההרסנית של הממשלה היוצאת, להשיב למוסדות הדמוקרטיים את עצמאותם ואת סמכויותיהם ולהתחיל לאחות את הקרעים העמוקים בחברה הישראלית.

אבל יהיה עליהן לעשות גם את מה שממשלות ישראל לדורותיהן נמנעו ממנו במשך שנים רבות מדי: להגדיר בבירור לאן ישראל מבקשת להגיע מבחינה מדינית.

היעד הזה חייב לכלול אסטרטגיה אמינה לסיום הסכסוך הישראלי־פלסטיני ולכינון סדר אזורי חדש, שבו ישראל משתלבת באופן מלא במזרח התיכון, חיה בשלום עם שכנותיה ואינה נידונה להמשיך ולהילחם בפלסטינים במלחמות שאין להן סוף.

הלקח המרכזי של 7 באוקטובר חייב להיות ברור: ניהול הסכסוך איננו אסטרטגיה. שימור הסטטוס קוו איננו אסטרטגיה. עליונות צבאית, חיונית ככל שתהיה, אינה יכולה להחליף חזון מדיני. ישראל יכולה להביס צבאות, להשמיד תשתיות צבאיות ולחסל מנהיגי טרור, אבל שום דבר מכל אלה אינו נותן מענה לשאלה היסודית: איזו מציאות מדינית תתקיים בין נהר הירדן לים התיכון?

במשך עשרות שנים נמנעו ממשלות ישראל מלהשיב על השאלה הזאת. התוצאה לא הייתה ביטחון רב יותר, אלא סבבים חוזרים ונשנים של אלימות, בידוד בינלאומי הולך וגובר והנצחת סכסוך שממשיך לאיים על עתידה של ישראל.

הזדמנות אזורית שאסור להחמיץ

החלופה איננה בגדר תעלומה, והיא גם איננה בלתי אפשרית. בספרי החדש, שעתיד לראות אור בקרוב, The Deal That Could Change the Middle East (העסקה שיכולה לשנות את המזרח התיכון), אני מתאר את קווי המתאר של הסכם אזורי כולל, שעשוי לשנות מן היסוד את עתידה של ישראל.

הסכם כזה יחייב הנהגה אמריקאית ומעורבות פעילה של סעודיה, איחוד האמירויות, מצרים, ירדן ושותפות אזוריות נוספות. הוא ישלב נורמליזציה והשתלבות אזורית עם ערבויות ביטחוניות משמעותיות, שיתוף פעולה כלכלי, שיקום רצועת עזה ותהליך מדיני אמין ובלתי הפיך שיוביל להקמת מדינה פלסטינית עצמאית לצד ישראל.

נורמליזציה בין סעודיה לישראל תהיה מרכיב מרכזי בשינוי הזה, אבל אי אפשר לנתק אותה מהסוגייה הפלסטינית. הרעיון שישראל תוכל להשתלב באופן מלא באזור, ובה בעת להמשיך לשלול מהפלסטינים את זכותם להגדרה עצמית ללא הגבלת זמן, התנגש שוב ושוב במציאות המדינית.

הסכם אזורי יוכל להעניק לישראל יתרונות עצומים: הרחבת שיתוף הפעולה הביטחוני, הזדמנויות כלכליות חדשות, העמקת הקשרים האסטרטגיים ומקום במזרח תיכון שבו היחסים בין המדינות מבוססים יותר ויותר על אינטרסים משותפים ולא על עוינות מתמדת.

הוא גם יעניק לפלסטינים דבר שנשלל מהם במשך דורות: דרך אמינה לחירות, לעצמאות, לכבוד וליכולת לקבוע בעצמם את עתידם.

לא יהיה זה ויתור ישראלי הנובע מנדיבות לב, אלא החלטה אסטרטגית המבוססת על האינטרסים הלאומיים ארוכי הטווח של ישראל.

ארצות הברית ושותפותיה האזוריות יצטרכו להניח על השולחן עסקה כוללת, שתבהיר הן את היתרונות שבהגעה להסכם והן את המחירים הכרוכים בדחייתו. ישראל והפלסטינים יידרשו לקבל החלטות קשות. אין לצפות מאף אחד מהצדדים להסכים להסדר הפוגע בביטחונו הבסיסי או בזכויותיו הלאומיות.

השותף הפלסטיני החסר

אלא שקיים מכשול מהותי שאי אפשר להתעלם ממנו. התקדמות אמיתית לקראת סיום הסכסוך תחייב הנהגה פלסטינית חדשה, שתיהנה מלגיטימיות דמוקרטית ומאמון הציבור, ויהיו לה הרצון והיכולת לקבל החלטות היסטוריות.

את ההנהגה הזאת לא ישראל, לא וושינגטון ולא מדינות ערב רשאיות למנות. העם הפלסטיני הוא שצריך לבחור בה.

משום כך, החלטתו האחרונה של הנשיא מחמוד עבאס לדחות את הבחירות הפלסטיניות מדאיגה מאוד. במשך כשני עשורים נמנעה מהפלסטינים האפשרות לקיים בחירות כלליות. דור שלם הגיע לבגרות מבלי שניתנה לו אפילו פעם אחת ההזדמנות לבחור את נציגיו.

דחיית הבחירות מנציחה מערכת פוליטית שאיבדה חלק ניכר מהלגיטימיות שלה, ושוללת מהפלסטינים את הכלי הדמוקרטי היעיל ביותר לשינוי הנהגתם ודרכם המדינית.

הממשלה הישראלית הבאה צריכה להכריז באופן חד־משמעי על תמיכתה בקיום בחירות לנשיאות ולמועצה המחוקקת הפלסטינית מוקדם ככל האפשר, בגדה המערבית, במזרח ירושלים וברצועת עזה.

עליה גם להבהיר שישראל לא תכשיל את הבחירות האלה. ירושלים, העיר הפלסטינית הגדולה ביותר בין הירדן לים, אינה יכולה להמשיך לשמש תירוץ קבוע למניעת הצבעתם של פלסטינים. אפשר וחובה למצוא הסדרים מעשיים שיאפשרו את השתתפותם בבחירות.

יש שאלות כבדות משקל שהבוחרים הפלסטינים עצמם חייבים להשיב עליהן. האם הם רוצים הנהגה שתפעל לסיום הסכסוך באמצעות משא ומתן ולהקמת מדינה פלסטינית עצמאית, שתחיה לצד ישראל בשלום ובביטחון? או שמא יתמכו בתנועות פוליטיות המחויבות להמשך העימות המזוין?

אי אפשר להשיב על השאלות האלה באמצעות סקרי דעת קהל בלבד, באמצעות הערכות של המודיעין הישראלי או באמצעות הצהרות של מנהיגים פלסטינים שלא עמדו לבחירת הציבור זה עשרים שנה. התשובה חייבת להגיע מתוך תהליך דמוקרטי אמיתי, שבו קיימות חלופות פוליטיות משמעותיות והבוחרים חופשיים לבחור ביניהן.

בחירות דמוקרטיות לא יבטיחו בהכרח את עלייתם של מנהיגים המחויבים לשלום. גם אין להתנות את זכויותיהם של הפלסטינים בבחירת מועמדים המקובלים על ישראל. אבל בחירות יכולות להעניק להנהגה פלסטינית חדשה את הלגיטימיות הדרושה כדי לנהל משא ומתן, לקבל החלטות קשות, להגיע לפשרות וליישם הסכמים בשם העם הפלסטיני.

אם הפלסטינים יבחרו במנהיגים המחויבים להשגת שלום באמצעות משא ומתן, הם חייבים למצוא מולם ממשלה ישראלית המחויבת באותה מידה להפוך את השלום הזה למציאות.

מעזה להסכם אזורי

המבחן המעשי הראשון של האסטרטגיה שתאמץ הממשלה הבאה יהיה ברצועת עזה.

אסור שהיעדרו המתמשך של שלטון אזרחי פלסטיני יעיל ולגיטימי יהפוך למציאות קבועה. ממשל פלסטיני של אנשי מקצוע, שייתמך בכוח משטרה פלסטיני מקצועי ובכוח ייצוב בינלאומי, צריך להיות חלק מהסדר מעבר שיאפשר את שיקום הרצועה, את נסיגת כוחות צה”ל ואת סיום השליטה החמושה של חמאס.

פירוז, מניעת הקצנה, שיקום, ערבויות ביטחוניות והשבת הסמכות האזרחית לידי הפלסטינים חייבים להתבצע כמחויבויות הקשורות זו בזו, ולא להפוך לתירוצים להמשך הקיפאון ללא הגבלת זמן.

אותו עיקרון חל גם על הגדה המערבית, שבה הרחבת ההתנחלויות והאלימות מערערות את האפשרות להגיע בעתיד להסדר מדיני באמצעות משא ומתן.

הממשלה הבאה צריכה לפתוח מיד בהתייעצויות עם וושינגטון ועם מנהיגי האזור, להקים צוות מדיני בעל מנדט ברור ולפרסם את עקרונות האסטרטגיה שהיא מציעה.

עליה גם להיות מוכנה לומר לציבור הישראלי ביושר אילו הכרעות קשות יידרשו במסגרת הסכם כזה.

לציבור הישראלי מגיעה הכנות הזאת.

שינוי ממשלה חייב להיות שינוי כיוון

ביום שאחרי הבחירות, ממשלה שתבקש להוביל את ישראל לכיוון חדש לא תוכל להסתפק בסיסמה של החלפת נתניהו. היא תצטרך להשיב על שאלה חשובה הרבה יותר: במה בדיוק היא מתכוונת להחליף את ממשלתו?

ישראל אינה זקוקה לעוד ממשלה שתנהל את הסכסוך עד לפיצוץ הבא. היא זקוקה לממשלה שיהיה לה האומץ להגדיר לאן המדינה הולכת וכיצד היא מתכוונת להגיע לשם.

העיקרון פשוט: לישראל לא יהיה ביטחון עד שלפלסטינים תהיה חירות, ולפלסטינים לא תהיה חירות עד שלישראל יהיה ביטחון.

החלפת נתניהו עשויה לשנות את ממשלת ישראל. סיום הסכסוך ובניית סדר אזורי חדש ישנו את עתידה של ישראל.

https://www.maariv.co.il/news/opinions/article-1379239

بات واضحًا أن قادة أحزاب الوسط ويسار الوسط في إسرائيل لا يعتزمون الخوض بجدية في القضية الفلسطينية أو في مستقبل علاقات إسرائيل الإقليمية قبل الانتخابات. ويبدو أنهم خلصوا إلى أن إثارة هذه القضايا ستكلّفهم أصواتًا انتخابية أكثر مما ستكسبهم. وربما كانوا محقين في حساباتهم. لكن ما قد يكون مفهومًا من زاوية الحسابات الانتخابية سيكون كارثيًا إذا تحوّل إلى نهج للحكم.

إذا نجحت الأحزاب الساعية إلى إزاحة نتنياهو في تشكيل الحكومة المقبلة، فستواجه مهام عاجلة وكبيرة. سيكون عليها تشكيل لجنة تحقيق رسمية مستقلة في إخفاقات السابع من أكتوبر، والشروع في إلغاء التشريعات والسياسات الضارة التي أقرتها الحكومة السابقة، واستعادة استقلالية المؤسسات الديمقراطية وصلاحياتها، والبدء في رأب الصدوع العميقة داخل المجتمع الإسرائيلي.

لكن سيكون عليها أيضًا أن تفعل ما تهرّبت منه الحكومات الإسرائيلية المتعاقبة طوال سنوات: أن تحدد بوضوح الوجهة السياسية التي تريد أن تسير نحوها إسرائيل.

ويجب أن تشمل هذه الوجهة استراتيجية جدية وذات مصداقية لإنهاء الصراع الإسرائيلي الفلسطيني، وإرساء نظام إقليمي جديد تندمج فيه إسرائيل اندماجًا كاملًا في محيطها، وتعيش بسلام مع جيرانها، بدلًا من أن تبقى رهينة حروب لا تنتهي مع الفلسطينيين.

ينبغي أن يكون الدرس الأساسي من أحداث السابع من أكتوبر واضحًا لا لبس فيه: إدارة الصراع ليست استراتيجية، والإبقاء على الوضع القائم ليس استراتيجية. والتفوق العسكري، مهما بلغت أهميته، لا يمكن أن يكون بديلًا عن الرؤية السياسية. تستطيع إسرائيل هزيمة الجيوش، وتدمير البنى التحتية العسكرية، واغتيال قادة التنظيمات المسلحة، لكن أيًا من ذلك لا يجيب عن السؤال الجوهري: ما الواقع السياسي الذي سيقوم بين نهر الأردن والبحر المتوسط؟

على مدى عقود، تهرّبت الحكومات الإسرائيلية من الإجابة عن هذا السؤال. ولم تكن النتيجة مزيدًا من الأمن، بل جولات متكررة من العنف، وعزلة دولية متزايدة، واستمرار صراع لا يزال يهدد مستقبل إسرائيل.

فرصة إقليمية لا يجوز إضاعتها

البديل ليس غامضًا ولا مستحيلًا. ففي كتابي المرتقب «الصفقة التي يمكن أن تغيّر الشرق الأوسط»، أطرح الخطوط العريضة لاتفاق إقليمي شامل من شأنه أن يُحدث تحولًا جذريًا في مستقبل إسرائيل.

يتطلب مثل هذا الاتفاق قيادة أمريكية ومشاركة فاعلة من المملكة العربية السعودية والإمارات العربية المتحدة ومصر والأردن وشركاء إقليميين آخرين. وهو اتفاق يجمع بين التطبيع والاندماج الإقليمي، وضمانات أمنية قوية، وتعاون اقتصادي، وإعادة إعمار قطاع غزة، إلى جانب مسار سياسي جدي وموثوق، لا رجعة عنه، يفضي إلى إقامة دولة فلسطينية مستقلة تعيش إلى جانب إسرائيل.

وسيكون التطبيع السعودي الإسرائيلي عنصرًا محوريًا في هذا التحول، لكنه لا يمكن فصله عن القضية الفلسطينية. فقد أثبت الواقع السياسي مرارًا أن إسرائيل لا تستطيع تحقيق اندماج إقليمي كامل بينما تواصل حرمان الفلسطينيين من حقهم في تقرير المصير إلى أجل غير مسمى.

ومن شأن اتفاق إقليمي كهذا أن يحقق لإسرائيل مكاسب هائلة، تشمل توسيع التعاون الأمني، وفتح آفاق اقتصادية جديدة، وتعزيز العلاقات الاستراتيجية، وإيجاد مكان لها في شرق أوسط تقوم علاقاته بصورة متزايدة على المصالح المشتركة، لا على العداء الدائم.

وفي الوقت نفسه، سيمنح الفلسطينيين ما حُرموا منه على مدى أجيال: مسارًا حقيقيًا وموثوقًا نحو الحرية والاستقلال والكرامة، والقدرة على تقرير مستقبلهم بأنفسهم.

ولن يكون ذلك تنازلًا إسرائيليًا بدافع الكرم أو الإحسان، بل قرارًا استراتيجيًا يستند إلى المصالح الوطنية الإسرائيلية بعيدة المدى.

وسيكون على الولايات المتحدة وشركائها الإقليميين طرح صفقة متكاملة على الطاولة، توضح مكاسب التوصل إلى اتفاق وتبعات رفضه. وسيتعين على الإسرائيليين والفلسطينيين اتخاذ قرارات صعبة. ولا ينبغي أن يُطلب من أي من الطرفين قبول ترتيبات تمس أمنه الأساسي أو حقوقه الوطنية.

الشريك الفلسطيني الغائب

لكن ثمة عقبة أساسية لا يمكن تجاهلها. فإحراز تقدم حقيقي نحو إنهاء الصراع يتطلب قيادة فلسطينية جديدة تتمتع بشرعية ديمقراطية وثقة شعبية، وتمتلك الإرادة والقدرة على اتخاذ قرارات تاريخية.

ولا تستطيع إسرائيل أو واشنطن أو الدول العربية فرض هذه القيادة أو تعيينها. فالشعب الفلسطيني وحده هو صاحب الحق في اختيار قيادته.

ومن هنا، فإن قرار الرئيس محمود عباس الأخير بتأجيل الانتخابات الفلسطينية يثير قلقًا بالغًا. فقد حُرم الفلسطينيون من الانتخابات الوطنية منذ نحو عقدين، ونشأ جيل كامل وبلغ سن الرشد من دون أن تتاح له يومًا فرصة انتخاب ممثليه.

ويؤدي هذا التأجيل إلى إدامة نظام سياسي فقد جانبًا كبيرًا من شرعيته، ويحرم الفلسطينيين من أهم الوسائل الديمقراطية لتغيير قيادتهم وتحديد مسارهم السياسي.

ينبغي على الحكومة الإسرائيلية المقبلة أن تعلن دعمها الواضح والصريح لإجراء الانتخابات الرئاسية والتشريعية الفلسطينية في أقرب وقت ممكن، في الضفة الغربية، بما فيها القدس الشرقية، وقطاع غزة.

وعليها أيضًا أن تؤكد أن إسرائيل لن تعرقل هذه الانتخابات. فالقدس، أكبر مدينة فلسطينية بين النهر والبحر، لا يجوز أن تبقى ذريعة دائمة لمنع الفلسطينيين من ممارسة حقهم في التصويت. ويمكن، بل يجب، إيجاد ترتيبات عملية تضمن مشاركة المقدسيين في الانتخابات.

هناك أسئلة مصيرية ينبغي أن يجيب عنها الناخب الفلسطيني بنفسه: هل يريد قيادة تسعى إلى إنهاء الصراع عبر المفاوضات وإقامة دولة فلسطينية مستقلة تعيش إلى جانب إسرائيل في سلام وأمن؟ أم سيختار حركات سياسية تتمسك بمواصلة المواجهة المسلحة؟

لا يمكن الإجابة عن هذه الأسئلة من خلال استطلاعات الرأي وحدها، ولا عبر تقديرات أجهزة الاستخبارات الإسرائيلية، ولا من خلال تصريحات قيادات فلسطينية لم تعرض نفسها على الناخبين منذ عشرين عامًا. بل يجب أن تأتي الإجابة عبر عملية ديمقراطية حقيقية، تتوافر فيها بدائل سياسية جدية، ويتمتع فيها المواطنون بحرية الاختيار بينها.

ولا تضمن الانتخابات الديمقراطية تلقائيًا وصول قيادات ملتزمة بالسلام، كما لا يجوز أن تكون حقوق الفلسطينيين مشروطة بانتخاب مرشحين يحظون بقبول إسرائيل. لكن الانتخابات يمكن أن تمنح قيادة فلسطينية جديدة الشرعية اللازمة للتفاوض، واتخاذ القرارات الصعبة، والتوصل إلى تسويات، وتنفيذ الاتفاقات باسم شعبها.

وإذا اختار الفلسطينيون قيادة ملتزمة بالتوصل إلى سلام عبر المفاوضات، فلا بد أن تجد أمامها حكومة إسرائيلية ملتزمة بالقدر نفسه بتحقيق هذا السلام.

من غزة إلى اتفاق إقليمي شامل

سيكون قطاع غزة الاختبار العملي الأول لاستراتيجية الحكومة الإسرائيلية المقبلة.

فلا يجوز أن يتحول غياب حكم مدني فلسطيني فاعل ويتمتع بالشرعية إلى وضع دائم. وينبغي أن تكون هناك إدارة فلسطينية من الكفاءات المهنية، تسندها قوة شرطة فلسطينية محترفة وقوة دولية لتحقيق الاستقرار، ضمن ترتيبات انتقالية تتيح إعادة الإعمار، وانسحاب القوات الإسرائيلية، وإنهاء سيطرة حماس المسلحة.

ويجب التعامل مع نزع السلاح، ومعالجة التطرف، وإعادة الإعمار، والضمانات الأمنية، واستعادة السلطة المدنية الفلسطينية باعتبارها التزامات مترابطة ينبغي تنفيذها بصورة متكاملة، لا تحويلها إلى ذرائع لاستمرار الجمود إلى أجل غير مسمى.

وينطبق المبدأ نفسه على الضفة الغربية، حيث يؤدي التوسع الاستيطاني والعنف إلى تقويض فرص التوصل إلى حل سياسي عبر المفاوضات.

وعلى الحكومة الإسرائيلية المقبلة أن تبدأ فورًا مشاورات جدية مع واشنطن والقادة الإقليميين، وأن تشكّل فريقًا دبلوماسيًا يتمتع بتفويض واضح، وأن تعلن المبادئ الأساسية للاستراتيجية التي تعتزم اتباعها.

وعليها كذلك أن تكون مستعدة لمصارحة الجمهور الإسرائيلي بالخيارات الصعبة التي سيتطلبها مثل هذا الاتفاق.

فالإسرائيليون يستحقون هذه الصراحة.

تغيير الحكومة يجب أن يعني تغيير المسار

في اليوم التالي للانتخابات، لن يكون كافيًا أن تتحدث الحكومة التي تسعى إلى تغيير الاتجاه عن إزاحة نتنياهو. سيكون عليها أن تجيب عن سؤال أكثر أهمية: إذا كان الهدف استبدال حكومته، فما البديل الذي ستقدمه؟

إسرائيل ليست بحاجة إلى حكومة أخرى تكتفي بإدارة الصراع حتى الانفجار المقبل. إنها بحاجة إلى حكومة تمتلك الشجاعة لتحديد الوجهة التي تريد أن تقود البلاد إليها، والطريق الذي ستسلكه للوصول إليها.

والمبدأ بسيط وواضح: لن تنعم إسرائيل بالأمن ما لم ينعم الفلسطينيون بالحرية، ولن ينعم الفلسطينيون بالحرية ما لم تنعم إسرائيل بالأمن.

قد يؤدي استبدال نتنياهو إلى تغيير الحكومة الإسرائيلية، لكن إنهاء الصراع وبناء نظام إقليمي جديد من شأنهما أن يغيّرا مستقبل إسرائيل.

وهذه هي الوجهة التي يجب أن تسعى إليها.

ملاحظتان تحريريتان

اخترت عنوان «تغيير نتنياهو لا يكفي... إسرائيل بحاجة إلى بوصلة سياسية» بدلًا من الترجمة الحرفية لكلمة Destination؛ لأنه أكثر سلاسة وقوة في العربية الصحفية، ويعبّر عن الفكرة المحورية للمقال.

كذلك أبقيت على الصياغة التي تؤكد أن الفلسطينيين وحدهم يختارون قيادتهم، وأن حقوقهم لا تتوقف على نتائج الانتخابات أو على قبول إسرائيل للمرشحين. هذه نقطة مهمة للغاية عند نشر المقال في صحيفة فلسطينية، لأنها تحافظ على التوازن بين الدعوة إلى قيادة فلسطينية جديدة والاعتراف بحق الشعب الفلسطيني غير المشروط في تقرير مصيره.

النص الآن صالح للنشر من الناحية اللغوية والتحريرية. لم أتحقق من الوقائع السياسية الواردة فيه؛ اقتصرت المراجعة على الصياغة والدقة في نقل المعنى.

After 48 years of living and working with Palestinians, there is a good chance that I know more Palestinians personally than almost any other Jewish Israeli.

I have spent much of my life in Palestinian homes, offices, universities, refugee camps, villages, and cities. I have known presidents, prime ministers, political leaders, academics, businesspeople, students, activists, and militants. I have negotiated with Hamas leaders and worked closely with Palestinians devoted to peace with Israel.

What follows is not scientific research. These are impressions accumulated over nearly five decades, shaped by thousands of conversations, personal relationships, and attempts to understand what lies beneath Palestinian political statements, slogans, and opinion polls.

My most important observation is that there is often a considerable gap between how Palestinians speak politically and how they live their lives. There is also a gap between the political identity Palestinians feel obligated to project and the questions they privately ask about their society, leadership, and future. I noticed this contradiction decades ago.

In Palestinian political discourse, words such as compromise and concession often imply weakness, surrender, or betrayal. Leaders who speak defiantly and insist on every Palestinian right without qualification may attract greater admiration than those who speak the language of moderation.

Yet many of the same Palestinians demonstrate remarkable moderation in their personal lives. They negotiate, compromise, and cooperate every day. Some of the harshest statements against Israel I have heard came from Palestinians who welcomed me into their homes, treated me as family, and maintained genuine friendships with Israelis.

This is not hypocrisy. For a people who have lived for generations without freedom, resistance is also the language of dignity. Compromise can sound like accepting injustice. Political defiance declares that Palestinians have not surrendered their national rights.

But the language protecting collective dignity can also prevent honest political discussion. Repeating familiar slogans becomes easier than questioning whether they still serve Palestinian interests.

I believe this is where Palestinian society finds itself today.

Traditional political strategies have failed to deliver their promises. Fatah promised diplomacy and negotiations would bring independence, yet its logo still displays rifles and a grenade, hardly symbols of peace. Hamas promised armed resistance would liberate Palestine.

Neither has delivered freedom. The Palestinian Authority has failed to establish accountable democratic government. Gaza has suffered catastrophic destruction, while the West Bank remains occupied and settlements continue expanding.

Palestinians know these realities better than anyone. But acknowledging failure is difficult when national identity has been built around the strategies being questioned.

Beneath the surface, many Palestinians are reassessing their political thinking. They are not questioning whether they deserve freedom but how freedom can be achieved. They are questioning the competence, honesty, and effectiveness of those claiming to represent them.

Consider armed resistance. Palestinian opinion polls have frequently shown substantial support for armed struggle. Israelis often interpret this as evidence that Palestinians prefer violence to peace.

But I wonder about the questions pollsters often do not ask. Would you personally pick up a gun and fight? Would you send your son to fight? Would you risk losing your home, your family, and everything you have built? I believe that support would decline dramatically, perhaps to only a few percent.

The difference between endorsing resistance as a principle and personally accepting its consequences is fundamental.

For generations, Palestinian political culture has celebrated sacrifice, steadfastness, and resistance. These values preserved national identity under extraordinarily difficult circumstances. But there is a difference between honoring sacrifice and asking whether further sacrifices will bring freedom closer.

Gaza has made that question unavoidable. The devastation following October 7 has forced a painful confrontation with political and military choices. Israel bears responsibility for its decisions and actions, but Palestinian leaders must also be accountable for theirs. If Palestinians deny that responsibility then they themselves are denying the political agency they demand.

I believe growing numbers of Palestinians recognize that killing Israelis will not bring liberation. Yet understanding what has failed does not automatically produce agreement about what should replace it.

There is also a profound crisis of representation, made worse by President Mahmoud Abbas’s decision to postpone Palestinian elections for another year. The last legislative elections took place in January 2006 and the last presidential elections took place in 2005. An entire generation has reached adulthood without choosing its national representatives. Millions who were children or not even born when Hamas won are still judged for a political choice they never made. They have been denied the opportunity to choose differently.

The official explanations cite Israeli restrictions and difficult circumstances in Gaza, Jerusalem, and the West Bank. These are real obstacles, but if Palestinians must wait for ideal conditions before exercising their democratic rights, they may wait forever.

New political initiatives have begun emerging outside the Fatah-Hamas divide. Samer Sinijlawi’s New Path electoral list collected 9,200 endorsement signatures when only 3,000 were required. The New Path is a Palestinian political party with peace with Israel at the top of its agenda. This demonstrates a willingness to organize around alternatives.

Young Palestinians want freedom from occupation but also want freedom from corruption, authoritarianism, and unaccountable leadership. They want to choose, challenge, and replace their representatives rather than inherit their parents’ political loyalties. Palestinians cannot renew their national movement while mechanisms for political renewal remain closed.

Palestinians take enormous pride in their steadfastness, attachment to the land, and refusal to surrender their national identity. Remaining on the land, educating children, building businesses, developing institutions, and preserving communities are also forms of resistance. They may establish stronger foundations for independence than another cycle of violence.

Most Palestinians I know do not aspire to become permanent symbols of heroic sacrifice. They want ordinary lives with rights denied for generations: freedom of movement, personal security, political representation, economic opportunity, and national self-determination. They want normality without surrender.

This requires Palestinians to ask difficult questions. What kind of society do they want? What leadership do they deserve? What strategy can achieve independence? How can their national movement serve the people rather than political organizations?

Palestinians must answer these questions themselves. But their political thinking does not develop in isolation. Israeli policies and statements constantly influence Palestinian choices. When Israeli leaders declare that Palestinians will never have independence and that Israel will permanently control their land, they strengthen those arguing that moderation is useless. A Palestinian advocating negotiations must explain what those negotiations could achieve.

Imagine instead an Israeli leader saying: If Palestinians elect leaders genuinely committed to peace with Israel, they will find a genuine partner in Israel. Such a statement would not transform Palestinian society overnight. But it could strengthen Palestinians searching for alternatives to violence, failed negotiations, and the leadership of the past.

After 48 years, I remain convinced that Palestinian society possesses far greater capacity for pragmatism, moderation, and political change than its public rhetoric suggests. Political changes often begin quietly, in private conversations, family discussions, and questions younger generations ask their parents. But those changes must eventually find political expression.

The central question facing Palestinians is not whether they will continue struggling for freedom. It is whether they are prepared to redefine what that struggle should look like, what it should achieve, and who should lead it.

But there is another question: Will Palestinians be allowed to make those choices themselves? Palestinian freedom cannot mean only freedom from Israeli occupation. It must also mean freedom to choose, challenge, and replace Palestinian leaders.

Without both, there can be no genuine Palestinian political renewal. And without that renewal, the prospects for a different future between Israelis and Palestinians become even more distant.

https://www.jpost.com/opinion/article-911653

אחרי 48 שנים שבהן אני חי ועובד עם פלסטינים, יש סיכוי לא קטן שאני מכיר באופן אישי יותר פלסטינים כמעט מכל ישראלי יהודי אחר. ביליתי חלק ניכר מחיי בבתים פלסטיניים, במשרדים, באוניברסיטאות, במחנות פליטים, בכפרים ובערים. הכרתי נשיאים, ראשי ממשלות, מנהיגים פוליטיים, אנשי אקדמיה, אנשי עסקים, סטודנטים, פעילים פוליטיים ואנשי ארגונים חמושים. ניהלתי משא ומתן עם מנהיגי חמאס ועבדתי בשיתוף פעולה הדוק עם פלסטינים שהקדישו את חייהם להשגת שלום עם ישראל.

הדברים שאכתוב כאן אינם מבוססים על מחקר מדעי. אלה התרשמויות שהצטברו במשך כמעט חמישה עשורים, מתוך אלפי שיחות, קשרים אישיים וניסיונות להבין מה מסתתר מאחורי ההצהרות הפוליטיות הפלסטיניות, הסיסמאות וסקרי דעת הקהל.

התובנה המרכזית שלי היא שלעיתים קרובות קיים פער גדול בין האופן שבו פלסטינים מתבטאים מבחינה פוליטית לבין הדרך שבה הם מתנהלים בחייהם האישיים. יש גם פער בין העמדות הפוליטיות שהם מרגישים מחויבים להפגין כלפי חוץ לבין השאלות שהם שואלים את עצמם בשיחות פרטיות על החברה שלהם, על מנהיגיהם ועל עתידם.

הבחנתי בסתירה הזאת כבר לפני עשרות שנים. בשיח הפוליטי הפלסטיני, מילים כמו “פשרה” ו”ויתור” נתפסות לא פעם כביטוי לחולשה, לכניעה ואפילו לבגידה. מנהיגים המדברים בשפה מתריסה ומתעקשים על כל זכות פלסטינית ללא הסתייגות עשויים לזכות בהערכה רבה יותר ממי שמדברים בשפה מתונה.

אבל רבים מאותם פלסטינים עצמם מפגינים בחייהם האישיים מתינות יוצאת דופן. הם מנהלים משא ומתן, מתפשרים ומשתפים פעולה מדי יום. כמה מההתבטאויות החריפות ביותר נגד ישראל ששמעתי נאמרו דווקא מפי פלסטינים שפתחו בפניי את ביתם, התייחסו אליי כאל בן משפחה וקיימו חברויות אמיתיות עם ישראלים.

זאת אינה צביעות. עבור עם שחי דורות ללא חירות, ההתנגדות היא גם שפה של כבוד לאומי. פשרה עלולה להישמע כהשלמה עם עוול, ואילו התרסה פוליטית היא הצהרה שהפלסטינים לא נכנעו ולא ויתרו על זכויותיהם הלאומיות.

אבל השפה שמגינה על הכבוד הלאומי עלולה גם לחסום דיון פוליטי כן. קל יותר לחזור על סיסמאות מוכרות מאשר לשאול אם הן עדיין משרתות את האינטרס הפלסטיני.

לדעתי, בדיוק בנקודה הזאת נמצאת כיום החברה הפלסטינית.

האסטרטגיות הפוליטיות המסורתיות נכשלו במימוש הבטחותיהן. פת”ח הבטיחה שדיפלומטיה ומשא ומתן יביאו לעצמאות, אך בסמלה עדיין מופיעים רובים ורימון יד - לא בדיוק סמלים של שלום. חמאס הבטיח שהמאבק המזוין ישחרר את פלסטין. אף אחת מהדרכים לא הביאה לחירות. הרשות הפלסטינית לא הצליחה להקים שלטון דמוקרטי שנותן דין וחשבון לציבור. עזה ספגה הרס קטסטרופלי, בעוד הגדה המערבית נותרה תחת כיבוש וההתנחלויות ממשיכות להתרחב.

הפלסטינים מכירים את המציאות הזאת טוב יותר מכל אחד אחר. אבל קשה להודות בכישלון כאשר הזהות הפוליטית הלאומית נבנתה סביב אותן אסטרטגיות שכעת מוטלות בספק.

מתחת לפני השטח, פלסטינים רבים בוחנים מחדש את תפיסותיהם הפוליטיות. הם אינם שואלים אם מגיעה להם חירות, אלא כיצד אפשר להשיג אותה. הם מטילים ספק ביכולת, ביושר וביעילות של מי שמתיימרים לייצג אותם.

קחו למשל את סוגיית המאבק המזוין. סקרי דעת קהל פלסטיניים הצביעו לא פעם על תמיכה משמעותית במאבק חמוש. ישראלים נוטים לפרש זאת כהוכחה לכך שהפלסטינים מעדיפים אלימות על פני שלום.

אבל אני תוהה לגבי השאלות שהסוקרים אינם שואלים.

האם אתה עצמך מוכן לקחת נשק ולהילחם? האם אתה מוכן לשלוח את בנך להילחם? האם אתה מוכן להסתכן באובדן ביתך, משפחתך וכל מה שבנית במשך חייך?

אני מאמין שאילו נשאלו השאלות האלה, שיעורי התמיכה היו צונחים באופן דרמטי, אולי לאחוזים בודדים בלבד. זו התרשמות אישית שלי, לא ממצא מחקרי. אבל ההבדל בין תמיכה עקרונית במאבק לבין נכונות אישית לשאת בתוצאותיו הוא הבדל מהותי.

במשך דורות העלתה התרבות הפוליטית הפלסטינית על נס הקרבה, עמידה איתנה והתנגדות. הערכים האלה סייעו לשמור על הזהות הלאומית בתנאים קשים במיוחד. אבל יש הבדל בין כיבוד ההקרבה לבין השאלה אם קורבנות נוספים באמת יקרבו את הפלסטינים לחירות.

עזה הפכה את השאלה הזאת לבלתי נמנעת.

ההרס שבא בעקבות 7 באוקטובר מחייב התמודדות כואבת עם תוצאותיהן של החלטות פוליטיות וצבאיות. ישראל נושאת באחריות להחלטותיה ולמעשיה, אבל גם המנהיגים הפלסטינים חייבים לשאת באחריות להחלטותיהם. אם הפלסטינים מסרבים להכיר באחריות הזאת, הם שוללים מעצמם את האחריות הפוליטית הכרוכה בזכותם לקבוע את גורלם.

אני מאמין שיותר ויותר פלסטינים מבינים שהרג ישראלים לא יביא לשחרור. אבל ההכרה בכישלונה של דרך אחת אינה יוצרת בהכרח הסכמה על הדרך שצריכה להחליף אותה.

לכך מצטרף משבר עמוק של ייצוג פוליטי, שהחריף בעקבות החלטתו של הנשיא מחמוד עבאס לדחות את הבחירות הפלסטיניות בשנה נוספת.

הבחירות האחרונות למועצה המחוקקת הפלסטינית התקיימו בינואר 2006, והבחירות האחרונות לנשיאות התקיימו ב־2005. דור שלם הגיע לבגרות בלי שניתנה לו הזדמנות לבחור את נציגיו הלאומיים. מיליוני פלסטינים שהיו ילדים, או שעדיין לא נולדו כאשר חמאס ניצח בבחירות, ממשיכים להישפט על בחירה פוליטית שמעולם לא השתתפו בה.

כעת שוב נשללה מהם האפשרות לבחור בדרך אחרת.

ההסברים הרשמיים לדחייה מתמקדים במגבלות שישראל מטילה ובמציאות הקשה בעזה, בירושלים ובגדה המערבית. אלה מכשולים אמיתיים, אבל אם הפלסטינים יצטרכו להמתין לתנאים אידיאליים כדי לממש את זכויותיהם הדמוקרטיות, הם עלולים להמתין לנצח.

במקביל מתחילות לצמוח יוזמות פוליטיות חדשות מחוץ לחלוקה המסורתית בין פת”ח לחמאס. רשימת “דרך חדשה” (מסאר ג’דיד), בראשות סאמר סינג’לאווי, אספה 9,200 חתימות תמיכה לקראת הבחירות, אף שהחוק דורש 3,000 בלבד. מדובר במפלגה פלסטינית המציבה את השלום עם ישראל בראש סדר יומה. זו דוגמה לנכונות להתארגן סביב חלופות פוליטיות חדשות.

הצעירים הפלסטינים רוצים להשתחרר מהכיבוש, אבל הם רוצים גם להשתחרר משחיתות, משלטון סמכותני ומהנהגה שאינה חייבת דין וחשבון לציבור. הם רוצים לבחור את נציגיהם, לבקר אותם ולהחליף אותם, במקום לרשת את הנאמנויות הפוליטיות של הוריהם.

הפלסטינים אינם יכולים לחדש את התנועה הלאומית שלהם כל עוד המנגנונים המאפשרים התחדשות פוליטית נותרים חסומים.

הפלסטינים גאים מאוד בעמידתם האיתנה, בדבקותם באדמתם ובסירובם לוותר על זהותם הלאומית. אבל גם ההישארות על האדמה, חינוך הילדים, הקמת עסקים, פיתוח מוסדות ושמירה על קהילות הם צורות של התנגדות. ייתכן שהם מניחים יסודות מוצקים יותר לעצמאות מאשר עוד סבב של אלימות.

רוב הפלסטינים שאני מכיר אינם שואפים להפוך לסמלים נצחיים של הקרבה וגבורה. הם רוצים חיים רגילים, עם זכויות שנשללו מהם במשך דורות: חופש תנועה, ביטחון אישי, ייצוג פוליטי, הזדמנויות כלכליות והגדרה עצמית לאומית.

הם רוצים חיים נורמליים בלי להיכנע.

הדבר מחייב את הפלסטינים לשאול את עצמם שאלות קשות. איזו חברה הם רוצים לבנות? איזו הנהגה מגיעה להם? איזו אסטרטגיה יכולה להביא לעצמאות? וכיצד יכולה התנועה הלאומית שלהם לשרת את העם במקום את הארגונים הפוליטיים?

הפלסטינים חייבים לענות על השאלות האלה בעצמם. אבל החשיבה הפוליטית שלהם אינה מתפתחת בחלל ריק. המדיניות וההצהרות של ישראל משפיעות כל הזמן על הבחירות הפוליטיות הפלסטיניות.

כאשר מנהיגים ישראלים מכריזים שלפלסטינים לעולם לא תהיה עצמאות ושישראל תשלוט באדמתם לנצח, הם מחזקים את מי שטוענים שמתינות אינה מועילה. פלסטיני שמציע משא ומתן חייב להיות מסוגל להסביר מה המשא ומתן הזה יכול להשיג.

דמיינו, לעומת זאת, מנהיג ישראלי שהיה אומר: “אם הפלסטינים יבחרו מנהיגים המחויבים באמת לשלום עם ישראל, הם ימצאו בישראל שותף אמיתי לשלום”.

אמירה כזאת לא תשנה את החברה הפלסטינית בן לילה. אבל היא עשויה לחזק פלסטינים המחפשים חלופות לאלימות, למשא ומתן שנכשל ולהנהגה הפוליטית של העבר.

אחרי 48 שנים אני עדיין משוכנע שבחברה הפלסטינית קיימת יכולת גדולה בהרבה לפרגמטיות, למתינות ולשינוי פוליטי מכפי שהרטוריקה הפומבית שלה מרמזת.

שינויים פוליטיים מתחילים לעיתים קרובות בשקט, בשיחות פרטיות, בדיונים משפחתיים ובשאלות שהדור הצעיר שואל את הוריו. אבל בסופו של דבר השינויים האלה חייבים לקבל ביטוי פוליטי.

השאלה המרכזית העומדת כיום בפני הפלסטינים איננה אם ימשיכו להיאבק למען חירותם, אלא אם הם מוכנים להגדיר מחדש כיצד צריך להיראות המאבק הזה, מה עליו להשיג ומי צריך להוביל אותו.

אבל יש שאלה נוספת: האם בכלל תינתן לפלסטינים האפשרות לקבל את ההחלטות האלה בעצמם?

חירות פלסטינית אינה יכולה להסתכם רק בשחרור מהכיבוש הישראלי. היא חייבת לכלול גם את החירות לבחור את המנהיגים הפלסטינים, לדרוש מהם דין וחשבון ולהחליף אותם.

בלי שתי החירויות האלה לא תיתכן התחדשות אמיתית של התנועה הלאומית הפלסטינית. ובלי התחדשות כזאת, האפשרות לעתיד אחר בין ישראלים לפלסטינים רק תלך ותתרחק.

بعد 48 عاماً من العيش والعمل مع الفلسطينيين، أرجّح أنني أعرف شخصياً من الفلسطينيين أكثر مما يعرفه أي إسرائيلي يهودي آخر تقريباً. فقد أمضيت جزءاً كبيراً من حياتي في بيوت الفلسطينيين ومكاتبهم وجامعاتهم ومخيماتهم وقراهم ومدنهم. عرفت رؤساء ورؤساء حكومات وقيادات سياسية وأكاديميين ورجال أعمال وطلاباً ونشطاء ومسلحين. تفاوضت مع قيادات من حركة حماس، وعملت عن قرب مع فلسطينيين كرّسوا حياتهم لتحقيق السلام مع إسرائيل.

ما أكتبه هنا ليس دراسة علمية، بل انطباعات تراكمت على مدى ما يقارب خمسة عقود، وصاغتها آلاف الحوارات والعلاقات الشخصية، ومحاولاتي المستمرة لفهم ما يكمن وراء التصريحات السياسية الفلسطينية والشعارات ونتائج استطلاعات الرأي.

أهم ما توصلت إليه هو أن هناك، في كثير من الأحيان، فجوة واسعة بين الخطاب السياسي للفلسطينيين وسلوكهم في حياتهم اليومية. وهناك فجوة أخرى بين المواقف السياسية التي يشعر الفلسطينيون بأن عليهم إظهارها علناً، وبين الأسئلة التي يطرحونها على أنفسهم في أحاديثهم الخاصة عن مجتمعهم وقيادتهم ومستقبلهم.

لاحظت هذا التناقض منذ عقود. ففي الخطاب السياسي الفلسطيني، كثيراً ما تحمل كلمات مثل «التسوية» و«التنازل» دلالات الضعف أو الاستسلام أو حتى الخيانة. وقد يحظى القادة الذين يتحدثون بلغة التحدي، ويتمسكون بكل حق فلسطيني من دون أي تحفظ، بإعجاب أكبر من أولئك الذين يتبنون خطاب الاعتدال.

لكن كثيراً من الفلسطينيين أنفسهم يُظهرون اعتدالاً لافتاً في حياتهم الشخصية. فهم يتفاوضون ويتوصلون إلى حلول وسط ويتعاونون مع الآخرين كل يوم. وبعض أشد التصريحات التي سمعتها ضد إسرائيل صدرت عن فلسطينيين فتحوا لي أبواب بيوتهم، وعاملوني كأحد أفراد عائلاتهم، وأقاموا صداقات حقيقية مع إسرائيليين.

لا أرى في ذلك نفاقاً أو ازدواجية. فبالنسبة إلى شعب عاش أجيالاً متعاقبة من دون حرية، أصبحت المقاومة أيضاً لغة للكرامة. وقد يبدو الحديث عن التسوية وكأنه قبول بالظلم، فيما يشكّل التحدي السياسي إعلاناً بأن الفلسطينيين لم يستسلموا ولم يتخلوا عن حقوقهم الوطنية.

لكن اللغة التي تحمي الكرامة الجماعية قد تتحول أيضاً إلى عائق أمام النقاش السياسي الصريح. فتصبح إعادة ترديد الشعارات المألوفة أسهل من التساؤل عمّا إذا كانت تلك الشعارات لا تزال تخدم المصلحة الوطنية الفلسطينية.

وأعتقد أن المجتمع الفلسطيني يقف اليوم عند هذه النقطة بالذات.

لقد فشلت الاستراتيجيات السياسية التقليدية في الوفاء بوعودها. فقد وعدت حركة فتح بأن الدبلوماسية والمفاوضات ستقودان إلى الاستقلال، ومع ذلك لا يزال شعارها يحمل البنادق والقنبلة اليدوية، وهي رموز يصعب التوفيق بينها وبين الالتزام المعلن بالسلام. أما حماس، فوعدت بأن المقاومة المسلحة ستحرر فلسطين. لكن أياً من النهجين لم يحقق الحرية. وأخفقت السلطة الفلسطينية في إقامة نظام حكم ديمقراطي خاضع للمساءلة. وتعرضت غزة لدمار كارثي، فيما لا تزال الضفة الغربية تحت الاحتلال، ويستمر التوسع الاستيطاني.

الفلسطينيون يعرفون هذه الحقائق أكثر من أي أحد آخر. لكن الاعتراف بالفشل ليس سهلاً حين تكون الهوية السياسية الوطنية قد تشكّلت حول الاستراتيجيات التي باتت اليوم موضع تساؤل.

أعتقد أن كثيراً من الفلسطينيين يعيدون، في أعماقهم، النظر في تفكيرهم السياسي. فهم لا يتساءلون عمّا إذا كانوا يستحقون الحرية، بل عن كيفية تحقيقها. ولا يشككون في عدالة قضيتهم الوطنية، بل في كفاءة ونزاهة وفاعلية الذين يدّعون تمثيلهم.

لنأخذ مسألة المقاومة المسلحة مثالاً. فقد أظهرت استطلاعات الرأي الفلسطينية مراراً مستويات مرتفعة من التأييد للكفاح المسلح. وغالباً ما يفسّر الإسرائيليون هذه النتائج على أنها دليل على أن الفلسطينيين يفضّلون العنف على السلام.

لكنني أتساءل دائماً عن الأسئلة التي لا تُطرح.

هل أنت شخصياً مستعد لحمل السلاح والقتال؟ هل أنت مستعد لإرسال ابنك إلى القتال؟ هل أنت مستعد للمخاطرة بفقدان بيتك وعائلتك وكل ما بنيته في حياتك؟

أعتقد أن نسب التأييد ستنخفض بصورة حادة، وربما إلى بضعة بالمئة فقط. هذا تقديري الشخصي، وليس نتيجة بحث علمي. لكن الفارق جوهري بين تأييد المقاومة بوصفها مبدأً سياسياً، وبين الاستعداد الشخصي لتحمّل تبعاتها.

على مدى أجيال، مجّدت الثقافة السياسية الفلسطينية التضحية والصمود والمقاومة. وقد ساعدت هذه القيم في الحفاظ على الهوية الوطنية في ظروف بالغة القسوة. لكن هناك فرقاً بين تكريم التضحيات، والتساؤل عمّا إذا كانت تضحيات إضافية ستقرّب الفلسطينيين فعلاً من الحرية.

لقد جعلت غزة هذا السؤال أمراً لا يمكن الهروب منه.

فالدمار الذي أعقب السابع من أكتوبر فرض مواجهة مؤلمة مع نتائج الخيارات السياسية والعسكرية. تتحمل إسرائيل مسؤولية قراراتها وأفعالها، لكن على القيادات الفلسطينية أيضاً أن تتحمل مسؤولية قراراتها. وإذا رفض الفلسطينيون الاعتراف بهذه المسؤولية، فإنهم يحرمون أنفسهم من القدرة على تقرير مصيرهم السياسي التي يطالبون بها.

أعتقد أن أعداداً متزايدة من الفلسطينيين باتت تدرك أن قتل الإسرائيليين لن يحقق التحرير. لكن إدراك فشل نهج معين لا يعني بالضرورة الاتفاق على البديل الذي يجب أن يحل محله.

وهنا تكمن المعضلة السياسية الفلسطينية اليوم.

وتضاف إلى ذلك أزمة عميقة في التمثيل السياسي، زادها تفاقماً قرار الرئيس محمود عباس تأجيل الانتخابات الفلسطينية عاماً آخر.

فآخر انتخابات للمجلس التشريعي جرت في كانون الثاني/يناير 2006، فيما أُجريت آخر انتخابات رئاسية عام 2005. لقد بلغ جيل كامل سن الرشد من دون أن تتاح له فرصة اختيار ممثليه الوطنيين. وملايين الفلسطينيين الذين كانوا أطفالاً، أو لم يكونوا قد وُلدوا أصلاً، عندما فازت حماس في انتخابات 2006، ما زالوا يُحاسَبون على خيار سياسي لم يشاركوا في اتخاذه.

ومرة أخرى، حُرموا من فرصة اختيار طريق مختلف.

تستند التبريرات الرسمية للتأجيل إلى القيود الإسرائيلية والظروف الصعبة في غزة والقدس والضفة الغربية. وهذه عقبات حقيقية، لكن إذا كان على الفلسطينيين انتظار الظروف المثالية لممارسة حقوقهم الديمقراطية، فقد ينتظرون إلى الأبد.

وفي الوقت نفسه، بدأت تظهر مبادرات سياسية جديدة خارج الانقسام التقليدي بين فتح وحماس. فقد جمعت قائمة «مسار جديد» الانتخابية، بقيادة سامر سنجلاوي، 9200 توقيع تأييد، بينما لم يكن المطلوب قانوناً سوى 3000 توقيع. و«مسار جديد» حركة سياسية فلسطينية تضع السلام مع إسرائيل في صدارة برنامجها السياسي. ويعكس ذلك وجود فلسطينيين مستعدين لتنظيم أنفسهم حول بدائل سياسية جديدة.

يريد الشباب الفلسطينيون التحرر من الاحتلال، لكنهم يريدون أيضاً التحرر من الفساد والاستبداد والقيادات التي لا تخضع للمساءلة. يريدون اختيار ممثليهم ومحاسبتهم وتغييرهم، بدلاً من أن يرثوا الولاءات السياسية لآبائهم.

ولا يمكن للفلسطينيين تجديد حركتهم الوطنية ما دامت أبواب التجديد الديمقراطي موصدة أمامهم.

يفتخر الفلسطينيون بصمودهم وتشبثهم بأرضهم ورفضهم التخلي عن هويتهم الوطنية. لكن البقاء على الأرض، وتعليم الأبناء، وبناء المشاريع الاقتصادية، وتطوير المؤسسات، والحفاظ على المجتمعات المحلية، هي أيضاً أشكال من المقاومة. وربما تضع هذه الأفعال أسساً للاستقلال أكثر صلابة من دورة جديدة من العنف.

معظم الفلسطينيين الذين أعرفهم لا يطمحون إلى أن يصبحوا رموزاً دائمة للتضحية والبطولة. إنهم يريدون حياة طبيعية يتمتعون فيها بحقوق حُرموا منها لأجيال: حرية الحركة، والأمن الشخصي، والتمثيل السياسي، والفرص الاقتصادية، وتقرير المصير الوطني.

إنهم يريدون حياة طبيعية من دون استسلام، وحرية من دون التخلي عن حقوقهم.

وهذا يقتضي من الفلسطينيين طرح أسئلة صعبة على أنفسهم: أي مجتمع يريدون بناءه؟ وأي قيادة يستحقون؟ وأي استراتيجية يمكن أن تحقق الاستقلال؟ وكيف يمكن لحركتهم الوطنية أن تخدم الشعب بدلاً من أن تخدم التنظيمات السياسية؟

على الفلسطينيين أنفسهم الإجابة عن هذه الأسئلة. لكن تفكيرهم السياسي لا يتشكل بمعزل عن الواقع المحيط بهم. فالسياسات والتصريحات الإسرائيلية تؤثر باستمرار في الخيارات الفلسطينية.

عندما يعلن قادة إسرائيليون أن الفلسطينيين لن ينالوا الاستقلال أبداً، وأن إسرائيل ستواصل السيطرة على أرضهم إلى الأبد، فإنهم يعززون موقف الذين يقولون إن الاعتدال لا جدوى منه. فالفلسطيني الذي يدعو إلى المفاوضات يجب أن يكون قادراً على أن يشرح لشعبه ما الذي يمكن أن تحققه تلك المفاوضات.

تخيّلوا، في المقابل، أن يخرج زعيم إسرائيلي ليقول بوضوح: «إذا انتخب الفلسطينيون قادة ملتزمين حقاً بالسلام مع إسرائيل، فسيجدون شريكاً حقيقياً لهم في إسرائيل».

مثل هذا التصريح لن يغيّر المجتمع الفلسطيني بين ليلة وضحاها، لكنه قد يعزز موقف الفلسطينيين الذين يبحثون عن بدائل للعنف، وللمفاوضات التي لم تحقق أهدافها، وللقيادات التي هيمنت على المشهد السياسي طوال العقود الماضية.

بعد 48 عاماً، ما زلت مقتنعاً بأن المجتمع الفلسطيني يمتلك من القدرة على الواقعية والاعتدال والتغيير السياسي أكثر بكثير مما يوحي به خطابه السياسي العلني.

فالتغييرات السياسية الكبرى تبدأ غالباً بصمت، في الأحاديث الخاصة، والنقاشات العائلية، والأسئلة التي يطرحها الأبناء على آبائهم. لكن لا بد لهذه التحولات من أن تجد طريقها في نهاية المطاف إلى التعبير السياسي.

إن السؤال الأساسي الذي يواجه الفلسطينيين اليوم ليس ما إذا كانوا سيواصلون النضال من أجل الحرية، بل ما إذا كانوا مستعدين لإعادة التفكير في طبيعة هذا النضال، وفي الوسائل التي يستخدمها، والأهداف التي يسعى إلى تحقيقها، والقيادات التي تتولى توجيهه.

لكن هناك سؤالاً آخر، لا يقل أهمية: هل ستُتاح للفلسطينيين أصلاً فرصة اتخاذ هذه الخيارات بأنفسهم؟

لا يمكن أن تعني الحرية الفلسطينية التحرر من الاحتلال الإسرائيلي وحده، بل يجب أن تعني أيضاً حرية الفلسطينيين في اختيار قياداتهم ومساءلتها وتغييرها.

ومن دون هاتين الحريتين، لن يكون هناك تجديد حقيقي للحركة الوطنية الفلسطينية. ومن دون هذا التجديد، ستزداد فرص بناء مستقبل مختلف بين الإسرائيليين والفلسطينيين بُعداً.