Er gebeurt iets geks in Den Haag: de twee mannen die het kabinet-Jetten het leven het zuurst maken, doen per ongeluk precies wat Nederland nodig heeft.

Sinds vorige week heeft het linkse blok een rechtse tegenhanger. Links onder leiding van Jesse Klaver, met Volt in het kielzog. Rechts onder leiding van Joost Eerdmans, met BBB en SGP erbij.

Ze trekken gezamenlijk op en leggen gezamenlijk eisen op tafel. Met een duidelijke take it or leave it: werk met ons blok bij alles, of werk niet met ons blok.

Mijn eerste reactie bij het ontstaan van het rechtse “monsterverbond” vorige week was dezelfde als die van Henri Bontenbal: is dit nou echt nodig? Het maakt het er niet gemakkelijker op.

Maar er is een andere manier om te kijken. Geheel per ongeluk, uit eigenbelang en zonder het te weten, duwen Klaver en Eerdmans Nederland richting blokpolitiek. Precies de politiek waarvan Denemarken laat zien dat ze helpt om stabiliteit te creëren in een systeem met minderheidscoalities. Daar bestaan juist dat soort brede blokken, die het kabinet steun geven in het parlement.

Natuurlijk kun je je afvragen wat het doel van Eerdmans en Klaver is. Zorgen voor meerderheden en voor beleid? Of zitten de twee in een wedstrijdje “Wie krijgt als eerste een NEE van het kabinet?” Beide blokken worden geleid door partijen die in peilingen rond de 10 zetels meer scoren dan ze nu in de Kamer hebben. Die hebben niets te verliezen bij verkiezingen.

Die stabiliteit is er dus nog niet. De ontwikkeling is niet af en de blokken zijn niet compleet. Bovendien worden ze gevormd vanuit de oppositie, tegen de coalitie en ná de vorming van de regering. Dat is niet hoe het moet.

In Denemarken ziet het er als volgt uit:

• de blokken worden gevormd voor de verkiezingen

• kiezers weten dus ook voor de verkiezingen wat ze krijgen - en wie ze krijgen - als ze op een partij stemmen

• na de verkiezingen vormen de grootste partijen uit een blok de coalitie

• die haalt steun op en onderhandelt over invulling van beleid met de andere partijen in het blok (en soms daarbuiten)

Ontstaat dit stap voor stap in Nederland? Dat zou niet gek zijn: de manier van werken vormt zich niet meteen naar de nieuwe context, dat gebeurt geleidelijk. In stappen. Met in de tussentijd fout op fout, instabiliteit en wanorde.

En het is ook niet onbelangrijk. Want minderheidskabinetten gaan erbij horen in Nederland.

Dus de vraag is niet: was dit minderheidskabinet een fout?

Maar: hoe kunnen we het beter doen?

Bijvoorbeeld door voor de verkiezingen blokken van gelijkgestemde partijen te vormen, die na verkiezingen voor stabiliteit zorgen.

Dat bepleitte ik al voor de verkiezingen van 2025. Nu gebeurt het alsnog, alleen achterstevoren.

Blokpolitiek lijkt onvoorstelbaar voor Nederland. In Denemarken is het al lang gewoon. Ook daar kraakt het soms, maar ze hebben er wel werkende minderheidskabinetten.

Dat was de positieve manier van kijken naar de chaos in Den Haag. In de wanorde ontstaat iets nieuws. Dat is misschien niet genoeg om deze minderheidscoalitie tot een succes te maken. Maar wie weet wel de volgende.

Dus blokvorming: ga zo door!

P.s. Er was nog een tweede interessante ontwikkeling. Het kabinet koerst erop af de blokken te dwingen in de Eerste Kamer voor of tegen het belastingplan te stemmen. Stemt de senaat het op politieke gronden weg, dan dringt zich een vraag op die Denemarken in 1953 al beantwoordde, toen het zijn senaat afschafte: heeft een land met minderheidskabinetten nog een Eerste Kamer nodig? Daarover binnenkort meer.

Van de boeren tot de automobilisten, van de vakbonden tot de ondernemers. Van lage vermogensbelasting tot de hypotheekrenteaftrek, van de sociale zekerheid tot de zorg tot stikstofbeleid.

Onze politiek is vooral gericht op het beschermen van gevestigde belangen. Voor het creëren van nieuwe, gezamenlijke belangen is geen ruimte meer.

De politieke grond is zo volgebouwd met heilige huisjes, dat er geen ruimte meer is om te bouwen.

Het begint op te vallen dat politieke partijen vooral juichen wanneer er iets NIET gebeurt. De VVD koopt billboards om te vieren dat de hypotheekrenteaftrek blijft. Jesse Klaver eet taart om te vieren dat de (nodige) bezuiniging op sociale zekerheid niet doorgaat.

Delen

De trend om beleid tegen te houden in plaats van te maken is breed vertegenwoordigd in de Kamer. BBB werd in 2019 opgericht om stikstofbeleid tegen te houden. De SGP koppelt haar steun voor het belastingplan aan het stoppen van een proef met late abortussen. JA21 wil alleen meedoen als de spreidingswet niet volledig wordt uitgevoerd. De PVV stemde zelfs tegen de immigratiewetgeving van haar eigen minister.

De door behoudzucht gedreven VVD heeft heel Den Haag in rep en roer, om box 3 niet te nadelig te laten uitpakken voor haar achterban. Maar betalen door in te leveren op andere heilige huisjes – de hypotheekrenteaftrek, de schenk- en erfbelasting, een eindeloze lijst – wil ze niet.

Elke partij heeft heilige huisjes. Die dienen tegenwoordig vooral om dingen tegen te houden. En als iedereen bezig is met tegenhouden, krijgt niemand nog iets voor elkaar.

Partijen vegen voorstellen van tafel en daar houdt hun werk op. Zich geroepen voelen om een alternatief te bedenken doen ze niet meer. Er is geen alternatief voor de weggevaagde bezuiniging op sociale zekerheid. Niet voor de box3-plannen. Niet voor de snellere verhoging van de AOW-leeftijd, die sneuvelde en een gat van 2,7 miljard euro per jaar achterliet.

Zo worden we een land in verval: door duizend kleine blokkades, die allemaal worden gevierd. Maar die nergens toe leiden. Want dat niet durven aanpakken en hervormen leidt tot stilstand. En stilstand leidt tot verval.

Abonneer nu

Overal geldt hetzelfde: De rekening om alsnog iets te doen wordt steeds hoger. Bij het beteugelen van de steeds weer stijgende zorgkosten. Bij het inperken van de uit de kluiten gewassen toeslagen en regelingen op belastingvlak. Bij het hervormen van de sociale zekerheid.

Bij hervormers geldt hetzelfde als bij heelmeesters: gaan ze zacht te werk, dan maken ze stinkende wonden. Maar de Nederlandse politiek hervormt niet meer, omdat er altijd wel een groep is die de hervorming wil tegenhouden. Een deelbelang dat wordt vertegenwoordigt door een partij in de Tweede Kamer, kan door het gefragmenteerde en gepolariseerde politieke landschap steeds gemakkelijker verandering in de weg staan.

Het is niet zo dat politici niet weten wat er moet gebeuren. Jesse Klaver zei: “Politiek leiderschap is soms ook dingen zeggen die je achterban niet leuk vindt”. Henri Bontenbal hield een pleidooi voor het compromis en voor durven inleveren bij BNR.

En Laurens Dassen van VOLT hield een pleidooi voor het afschaffen van fiscale regelingen, die hij achterbansubsidies noemt:

Tegenwoordig zijn het verkapte subsidies geworden die de eigen achterban van partijen dienen en waarvoor het politieke lef ontbreekt om ze te wijzigen.

De oldtimervrijstelling. De landbouwvrijstelling. De hypotheekrenteaftrek. Ga in dat soort regelingen snijden en het bespaart 35 tot 90 miljard euro, aldus Dassen. En maakt ons land een stuk flexibeler.

Dat soort radicale plannen zijn nodig om weer vooruit te komen. Juist omdat er te lang niets is gebeurd.

De democratische politiek dient het algemeen belang. Ze hoort problemen op tijd op te lossen. Ook als dat pijn doet. Dat vraagt om partijen die hun eigen heilige huisjes durven te verlaten of op zijn minst te renoveren.

Want die heilige Haagse huisjes staan vooruitgang in de weg.

Andere zaken

Over compromissen gesproken, Kiki Bakker was in meerdere media te zien met een lofzang op het compromis: zoals dit opiniestuk in Trouw, een uitzending bij BNR en een interview bij NU.nl

En vanuit mezelf, twee complimenten aan Henri Bontenbal. Eerst voor zijn podcast “Bontenbal’s boekenclub” waarover ik mijn column schreef in EW.

En voor zijn interview met Leendert Beekman op BNR. Een absolute aanrader voor wie wil horen hoe politici OOK kunnen zijn: reflectief, open, eerlijk, niet bang om dingen te zeggen die mensen niet fijn vinden. Zo hoort het.

Communicatie is in de politiek een wapen, maar het kan net zo goed je ondergang worden. De afgelopen week oogstte de VVD, wat ze eerder had gezaaid.

De VVD trok in de laatste fase van de verkiezingscampagne van 2025 een flinke groep zeer rechtse stemmers naar zich toe, door GroenLinks-PvdA uit te sluiten.

Het was een typische kortzichtige tactische zet. Die zetels kwamen binnen, maar de prijs ervan werd niet ingezien. Die prijs was het demografisch veranderen van de VVD-achterban. Daarmee werden twee doelen van de VVD onverenigbaar: een verantwoorde bestuurderspartij zijn en electoraal succes behalen.

75 procent van de VVD-kiezers heeft liever nieuwe verkiezingen dan een kabinet dat PRO tegemoetkomt. Laat dat even op je inwerken. De VVD heeft kiezers die haar afstraffen zodra ze doet wat een bestuurderspartij uit het midden hoort te doen.

Delen

Nu moeten die kiezers bediend worden door de grote gedane belofte in te lossen. Die kiezers hebben die belofte zeer absoluut opgevat: niet samenwerken met PRO, geen concessies aan PRO. Die houding is het directe gevolg van het opstoken van de onmin die leeft onder rechtse kiezers over linkse politici als Klaver.

Moet je dan toch iets doen samen met PRO, dan raak je die kiezers weer kwijt.

Heeft de VVD hiervan geleerd? Dat is niet te zien aan de communicatie van vorige week. Daar was reflectie op zijn plaats geweest. Het omarmen van je verlies, om daar tegenover te stellen dat het land door jouw bereidheid om in te leveren weer vooruit kan. Want de VVD had wel degelijk iets goeds en ontzettend moeilijks gedaan, namelijk: ingeleverd.

Maar de VVD verweet PRO dat het de overwinning uitriep. De VVD had echter zelf ook vrijwel direct de overwinning uitgeroepen. Het probleem was niet dat PRO dat harder deed. Het probleem was dat de VVD simpelweg niet werd geloofd.

En ook daar gaf de partij weer aanleiding toe. Brekelmans riep “Box 3 is definitief geregeld”. Was niet waar. Yesilgoz schreef drie alinea’s om te betogen hoe goed de voorgestelde maatregelen voor de VVD-achterban zijn. Ze noemde daarin enkel een koopkrachtreparatie, de box2-verlaging en “de belasting op papieren winst is definitief van tafel”.

Er werd niet eens gesuggereerd dat er ook pijnpunten voor spaarders, ondernemers en beleggers waren.

Toen Yesilgoz geconfronteerd werd met de onrust onder haar achterban, reageerde ze laconiek. Er waren die week tientallen leden bijgekomen, volgens haar. Klopte: het waren er 21. Ze vergat de 78 opzeggingen te noemen. Volgens haar was het inderdaad geen leuke week voor de VVD, maar dat kwam vooral door “de ruis, commotie en beeldvorming”. Er was onder haar achterban “angst voor een linkse agenda”.

Hoe zou dat toch komen?

Je oogst wat je zaait.

Abonneer nu

Nadat duidelijk werd dat de VVD aan alle kanten in de verdrukking kwam, werd een nieuw media-offensief gelanceerd. Eelco Heinen schoof aan bij Sven Kockelman. Hij presenteerde zich als degene die het land verloste van een door zichzelf voorgesteld plan: “Ik ga het niet laten gebeuren dat we normale spaarders op deze manier gaan belasten.” Ok dan.

Ook in andere programma’s schoven VVD’ers aan die vooral betoogden dat de beeldvorming verkeerd was, te danken aan de overwinningscampagne van PRO.

Maar nog steeds gold: niemand gelooft de VVD nog. Na jaren van tactische zetjes, van halve en hele onwaarheden en van lege beloftes, is de partij haar geloofwaardigheid kwijtgeraakt. Ook bij een groot deel van haar kiezers.

Je oogst wat je zaait.

Je zou zeggen dat andere partijen en politici leren van de fouten van de VVD. Dat geldt in ieder geval niet voor Jesse Klaver.

Want het chagrijn van de VVD was wel degelijk begrijpelijk. Klaver stelde zich allesbehalve nederig en constructief op. Iets dat wel van belang is om het behoorlijke verzuurde klimaat van het politieke midden nog wat leefbaar te houden.

Hij claimde de overwinning na het wegstrepen van de bezuinigingen op sociale zekerheid, vierde die door taart uit te delen, sprak vervolgens uit dat steun van PRO aan overige zaken allerminst zeker was.

Hij deelde tik na tik uit aan de VVD. En daarmee ook aan CDA en D66, partijen die PRO nu en in de toekomst nodig heeft. Zijn collega Luc Stultiens postte op zondag - toen de rust net wat was teruggekeerd - nog even zes berichten op sociale media om zout in de wonden te wrijven.

Het zal vast goed voelen.

Maar je oogst wat je zaait.

Ik ontmoette mijn vrouw Kiki toen we allebei in de Tweede Kamer werkten. Al toen was ze, naast haar inhoudelijke werk, meer dan wie ook bezig met de vraag hoe politici met elkaar om moeten gaan. Vijftien jaar geleden was dat een ‘fringe issue’. Inmiddels is er in Den Haag geen onderwerp belangrijker.

Vorige week verscheen haar eerste boek, De Magie van de Achterkamertjes. Daarin laat ze zien wat het politieke ambacht is. Het is een vak dat je kunt leren. En zonder die – vaak heel menselijke – vaardigheden kom je samen niet ver. Niet voor niets schreef Trouw deze week dat de partijleiders in Den Haag het boek van Bakker eens moesten openslaan.

Maar het boek is ook een lofzang op hoe mooi politiek kan zijn. Ik betrap mezelf erop dat ik vaak cynisch word van wat ik in het nieuws lees over Den Haag. Dat herken je vast, ook bij jezelf. Kiki laat in haar boek zien hoe politici, landelijk en lokaal, juist hele mooie successen boeken door op een heel menselijke manier (samen) te werken.

Zo is daar Wethouder Marianne Poelman (PvdA), die door gedrevenheid en haar verbindende kracht erin slaagde een regionaal ziekenhuis open te houden (terwijl ze daar eigenlijk niets over te zeggen had). Malik Azmani (VVD), die in zijn eentje de strijd aanging met coalitiegenoten en een heel ministerie en door vol te houden uiteindelijk een wet naar zijn zin aangepast kreeg. Hanneke van der Werf (D66), die samen met Bente Becker (VVD) en Songül Mutluer (PvdA) over partijgrenzen heen stapte om femicide terug te dringen. En Tim Versnel (VVD) en Stephan van Baarle (DENK), die ondanks de grote verschillen tussen hun partijen samen de strijd aangingen met discriminatie in Rotterdam.

Door al dat cynisme over de politiek zie je die mooie voorbeelden vaak over het hoofd. Kiki vond ze en ook de mensen die erachter zaten. Aan de hand van hun successen, maar ook van de moeilijkheden die ze onderweg tegenkwamen, beschrijft ze hoe politiek ook kan werken. En hoe je vooruitkomt door juist op een heel menselijke manier met elkaar om te gaan. Hoe je invloed kan hebben zonder aan machtspolitiek te doen.

Waar ik me al jaren aan erger – ik zei al dat ik cynisch ben – is het grote gebrek aan reflectie in de politiek. Reflecteren is moeilijk voor politici, zeker in het openbaar. Wie zwakte toont, is bang dat ze wordt afgemaakt. En ook achter de schermen is het niet altijd verstandig. In De Magie van de Achterkamertjes zien we politici die wél durven te reflecteren op zichzelf. Dat maakt het boek uniek en geeft een bijzondere inkijk achter de schermen.

Misschien is dat wat de politiek op dit moment het hardst nodig heeft: reflectie en het vermogen om die op jezelf toe te passen. Reflectie brengt bescheidenheid. En bescheidenheid maakt samenwerken mogelijk.

Reflectie is in de politiek een zo goed als verloren kunst. De politici in De Magie van de Achterkamertjes laten zien dat ze nog bestaat.

Het is niet iedere week dat ik hier de ruimte neem om één boek aan te bevelen. En dan is het ook nog van mijn vrouw. Maar ik moet toch ergens heen met mijn trots? Kiki’s boek is voor iedereen die van politiek houdt. Voor iedereen die zich zorgen maakt, maar ook de mooie dingen weer wil zien. En voor iedereen die wil leren hoe het anders kan.

Bestel De Magie van de Achterkamertjes bij Bol.com

Of bij je lokale boekhandelaar via Libris

Ook anderen vinden het een bijzonder boek: zoals NOS, Dagblad Trouw, het Financieel Dagblad, NPO Radio 1 Spraakmakers en BNR.

De volgende boekrecensie volgt in februari 2027. Namelijk van mijn eigen boek, “Contrarevolutie: waarom democraten weer de barricaden op moeten”. Hopelijk nog net op tijd om naast Kiki in de schappen te liggen!

Tijdens de Algemene Beschouwingen werd pijnlijk duidelijk dat het doel van de Nederlandse politiek is veranderd.

Ongeveer sinds 2021 kwam onze politiek niet meer tot echt grote beleidsbeslissingen. Daarvoor al werden belangrijke beleidsdossiers vooruitgeschoven. Maar ieder jaar wordt de angst om beleid te maken groter. Het dieptepunt was het Kabinet Schoof, dat het land geen centimeter vooruit hielp.

Het Kabinet Jetten zou het anders gaan doen. Zij moesten een minderheidscoalitie vormen, omdat er geen mogelijkheid was voor een stabiele meerderheidscoalitie die ook nog eens grote beslissingen zou kunnen nemen.

De afgelopen zomer maakte de coalitie er een bende van, door tot op het laatste moment geen eensgezindheid over de eigen begroting te krijgen. Overigens een bewijs voor de stelling dat een meerderheidscoalitie niet gewerkt zou hebben: als deze drie partijen al zoveel moeite hebben om op één lijn te komen, dan was het met vier al zeker niet gelukt.

Een minderheidscoalitie kan alleen tot beleid komen als er samengewerkt wordt. Die verantwoordelijkheid wordt door ALLE partijen gedragen. Primair de coalitiepartijen. Maar ook oppositiepartijen. Er is immers geen enkel beleid mogelijk, wanneer oppositiepartijen niet meewerken.

Dat betekent dat zij net zoveel verantwoordelijkheid dragen om beleid te maken, als de coalitiepartijen. Dat ontkennen, is ontkennen dat er beleid moet komen.

Tijdens de Algemene Beschouwingen zien we op een pijnlijke wijze dat vrijwel niemand bereid is om die verantwoordelijkheid te dragen. En dat leidt tot maar één conclusie.

De Nederlandse politieke partijen zijn verleerd om samen te werken.

Ze zien samenwerking niet meer als een middel om tot beleid te komen, maar als een obstakel voor de eigen scherpe profilering.

Daarmee is het doel van de politiek ook veranderd. Dat is niet langer om tot beleid te komen.

Maar wat dan wel?

Deel Mark Thiessen

Is het doel dan enkel nog de eigen profilering? Uit angst voor kiezers zoveel mogelijk proberen om jezelf scherp te positioneren? Dan wordt ieder compromis gezien als een risico. Iedere samenwerking met iemand die te ver van je afstaat als een electoraal gevaar.

De VVD heeft inmiddels zoveel radicaalrechtse kiezers aangetrokken, dat de voormalige bestuurderspartij ervoor afgestraft wordt wanneer ze met PRO een deal sluit, zelfs wanneer er uit die deal degelijk beleid voortkomt.

Joost Eerdmans ziet dat zwaard van Damocles boven de VVD hangen en denkt: dat risico ga ik eveneens niet lopen, ook niet als ik er wat belangrijke punten mee binnenhaal.

Jesse Klaver ziet hoe boos zijn kiezers worden wanneer hij toenadering zoekt tot het kabinet - en dus de gehate VVD - en dat hij afgestraft wordt wanneer hij een onderhandeling met hen ingaat en zowaar een compromis moet sluiten. Enkel de volledige winst in de onderhandeling is voor hem genoeg. Vandaar de maximale inzet.

Kiezers mogen in de spiegel kijken. Ze zeggen dat er samengewerkt moet worden. Maar vooral door de ander. Want vraag je een rechtse kiezer, dan mag er absoluut niet samengewerkt worden met links. En vraag je een linkse kiezer, dan mag er absoluut niet samengewerkt worden met rechts.

Tegelijkertijd geven ze de ander de schuld van het niet samenwerken. Het is de kinderachtigheid ten top. Samenwerken begint met een eigen open houding. Niet met een verwijt aan een ander.

Er zijn maar weinig mensen die nog weten hoe er aan deze suicidale spiraal kan worden ontsnapt.

Maar één ding is zeker: wanneer er in het democratische systeem - dat ingericht is om maatschappelijke en politieke conflicten te beslechten door gedragen compromissen - niet meer kan worden samengewerkt, dan verliest dat systeem een van haar belangrijkste functies.

Dat is de weg naar de afgrond.

Abonneer nu

De Magie van de Achterkamertjes

Enorm trots op mijn vrouw Kiki Bakker, die volgende week haar boek “De Magie van de Achterkamertjes” presenteert. Met als ondertitel: “Wat de politiek echt doet achter de schermen.”

Ze laat daarin de belangrijkste onderdelen van het politieke ambacht zien, aan de hand van interviews met politici (zoals Klaas Dijkhoff, Lisa Westerveld en Michiel van Nispen). Over dat boek later meer. Je kunt alvast lezen wat Kiki over de APB te zeggen heeft en via haar Substack ook een pre-order van haar boek plaatsen.

Kiki Bakker

Als de Koning het al zegt

Op de achtergrond staan de Algemene Beschouwingen op. Voor mijn kinderen zijn deze dagen frustrerend. Zoveel volwassen tv-tijd. De Troonrede bevatte volgens velen een persoonlijke noot van de Koning: het is tijd om samen te werken. Ja en als je dan zoals ik een boek hebt geschreven, onder meer over hoe je samenwerkt in de politiek, dan is dit wel een Su…

Read more

2 months ago · 1 like · Kiki Bakker

Eerder deze week schreef ik een column voor EW, over het bedenken van een nieuwe begrotingsproces dat geschikter is voor het werken met een minderheidsregering. Die kun je hier lezen.

En voor de betalende abonnees, onderstaand een essay dat ik deze zomer voor EW schreef met een actuele boodschap: onderlinge verdeeldheid is GAME OVER voor een minderheidscoalitie.

Onderlingen verdeeldheid is game over voor een minderheidscoalitie

Ik heb sterk het gevoel dat ik de afgelopen weken naar het einde van het eerste minderheidskabinet keek. Het doet pijn dat te zeggen, want ik was een van de grootste pleitbezorgers. Daarbij zei ik altijd twee dingen.

Ten eerste, er waren geen opties voor een stabiel meerderheidskabinet. Ten tweede, de eerste voorwaarde voor het slagen van een minderheidskabinet is dat de partijen die meedoen zich als één blok opstellen naar de oppositie. Zijn ze verdeeld of het niet eens? Maken ze ruzie? Dan zijn ze kansloos en zal het mislukken.

Read more

Een van de meest bijzondere - en nerveusmakende - ervaringen van de afgelopen jaren: ik mocht het voorwoord geven bij de HJ Schoo-lezing van Henri Bontenbal.

Onderstaand vind je de tekst die ik in De Rode Hoed voordroeg. En het filmpje natuurlijk!

Over een democratische revolutie

Allereerst heel veel dank aan onze hoofdredacteur, Hella Hueck, voor de kans om hier te spreken. Ze neemt hiermee een groot risico. Schrijven: ok. Maar bij het voordragen van teksten is mijn ervaring beperkt tot feesten en partijen.Dus in het voorprogramma van de leider van de christendemocratie staan baarde mij enige zorgen. Zou ik dat niveau kunnen halen?

Die zorgen namen de afgelopen dagen gelukkig af: want ik besefte, ik zal een stuk uitgeruster mijn voordracht doen dan Henri Bontenbal.

Bij het schrijven van dit verhaal vroeg ik mij al snel af: Had bontenbal niet veel eerder leider van het cda moeten worden?

Ik dacht terug aan het rapport Frissen dat in 2010 door het CDA werd gepubliceerd na de slechtste verkiezingsuitslag in haar geschiedenis.

Dat werd een zeldzaam reflectief rapport over een partij in nood. Een partij die een van de grootste machtsfactoren in de Nederlandse politiek was geweest. En ineens op de drempel stond van irrelevantie.

Ik ken dat rapport nog goed. Omdat ik destijds voor de VVD werkte. De VVD had toen net het CDA opgevolgd als grootste machtspartij in Nederland. En intern zeiden we tegen elkaar: lees dat rapport Frissen goed. We moeten voorkomen dat wij ooit zo’n rapport moeten schrijven.

Het rapport spreekt over een partij die door het vasthouden van de macht haar eigen profiel is kwijtgeraakt. Die zelfs de simpelste zaken als ideeënvorming en nieuwe mensen als risico ziet. Het spreekt van een partij die zichzelf is verloren.

U mag zelf bepalen of de VVD de conclusies van het rapport Frissen inderdaad goed onthouden heeft.

Ongeveer tien jaar na het rapport Frissen, en met nog meer verkiezingsnederlagen achter de rug, publiceerde het CDA het rapport Spies, waarin staat dat de aanbevelingen van Frissen nog steeds grote actualiteitswaarde hebben. Met andere woorden: het was alleen maar erger geworden.

Want pas toen Henri Bontenbal aan het roer kwam ging het CDA veranderen: andere mensen, een andere manier van politiek bedrijven, herbronning. Bontenbal liet zien niet bang te zijn om een kleine revolutie te ontketenen.

Dat lef zag je ook terug in hoe Bontenbal omging met de optie van een minderheidscoalitie. Hij schreef als enige van de drie coalitieleiders een essay over wat een minderheidscoalitie inhoudt. Wat de kansen zijn. Hoe het de politiek kan veranderen. Alweer een kleine revolutie.

Ik kan zijn coalitiegenoten aanraden zijn stuk eens goed te lezen.

Ik las als voorbereiding ook Bontenbal’s boek. Twee dingen heb ik onthouden. Hij houdt van politiek op basis van ideologie. En hij houdt niet van populisten.

Dat is een interessante combinatie, omdat er iets veranderd is aan de kant van wat Bontenbal de populisten noemt.

Populisme is reactief. Het spiegelt genegeerde wensen en gevoelens van kiezers. Het is een stijl. Een manier van politiek bedrijven. Maar het heeft geen eigen ideologische agenda.

Politicoloog Cas Mudde wijkt af van die traditionele kijk op populisme en noemt het een dunne ideologie. Met dun bedoelt hij dat populisme slechts een heel klein deel van de politieke agenda bestrijkt.

Maar wat we de laatste jaren zien aan de radicaalrechtse kant, is zelfs die definitie van dunne ideologie ontgroeid. Wat inmiddels door de westerse democratieën raast is geen populisme meer. Het is veel meer geworden.

Het is een vormende stroming geworden, met ideeën over hoe de wereld eruit moet zien. En die ideeen werden de afgelopen jaren op belangrijke plaatsen in de wereld uitgevoerd. Het is een wereldbeeld geworden, een echte dikke ideologie.

Het is nationalistisch, mercantilistisch, sociaal en cultureel conservatief, schaarstegedreven, en op sommige plekken techno-libertarisch. Het gelooft in een dirigistische staat en de gesloten samenleving. Het kan autoritair en antidemocratisch zijn.

En die ideologie is inmiddels behoorlijk energiek.

Yuval Noah Harari ziet dit soort partijen als revolutionaire bewegingen. Zij willen een oude wereld vernietigen en op de puinhopen een nieuwe creëren.

Daartegenover staat het midden. Een vergaarbak van oude ideologische tegenstanders. Zij verdedigen. Ze waarschuwen. Ze willen dat alles weer hetzelfde wordt als vroeger. Maar de energie ontbreekt. Hun verhalen en ideeën zijn verouderd.

Als je aan populisme denkt, dan denk je meteen aan een onderstroom. Maar ik vraag me af of radicaalrechts inmiddels niet de bovenstroom is geworden.

Stel je een museum voor met drie zalen. Eén zaal, liberale denkers. De tweede, christendemocratische denkers. De derde, radicaal-rechtse denkers. In de eerste zaal hangen alleen schilderijen van oude mannen uit de negentiende eeuw en wat zwart-witfoto’s van grijze koppen uit de eerste helft van de twintigste. De portretten in de tweede zaal zijn van mannen die allemaal overleden zijn. Pas in de derde zaal - radicaalrechtse denkers - zien we kleurenfoto’s. Denkers zoals Yarvin, Thiel en Deneen. Uit die zaal klinken de geluiden die NU die de wereld vormgeven. In de andere zalen is het stil.

Ook in de politiek zie je een toenemende dominantie. Sinds de zomer van 2024 werden er in Europa 20 nationale verkiezingen gehouden. Bij dertien daarvan was er een tweestrijd tussen een partij uit het midden en een radicaalrechtse partij.

Overal klopt de revolutie op de deur.

En zo’n revolutie, met een ideologie erachter, die bestrijd je niet door mensen te vertellen dat ze worden misleid door demagogen. Mensen maken zelf weloverwogen keuzes om in zo’n wereldbeeld te geloven. In een democratie is dat hun goed recht.

Wanneer je een revolutie met een ideologie tegenover je krijgt, dan heb je niks aan betere communicatie, andere politiek of betere resultaten voor de burger.

Dan is er een eigen revolutie nodig.

Een die de waarden waar we van houden, en de systemen waarin we leven, klaar maakt voor de toekomst.

Een die dezelfde energie heeft als de andere revolutie die gaande is, dezelfde wil om te vormen, maar die iets wezenlijk anders wilt.

Een die weet dat veel dingen anders moeten. Soms zelfs radicaal anders. Die weet dat het alleen mogelijk is om te behouden wat haar lief is, als ze de onontkoombare wil tot verandering omarmt en vorm geeft aan de nieuwe wereld.

De Amerikaanse revolutionair Thomas Jefferson zei ooit: Een beetje opstand zo nu en dan is een goede zaak, en in de politieke wereld even noodzakelijk als stormen in de natuurlijke wereld.”

De opdracht voor de democratische politicus in 2026 is om zelf die storm te zijn.

Henri Bontenbal heeft al een aantal kleine stormen ontketend. Daarom mijn vraag, Henri: is het geen tijd om op te schalen? Om een echte democratische revolutie te starten? Die in plaats van pietluttige politiek vorm geeft aan de veranderingen die op ons afkomen. En alles ter discussie durft te stellen. Die de democratie zelf durft te veranderen.

Een van de grootste revoluties in onze democratisch kwam van de Anti Revolutionaire Partij. Grappige naam. Abraham Kuyper richtte als eerste een echte partij op. Daarvoor waren er losse verbanden en kiesverenigingen. Met de komst van de politieke partij veranderde ons systeem voorgoed.

Beste Henri, een conservatief kan dus ook revolutionair zijn. En moet dat soms zijn.

Want als democraten zoals jij niet zelf de storm worden die door het systeem raast, dan zullen anderen dat zijn

Het woord is nu aan jou. Ik hoop dat je goed bent uitgerust.

Delen

En wat dan nog?

Arend Jan Boekestijn zit op Substack en dat betekent: iedere week prachtige gloedvolle analyses over hoe de wereld ervoor staat. Ik weet nog goed dat ik na twee vruchteloos Rechten studeren (ik verveelde me kapot), de switch naar Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht had gemaakt.

Het tweede college dat ik kreeg was van Arend Jan, over internationale betrekkingen, en vanaf het moment dat hij zijn lofzang over Henry Kissinger begon, wist ik dat ik de juiste studiekeuze had gemaakt.

Volgen dus!

Arend Jan Boekestijn

Historian UCU, Podcast Boekestijn en de Wijk, De Wit en de Wereld. keynote speaker

Door Boekestijn Geopolitics

Twee noten over mijn HJ Schoo-lezing:
Ik werd door Coen van de Ven gewezen op de woorden onderstroom en bovenstroom, die veel mooier zijn dan de termen die ik altijd gebruikte: dominante en onderliggende blok.

En de anecdote over de museumzaal is een variatie op de legendarische slide met de liberale denkers, die filosoof Sven Gerst gebruikt in zijn presentatie over het liberalisme.

Sven is hier te vinden op Substack:

links

By Sven Gerst

Ik ben druk bezig met het schrijven van mijn boek (zie hier!) en dat betekent kiezen voor full focus. De komende twee maanden zijn dan ook krekelgeluiden te horen op deze Substack.

Maar dan ben je hopelijk toch op zomervakantie en wanneer je weer terug bent, dan ben ik er ook weer.

In de tussentijd kun je je vermaken met mijn essay voor het zomernummer van EW. Waarin ik me afvraag of de veranderende kosten van oorlogvoering (denk: goedkope drone versus peperduur marineschip) onze samenlevingen gaan veranderen. Overleeft de natiestaat deze ontwikkeling? Ontstaan er repressieve hyperstaten of krijgt het individu juist meer macht? Dat soort werk.

En voor de betalende abonnees heb ik een mooi stuk over Rob Jetten onder de paywall. Jetten won de verkiezingen met een vibe: geleend van Obama, gevoed door Ezra Klein’s Abundance. De vlag terugveroverd, tien nieuwe steden beloofd, de brug geslagen naar boze kiezers. Maar om een echte leider te zijn in tijden van grote verandering, daar is meer voor nodig.

Abonneer nu

Obamabundance - van Vibe naar Visie

“Het kan wél.”

De campagneslogan waarmee Rob Jetten in 2025 de verkiezingen won, draagt een onmiskenbare echo (en bijna letterlijke vertaling) in zich:

Read more

We leven in een tijd van grote onvoorspelbaarheid en verandering en dan is het steeds moeilijker om te zien wat er echt aan de hand is. Dat is waarschijnlijk ook waarom de behoefte aan duiding zo groot is.

Maar ik heb al meerdere jaren het gevoel dat veel duiders de veranderende wereld niet begrijpen. Het is alsof ik naar een voetbalwedstrijd kijk voorzien van cricket-commentaar.

Voorbeeld: voor de PVV-overwinning in 2023 zocht men Nederlandse verklaringen. Het lag aan immigratie, het lag aan het toeslagenschandaal, het lag aan de PVV-draai van Dilan Yesilgöz, het lag aan het dralen van Pieter Omtzigt.

Maar die verklaringen houden op zichzelf geen stand. We zien in vrijwel alle westerse democratieën dezelfde extreme uitkomsten. Dan is er een trend gaande die landenspecifieke redenen overstijgt. In Oostenrijk, Frankrijk en Amerika hebben ze geen toeslagenaffaire, Yesilgöz en Omtzigt. Toch is de uitkomst van verkiezingen daar grotendeels hetzelfde. Is er iets groters dat ervoor zorgt dat in alle Westerse democratieën uitkomsten bij verkiezingen ineens zijn veranderd? Daar moet het duiden over gaan.

Vaak wordt er ook geduid vanuit wat de duiders kennen. De politieke wereld was redelijk overzichtelijk en veel geduid redeneert nog steeds vanuit wat twintig jaar geleden normaal was, maar inmiddels al totaal veranderd is. Zo was een dag na de verkiezingen al duidelijk dat er een minderheidskabinet zou komen, maar dat idee stond zo ver af van wat we normaal vonden dat het pas veel te laat als serieuze optie herkend werd. En nu nog steeds wordt het minderheidskabinet geduid alsof het een meerderheidskabinet is.

Er wordt vooral gefocust op het symptoom en dat wordt uitgebreid besproken. Een politicus doet iets geks/onverwachts/slechts en dan gaat het over wat de politicus deed. Er wordt nog wat tijd besteed aan wat hij met het gedrag wilde bereiken. Maar de dieper liggende oorzaken worden niet besproken.

Tijd om dat soort symptoom-duiden achter ons te laten en te gaan meta-duiden. Oftewel, altijd dieper proberen te kijken wat er ergens echt aan de hand is. Eerst uitzoomen voordat we weer inzoomen. Wat is echt belangrijk? Welke context zorgt voor het gedrag? Welke ontwikkeling ligt hieronder? Is het wel zo gek of valt het in de lijn der verwachting? En wat kunnen we dan nog meer verwachten?

Dus vanaf vandaag ben ik meta-duider. Op zoek naar het grote plaatje. Speurend naar de oorzaken van de symptomen. Grote krachten begrijpelijk makend.

In de podcast “Grip op de chaos” deed ik een poging.

En wat dan nog?

• Het is niet normaal hoe corrupt Donald Trump is en hoe erg het is kun je in deze Substack lezen

  The Bulwark

  How Corrupt Is Trump? Here Are the Numbers.

  THIS IS THE TRUMP ERA, which means if you blink, you will miss another shattering example of unabashed corruption. I don’t usually write about the same topic twice in a row, but the latest revela…

  Read more

  5 months ago · 813 likes · 100 comments · Mona Charen

• Onze AI-tools (Claude, Chatgpt) zijn enorme slijmballen en met een reden natuurlijk. Want zo komen we er steeds weer terug om te horen hoe geweldig onze ideeën en opmerkingen zijn. In dit stuk in The Guardian wordt gevraagd: “How will AI sycophancy change us?”

• Positief: de volledige toegenomen vraag naar elektriciteit in 2024 en 2025 werd geabsorbeerd door low carbon-bronnen.

  

• Interessant plaatje: millenial-vaders brengen veel meer tijd door met hun kinderen dan voorgaande generaties.

  

En voor de betalende abonnees een artikeltje over wat de drie enorme misvattingen over algoritmes zijn die ervoor zorgen dat we nog steeds geen serieuze stappen ondernemen tegen destructieve en manipulatieve social media zoals Trump’s X.

De drie grote misvattingen over algoritmes die actie in de weg staan

Het bewijs dat sociale media schadelijk zijn voor onze vrije samenleving, klotst tegen de plinten. Toch is het voor velen moeilijk te bevatten dat er hard moet worden opgetreden tegen de bedrijven die onze wereld zo ontwrichten. Drie hardnekkige misvattingen staan echte actie in de weg.

Read more

Ik heb de lat natuurlijk extreem hoog gelegd. Zo probeer ik in het eerste hoofdstuk een verhandeling over de Franse revolutie te verbinden met het Brexit-referendum en in hoofdstuk 3 maak ik het nog gekker, door de tweede wet van de thermodynamica te koppelen aan Game of Thrones en Polybius.

Maar ik zal je zeggen, het is geweldig om een boek te schrijven. En als ik mijn uitgever mag geloven gaat het ook nog eens de goede kant op.

Het schrijven zelf gaat beter dan ik had gedacht. Voordat ik begon maakte ik een schatting van het aantal woorden dat nodig was voor een boek (minimaal 55.000). En aangezien ik een excel-autist ben, berekende ik meteen hoeveel woorden ik per week moest schrijven om op tijd klaar te zijn.

Het leek een overweldigende opgave, maar ik ben nu over de helft en die woorden komen vanzelf.

Misschien omdat ik schrijf vanuit mijn eigen overtuiging dat we op een tweesprong staan in een snel veranderende wereld. De verandering wordt helaas geleid door een steeds ideologischer radicaalrechts dat precies weet wat het wil. Democraten kijken intussen verlamd toe, in constante verbazing.

Net zoals ik veel te lang. Maar nu niet meer. Tijd om echt te begrijpen wat er aan de hand is. En om zelf het roer in handen te nemen bij het vormen van de nieuwe wereld. En daar lees je meer over in februari 2027🙂

En wat dan nog?

• Een leuke site waar je LIVE kunt zien hoeveel winst (of beter gezegd: verlies) AI-bedrijven lijden.

• Een leuke Substack over stoppen met drinken en alles dat daarbij hoort: “Zuip je, Clem?” Ik las zelf inmiddels (lange) alcoholvrije periodes in en - met het risico te klinken als een bekeerling - ik heb me sinds mijn 14e niet zo goed gevoeld.

  Zuip je, Clem?

  Van klem zuipen naar 0.0: Ik schrijf over mijn leven met en zonder alcohol. Cheers.

• Ik vind dit stuk uit EW echt geweldig, omdat Jigal Krant zich helemaal terecht afzet tegen de bizarre overdreven aantijgingen van “cultural appropriation” aangaande Israelisch eten. Nee, eten is geen oorlog en al helemaal geen genocide. Doe ff normaal. (en dit komt van iemand die Israel inmiddels als een 100% schurkenstaat ziet).

• Heel interessant en onverwacht: Nederland zit in een Europese kopgroep van 5 landen die wil dat er steviger positie wordt gekozen tegen Chinese handelspraktijken.

En dan nu voor de betalende abonnees een stuk over het debat in de Tweede Kamer van afgelopen dinsdag, waarbij FvD NIET werd ontmasker. Er gebeurde iets heel anders. En dat is niet best.

Nee, FvD werd niet ontmaskerd in de Tweede Kamer

Ik merk dat ik anders kijk naar de Nederlandse politiek sinds ik inzie dat we leven in een nieuwe politieke orde.

Read more

Als Jesse Klaver ooit een succesvolle premier wil worden, dan kan hij Jetten I maar beter helpen. Ja dat lees je goed.

De traditionele ver­houding was dat het kabinet beleid maakt en de oppositie beleid tegenhoudt. Maar nu is de primaire rol geworden van de oppositie geworden om te zorgen dat het beleid dat haar kiezers wensen werkelijkheid wordt. En da…

Read more

De minderheidsregering Jetten werd beëdigd op 23 februari 2026. Na tien weken wordt zij al beoordeeld op haar prestaties. Alsof je een foetus op de eerste echo verwijt dat hij nog geen eerste woordje heeft gezegd.

Het oordeel was dat het nog niet veel voor elkaar kreeg. Dat er onvoldoende routes zijn naar meerderheden voor de plannen en begrotingen die e…

Read more

Ik keek een paar weken geleden het “Debat over de situatie in het Midden-Oosten”, van de Kamercommissie Buitenlandse Zaken.

Het leek een talkshow, waar mensen ongestraft wat meningen mochten rondstrooien. Zonder consequenties. De Tweede Kamer recenseerde. Iran, de Verenigde Staten, Israël: er werd nogal wat gevonden van wat die landen allemaal deden.

Alle…

Read more

In deze nieuwsbrief:

• Over de grootste uitdaging van de nieuwe partij PRO

• De NAVO bestaat al niet meer

• Leestips!

De keuze om het woord progressief te gebruiken in de naam van de nieuwe fusiepartij van PvdA en GroenLinks was opvallend. Want wat betekent dat woord in 2026 nog?

Ik heb progressief zijn altijd gezien als een richting: naar voren, naar een betere n…

Read more

De komende weken verschijnt in twee delen dit stuk van Mark Thiessen. Een korte versie ervan verscheen afgelopen weekend in NRC.

Soeverein, zo lang de ander het toestaat

Het is niet helemaal duidelijk op welk uur van de dag de schepen van commodore Matthew Perry de baai van Edo invoeren, het was ergens in de middag van 8 juli 1853, in het volle daglicht. …

Read more

De gemeenteraadsverkiezingen zijn de mooiste verkiezingen. Misschien zijn de onderwerpen en belangen minder groot, ze zijn wel herkenbaar en belangrijk. En ook de politici zijn dichtbij. Zoals het hoort bij volksvertegenwoordiging.

Ik zie het wanneer ik in Maastricht door mijn straat loop. Achter tientallen …

Read more

Het lijkt een leven geleden, maar ik schreef ooit een boekje over de Islamitische Revolutie in Iran en woonde er ook een paar maanden in 2007. Dus wat er in dat land gebeurt doet me wat.

De Islamitische Republiek is een vreselijk wreed regime, in leven gehouden met het bloed van tienduizenden Iraniërs. Ik ga juichend over straat wanneer er een ei…

Read more

Vandaag weer een editie speciaal voor supporters met een betaald abonnement. In januari en februari geef ik een “goede voornemens”-korting van 25% op abonnementen. Waardeer je mijn schrijfwerk op Substack? Je helpt me enorm door abonnee te worden. Dat waardeer ik zeer.

Subscribe now

Noem het geen populisme meer

Ik wil niet beweren dat populisme niet bestaat, of nooit bestaan heeft. Maar wat we in 2026 door onze westerse democratieën zien trekken, is geen populisme meer. Of beter gezegd: het is veel meer geworden dan populisme.

Woorden doen ertoe. Ze bepalen hoe we iets begrijpen. Hoe we erover praten. Wat we denken dat we eraan kunnen of moeten doen. En als onze democratieën fundamenteel veranderen, dan is het van belang dat we daar de juiste woorden voor kiezen.

Populisme is niet langer zo’n woord.

Populisme is geen ideologie. Het is een politieke vorm. Een stijl. Een manier van politiek bedrijven. Het is reactief. Het kijkt naar wat er leeft in de samenleving en naar welke gevoelens door de politieke elite niet worden geadresseerd. Het zoekt die onderwerpen op en vergroot ze uit. Het heeft geen eigen positieve agenda, geen vaste ideologische kern. Populisme kan links zijn of rechts. Pro-immigratie of anti-immigratie.

Read more

Het is gemakkelijk om cynisch te zijn over deze coalitie. Ze begint in een ongewisse tijd aan een onbekend avontuur: een minderheidskabinet dat, met te weinig zetels in de Tweede Kamer, toch meerderheden moet vinden voor enorme uitdagingen.

Deze week hoorde ik Wim Voermans bij Sven Kockelmann zeggen dat hij er weinig vertrouwen in heeft. Hij wijst hierbi…

Read more

Om maar met de deur in huis te vallen: nee, Trump sloot in Davos niet uit dat hij Groenland (met geweld) gaat innemen.

Trump slaat veel onzin uit dus het is belangrijk om de grote lijnen van de kleine lijnen te onderscheiden. De grote lijn is dat hij Groenland wil. De manier waarop maakt hem niet zo veel uit. Dat is de kleine lijn.

Bij de grote lijnen - wat hij wil - is Trump vrij consistent. Bij de kleine lijnen - hoe hij krijgt wat hij wil - niet zo. Daarvoor oppert hij altijd meerdere opties, trekt er een paar terug, gooit ze weer op tafel, etc. Hij deed dit recent ook met betrekking tot Venezuela. Hij doet het zodat mensen niet weten waar ze aan toe zijn.

Dus nee, Groenland met geweld verkrijgen is niet uitgesloten. Sterker nog, hij deed zijn gewoonlijke retorische truc: dreigen met iets - “ik zou geweld kunnen gebruiken” en het dan terugtrekken - “maar dat zal ik niet doen”.

Het spijt me voor de welwillenden, maar dat is dreigen met geweld.

Read more

De wereldorde staat op zijn kop. Er wordt al veel over geschreven: we gaan van een rules based order naar een power based order. Een onverwacht slachtoffer van die nieuwe orde is radicaalrechts Europa.

Trumps aanval op Maduro is meer dan een aanval op Venezuela en zijn bedreiging van Groenland meer dan een imperialistische greep naar land. Het is een aanval op radicaalrechts in Europa. Want het kernidee van deze politieke stroming is sinds haar ontstaan steeds hetzelfde geweest: de soevereine natiestaat.

Read more