“Weapons and military equipment alone do not determine the success of combat operations. What matters is whose hands they are in. We know that the human being is, and will remain, the decisive force in war. No missile, aircraft, or tank can be as formidable to the enemy as a soldier who possesses high combat morale and military expertise, who can handle weapons and equipment with skill, exploit their combat capabilities to the fullest, defeat the enemy, and achieve victory.”

In 1984, I opened my master’s thesis, entitled Soviet Military Manpower, with these words by Soviet Defense Minister Marshal Andrei Grechko. In the 42 years since, the technological character of warfare has undergone a profound transformation. Precision-guided munitions, unmanned systems, artificial intelligence, space-based intelligence, and network-centric operations have reshaped the battlefield beyond anything imaginable at the time. Yet the fundamental truth emphasized by Grechko remains unchanged: the human being is still at the heart of warfare.

Why Is Fighting a War So Difficult?

Technology can enhance a soldier’s ability to fight, but it cannot replace the will to fight, a sound command culture, military discipline, institutional cohesion, or strategic judgement. A state may purchase the world’s most advanced combat aircraft, its most expensive warships, and its most sophisticated missile systems. What it cannot acquire in the same way are the military institutions, combat experience, and strategic independence required to employ them effectively in war.

Saudi Arabia is one of the most striking contemporary examples of this contradiction. Thanks to its oil revenues, Riyadh ranks among the world’s largest defense spenders and enjoys considerable financial advantages in acquiring modern weapons. Yet it faces serious structural difficulties in transforming this technological arsenal into an independent and sustainable warfighting capability. The question is not whether individual Saudi soldiers possess courage or a willingness to sacrifice. The real issue is the extent to which the Saudi state can integrate its financial resources, modern military technology, and manpower into an effective fighting force.

The answer lies not only in Saudi Arabia’s military institutions, but also in the historical lessons of the Arab Israeli wars, Ibn Khaldun’s theory of asabiyyah (group solidarity), a state structure built around dynastic security, the political economy of oil, and dependence on external security guarantees. Viewed in the context of the Mecca Agreement, Saudi Arabia’s warfighting capability and the prospect of Turkish military support become matters of considerable strategic importance. The true value of a collective defense arrangement with a state whose military capabilities depend heavily on foreign assistance must be measured not by the economic and diplomatic relations that flourish in peacetime, but by the actual military power that state can bring to bear in war.

Lessons from the Arab Israeli Wars: Why Does Superior Weaponry Not Guarantee Victory?

The Arab Israeli wars that followed the Second World War provide one of the most revealing fields of comparative study in modern military history. The wars of 1948, 1956, 1967, and 1973 demonstrated that the outcome of a conflict depends not merely on weapons and the size of armed forces, but also on training, command, intelligence, mobilization, and military organization. One of the central lessons of these conflicts is that individual courage and institutional combat effectiveness are not the same thing. In some Arab armies, excessive centralization of command, restrictions on initiative among subordinate commanders, unrealistic training practices, the failure to integrate intelligence effectively into decision-making, and the prioritization of political loyalty over military competence created serious weaknesses.

By contrast, particularly during the earlier wars, the Israeli armed forces demonstrated significant advantages in mobilization, small-unit leadership, joint operations, and the ability to adapt to changing battlefield conditions. Yet these historical experiences do not justify any ethnic or cultural conclusion that Arab soldiers are inherently less capable of fighting. The performance of Jordan’s Arab Legion against Israeli forces in 1948 and the Egyptian Army’s successful crossing of the Suez Canal and penetration of the Bar-Lev Line in 1973 offer clear evidence to the contrary.

The contrast between Egypt’s military performance in 1967 and 1973 is particularly instructive. Soldiers drawn from the same society produced very different battlefield results under different conditions of training, doctrine, planning, and command. This demonstrates that military success is determined not by ethnic identity, but by the quality of military institutions and the way manpower is trained, organized, and employed.

Nor can it be claimed that the Israeli military has succeeded in every war. The heavy losses suffered during the opening stages of the 1973 war and the operational shortcomings exposed during the 2006 Lebanon War demonstrate that military effectiveness is never permanent or guaranteed. It must continually be tested, maintained, and improved. The fundamental distinction, therefore, is not between Arab and Israeli soldiers. It is between military systems that develop combat capabilities, embed them within effective institutions, and employ them successfully on the battlefield, and those that fail to do so.

This historical perspective is essential to understanding Saudi Arabia’s military weaknesses. Riyadh’s central problem is not a shortage of advanced military technology. It is the quality of the institutional structure required to transform that technology into an independent, effective, and sustainable warfighting capability.

Ibn Khaldun’s Theory of Asabiyyah: From Desert Warriors to an Oil Monarchy

Saudi Arabia’s military structure cannot be understood solely through its modern defense systems. Its origins as a state, traditional forms of social solidarity, and the transformation brought about by oil wealth must also be examined. In his great work, The Muqaddimah, the fourteenth-century thinker Ibn Khaldun placed the concept of asabiyyah at the heart of his explanation of the rise and decline of states. Asabiyyah refers to the collective solidarity and will to struggle that enable a community to unite in the face of common dangers, make sacrifices, and, when necessary, risk their lives.

According to Ibn Khaldun, the strong bonds of solidarity forged under harsh living conditions may gradually weaken as political authority becomes established, prosperity increases, and ruling elites grow distant from society. States may then become increasingly dependent on mercenary forces and external support rather than relying on the strength of their own people. The founding of Saudi Arabia is particularly revealing when viewed through this theory. The process that began with Abdulaziz Ibn Saud’s capture of Riyadh in 1902 and culminated in the establishment of the Kingdom of Saudi Arabia in 1932 was built upon tribal alliances, religious solidarity, adaptation to the harsh conditions of the desert, and armed struggle.

However, the rapid growth of oil revenues, particularly after the Second World War, transformed the country’s economic and social structure. A dynastic state that had expanded through armed struggle gradually became an oil monarchy that distributed petroleum wealth, purchased advanced military technology from abroad, and relied heavily on international partnerships for its security. Prosperity itself is not the decisive factor. Wealthy societies can also build powerful armed forces and maintain a strong will to fight. The real question is whether traditional tribal solidarity has been transformed into a modern sense of citizenship, a shared national identity, and collective military responsibility.

In the context of the modern state, Ibn Khaldun’s concept of asabiyyah cannot be understood merely as tribal solidarity. Its contemporary equivalent is the collective determination of a society to defend its common existence and future. This brings us to the central question concerning Saudi Arabia: To what extent has a historical system of solidarity based on dynastic and tribal relationships evolved into a shared national military identity embracing all citizens?

The Difference Between Loyalty to a Dynasty and Loyalty to the Nation

One of the most important questions in assessing an army’s true fighting strength is what its soldiers are fighting for. The modern nation-state transformed military loyalty from allegiance to a ruler, family, or tribe into a commitment to national sovereignty, the defense of the homeland, and the continuity of the state. The citizen armies that emerged after the French Revolution and the Turkish War of Independence are historical examples of this transformation.

The Turkish War of Independence was not fought to preserve a dynasty. Its driving force was the determination to liberate an occupied homeland and establish national sovereignty. This is why the struggle became more than a campaign conducted by a regular army. It developed into a national mobilization involving broad sections of society. In Saudi Arabia, by contrast, the historical legitimacy of the state developed through dynastic loyalty, tribal relationships, and religious solidarity. The House of Saud consolidated its central authority by managing alliances and balances of power among tribal communities such as the Anaza, Otaibah, Mutair, Shammar, Qahtan, and Harb.

This does not mean, of course, that monarchies are incapable of building powerful armies. Prussia and Britain provide clear historical counterexamples. The decisive issue is therefore not monarchy as a form of government, but whether military loyalty is directed towards individuals or towards enduring state institutions and shared national interests.

The effectiveness of modern armed forces depends on their ability to bring different social identities together under a common military purpose, supported by merit, professionalism, and discipline. One of the fundamental contradictions within Saudi Arabia’s military structure lies in the relationship between institutions historically designed to safeguard the ruling dynasty and the unified national command structure required by modern warfare.

Does the Army Protect the State or the Dynasty?

The existence of separate institutional structures for Saudi Arabia’s regular armed forces and its National Guard cannot be explained simply as a division of military responsibilities. This arrangement has deep historical and political roots. The overthrow of the Egyptian monarchy by the Free Officers Movement in 1952 served as a powerful warning to dynastic rulers across the region. The institutional development of the Saudi National Guard during the 1950s was closely linked to the strengthening of a separate military organization intended to safeguard the ruling dynasty and maintain internal stability.

In military sociology, the concept of coup-proofing refers to arrangements designed to prevent the armed forces from becoming a threat to political authority by establishing a balance among different security institutions. In Saudi Arabia, this approach took shape through the National Guard, while in many other countries similar functions have been assigned to police or internal security forces. Such parallel command structures, created primarily for political security, can undermine intelligence sharing, joint operations, personnel management, and merit-based military advancement.

Modern warfare, however, demands precisely the opposite. Land, naval, air, space, and cyber capabilities must be integrated in pursuit of a common strategic objective. Commanders must be able to exercise independent initiative when circumstances require, while decision-making processes must remain swift and effective. Prussia’s historical experience offers an instructive example. Following its crushing defeat by Napoleon in 1806, Prussia reorganized its military institutions under reformers such as Scharnhorst and Gneisenau. Officer education, general staff organization, professional merit, and command culture became central pillars of the reform process.

The mission command philosophy that developed subsequently, known as Auftragstaktik, emphasized the ability of subordinate commanders to understand their superior’s intent and exercise initiative as battlefield conditions changed. The Prussian experience demonstrates that military strength does not develop simply through the modernization of weapons. It requires a transformation of the institutions that employ those weapons and the command philosophy that guides their use.

Saudi Arabia faces precisely this challenge. Security mechanisms established to preserve political stability do not necessarily provide the unity of command and operational flexibility required to confront external threats. Ultimately, a military establishment designed to protect a ruling dynasty is not the same as a national army capable of independently fighting and sustaining a prolonged war against an external enemy.

Oil Wealth: The Gap Between Arms Imports and Military Power

One of the defining features of Saudi Arabia’s military establishment is its enormous defense budget, made possible by the country’s oil revenues. For 2026, Riyadh allocated approximately $64 billion to defense, representing 18.3 percent of total government expenditure. A further $32 billion was allocated to internal security and regional administration. The Royal Saudi Air Force operates American F-15 fighters, European Eurofighter Typhoon and Tornado aircraft, E-3 AWACS airborne early warning aircraft, and A330 MRTT aerial refueling tankers. Its navy is equipped with Al Riyadh-class frigates derived from the French La Fayette design, Spanish Avante 2200 corvettes, and American-built warships. Its ground forces operate M1A2S Abrams tanks, M2 Bradley armored vehicles, AH-64 Apache attack helicopters, and Patriot air defense systems.

Yet this multibillion-dollar arsenal of modern weapons does not necessarily translate into an independent and sustainable warfighting capability. Saudi Arabia’s fundamental contradiction is its inability to convert the technological advantages purchased through oil wealth into a comparable level of military effectiveness, battlefield success, and strategic independence. At the heart of this contradiction lies the country’s rentier-state economic structure. Because the state derives much of its revenue from natural resources rather than domestic production and taxation, military modernization has largely followed a model based on importing advanced weapons and technology.

While this approach has provided access to sophisticated military systems, the domestic defense industry, technical expertise, maintenance and logistical infrastructure, and independent operational capabilities needed to sustain them have not developed at the same pace. This structural dependence creates serious strategic risks, particularly during prolonged conflicts or when political relations with arms-supplying countries deteriorate. The effectiveness of modern combat aircraft, air defense systems, and warships depends not only on their technological sophistication but also on the uninterrupted availability of software, ammunition, spare parts, maintenance, intelligence, and logistical support.

Although Saudi Arabia has launched initiatives in recent years to develop its domestic defense industry, technology transfer, local manufacturing, independent design capabilities, and full operational autonomy represent very different stages of military development. A state’s true military strength, therefore, should not be measured simply by the number or value of the weapons in its inventory. It must also be judged by how effectively, and for how long, those systems can be operated without external assistance.

Ultimately, purchasing weapons is an economic transaction. Developing the ability to fight a war is a strategic process that requires years of investment in training, industry, command culture, military tradition, social cohesion, and combat experience.

The Yemen War: When Technological Superiority Fails to Deliver Strategic Victory

One of the most important tests of Saudi Arabia’s military power under the leadership of Mohammed bin Salman was its intervention in Yemen, which began in March 2015. The Saudi-led coalition entered the conflict with modern combat aircraft, advanced munitions, substantial intelligence capabilities, and considerable financial resources. The Houthis, by contrast, relied on more limited resources, local organization, familiarity with the terrain, asymmetric warfare, and the growing use of missiles and unmanned aerial systems. Iranian assistance also played an important role in strengthening Houthi military capabilities.

Despite its technological superiority, the Saudi-led coalition failed to achieve the political objectives announced at the beginning of the intervention. The air campaign could not dismantle the opposing side’s military and political organization. Over time, the conflict evolved into a struggle that also threatened Saudi Arabia’s border security and critical energy infrastructure.

The most important lesson of Yemen is the distinction between tactical and technological superiority on the one hand and strategic victory on the other. An air force may successfully strike designated targets, damage enemy infrastructure, and establish significant advantages within an operational theatre. Yet none of these achievements, by themselves, guarantees that the political objectives of a war will be attained.

The outcome of war also depends on the enemy’s will to resist, its social organization, access to external support, and the political dynamics of the conflict. An important distinction must be made here. It would be incorrect to suggest that Saudi forces are incapable of fighting under all circumstances. During the Battle of Khafji in the 1991 Gulf War, Saudi and Qatari forces, supported by the US-led coalition, carried out a successful counterattack against Iraqi troops.

The issue, therefore, is not the individual courage of Saudi soldiers. It is the ability to plan, conduct, sustain, and bring a modern, prolonged war to a successful strategic conclusion independently. The experience of Yemen exposed a substantial gap between Saudi Arabia’s possession of advanced military technology and its ability to translate that technology into independent strategic results.

Why Should Turkish Soldiers Fight for Saudi Arabia?

This assessment of Saudi Arabia’s military capabilities raises a question of profound strategic importance for Türkiye. Potential military alliances and collective defense arrangements proposed under the name of the Mecca Pact risk becoming mechanisms through which Türkiye would be expected to compensate for Saudi Arabia’s military shortcomings, rather than serve its own national security interests.

The central issue is not whether Türkiye should seek military assistance from Saudi Arabia. With its longstanding military tradition, combat experience, highly trained personnel, and growing defense industry, Türkiye possesses the capabilities needed to safeguard its own security. The real concern is the possibility that Turkish soldiers could be placed under an obligation to defend the Saudi ruling dynasty or fight in Riyadh’s regional conflicts. Given the structural limitations of Saudi Arabia’s ability to conduct independent and sustained military operations, the possibility that Türkiye would bear a disproportionate share of the military burden in such an alliance must be taken seriously.

The combat aircraft, warships, and missile systems purchased with Saudi oil revenues cannot replace the operational experience, command culture, and trained manpower of the Turkish Armed Forces. Under such circumstances, Türkiye could find itself assuming what would effectively be a one-sided military responsibility under the guise of mutual defense. More importantly, a clear distinction must be drawn between the security of Saudi Arabia and the security of the House of Saud. Defending a state’s territorial integrity and sovereignty is not the same as using military force to preserve a dynasty’s hold on power or protect its regional political ambitions.

Turkish soldiers must not become the guarantors of another country’s internal power arrangements or struggles for regional influence. Nor should Türkiye accept obligations that would place the lives of its soldiers at risk in conflicts unrelated to its own national interests. The fundamental question in Türkiye’s military relations with Saudi Arabia, therefore, is not how much assistance Riyadh could provide Ankara, but under what circumstances, in which geographical areas, and for what purposes Saudi Arabia might request Turkish military intervention.

Could such an arrangement draw Türkiye into conflicts with Iran or other regional states that its own national interests do not require? Could the Turkish Armed Forces become responsible for defending Saudi airspace, securing its maritime lines of communication, or protecting its critical energy infrastructure? And how would national sovereignty and the constitutional authority of the Turkish Grand National Assembly be safeguarded when decisions are made about sending Turkish soldiers to fight on behalf of another state?

Cooperation between Türkiye and Saudi Arabia in defense industries, military training, intelligence, and joint exercises is certainly possible. However, military cooperation and a binding obligation to fight a war on another state’s behalf are fundamentally different matters. Türkiye’s accumulated military expertise, trained personnel, and combat experience are not resources that can be placed at the disposal of other states in exchange for economic benefits or diplomatic goodwill.

Conclusion: The Value of a Turkish Soldier Is Beyond Measure

The decisive importance of the human element, emphasized by Marshal Grechko nearly half a century ago, remains as relevant as ever in today’s technologically advanced warfare. The Arab Israeli wars, Prussia’s military reforms, Ibn Khaldun’s theory of asabiyyah, and Saudi Arabia’s experience in Yemen all point to the same fundamental truth: military power is far more than the sum of a nation’s weapons systems.

It is the combined product of a state’s political structure, the cohesion of its society, its military traditions, command culture, industrial foundations, and collective will to fight. Saudi Arabia’s central problem is not a lack of modern weapons. It is the structural difficulty of transforming the technological advantages acquired through oil wealth into an independent, integrated, and sustainable military capability.

For Türkiye, compensating for these shortcomings with the manpower and combat experience of the Turkish Armed Forces cannot be an acceptable strategic choice. Türkiye’s armed forces do not exist to guarantee the security of other states. Their primary duty is to defend the Turkish homeland, the Turkish nation, and the sovereign rights of the Republic of Türkiye. Any military alliance must therefore be judged first and foremost by Türkiye’s national interests and the strategic risks arising from the obligations it would undertake.

A state may purchase the world’s most expensive combat aircraft, warships, and missile systems. But military tradition, national solidarity, command competence, and the will to fight cannot be acquired in the same way. Oil revenues can buy weapons. They cannot buy the military heritage and spirit of sacrifice that a nation has forged over centuries. No economic or diplomatic gain could ever justify the loss of Turkish soldiers’ lives in defense of another ruling dynasty. Weapons have a price. But the blood of a Turkish soldier and the independence of the Turkish nation are not for sale.

“Silahlar ve askerî teçhizat, tek başlarına muharebe harekâtının başarısını belirlemez. Önemli olan, bunların kimin elinde olduğudur. İnsanın savaşta belirleyici güç olduğunu ve olmaya devam ettiğini biliyoruz. Ne bir füze ne bir uçak ne de bir tank, düşman açısından yüksek muharebe moraline ve askerî uzmanlığa sahip, silahları ve teçhizatı ustalıkla kullanabilen, bunların muharebe yeteneklerinden azami ölçüde yararlanarak düşmanı yenilgiye uğratabilecek ve zafer kazanabilecek bir asker kadar korkutucu olabilir.”

1984 yılında hazırladığım ‘’Sovyet Askeri İnsan Gücü’’ başlıklı yüksek lisans tezimin girişinde Sovyet Savunma Bakanı Mareşal Andrey Greçko’nun yukardaki değerlendirmesine yer vermiştim. Aradan geçen 42 yıl içinde savaşın teknolojik niteliği köklü biçimde değişti. Hassas güdümlü mühimmat, insansız sistemler, yapay zekâ, uzay destekli istihbarat ve ağ merkezli harekât, savaş alanını geçmişle karşılaştırılamayacak ölçüde dönüştürdü. Ancak Greçko’nun vurguladığı temel gerçek değişmedi. Savaşın merkezinde hâlâ insan bulunmaktadır.

Neden Savaşmak Zor?

Teknoloji, insanın savaşma yeteneğini artırabilir. Ancak savaşma iradesinin, komuta kültürünün, askerî disiplinin, kurumsal dayanışmanın ve stratejik aklın yerini alamaz. Bir devlet dünyanın en gelişmiş savaş uçaklarını, en pahalı savaş gemilerini ve en modern füze sistemlerini satın alabilir. Fakat bunları savaş alanında etkili biçimde kullanacak askerî kurumları, muharebe tecrübesini ve stratejik bağımsızlığı aynı yöntemle elde edemez. Suudi Arabistan bu çelişkinin günümüzdeki en dikkat çekici örneklerinden biridir. Petrol gelirleri sayesinde dünyanın en yüksek savunma harcamalarını yapan ülkeleri arasında yer alan Riyad, modern silah sistemlerine erişimde büyük bir ekonomik avantaja sahiptir. Buna karşılık bu teknolojik birikimin bağımsız ve sürdürülebilir savaş gücüne dönüştürülmesi konusunda ciddi yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. Burada sorgulanması gereken Suudi askerinin bireysel cesareti veya fedakârlığı değildir. Asıl mesele, Suudi devletinin sahip olduğu ekonomik kaynakları, modern askerî teknolojiyi ve insan gücünü bütünleşik bir savaş kapasitesine ne ölçüde dönüştürebildiğidir.

Bu sorunun cevabı yalnızca Suudi Arabistan’ın askerî kurumlarında değil, Arap–İsrail savaşlarının tarihsel derslerinde, İbn Haldun’un asabiyet teorisinde, hanedan güvenliği üzerine kurulan devlet yapısında, petrol ekonomisinde ve dış güvenlik bağımlılığında aranmalıdır. Mekke Anlaşması üzerinden bağlantı kurulduğunda Suudilerin savaşma yeteneği ile Türkiye desteği konusu stratejik boyuta sahiptir. Çünkü askerî yetenekleri büyük ölçüde dış desteğe dayanan bir devletle kurulabilecek kolektif savunma düzenlemesinin gerçek değeri, barış zamanındaki ekonomik ve diplomatik ilişkilerle değil, savaş zamanında ortaya koyabileceği gerçek güçle ölçülmelidir.

Arap–İsrail Savaşlarının Dersi: Silah Üstünlüğü Neden Zafer Getirmez?

İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşanan Arap–İsrail savaşları, modern askerî tarihin en önemli karşılaştırmalı inceleme alanlarından birini oluşturur. 1948, 1956, 1967 ve 1973 savaşları, yalnızca silah sistemlerinin ve kuvvet büyüklüklerinin değil, eğitim, komuta, istihbarat, seferberlik ve askerî örgütlenmenin savaşın sonucunu nasıl etkilediğini göstermiştir. Bu savaşların ortaya koyduğu ortak sorunlardan biri, bireysel askerî cesaret ile kurumsal muharebe etkinliğinin aynı şey olmadığıdır. Bazı Arap ordularında aşırı merkezîleşmiş komuta, ast komutanların inisiyatif kullanmasının sınırlandırılması, gerçekçi olmayan eğitim yöntemleri, istihbaratın karar mekanizmalarına yeterince yansıtılamaması ve siyasal sadakatin askerî liyakatin önüne geçmesi ciddi sorunlar yaratmıştır. Buna karşılık İsrail ordusu, özellikle erken dönem savaşlarında seferberlik, küçük birlik liderliği, müşterek harekât ve değişen muharebe koşullarına uyum sağlama bakımından önemli üstünlükler göstermiştir.

Ancak bu tarihsel değerlendirmeden Arap askerinin savaşma yeteneğinin düşük olduğu gibi etnik veya kültürel bir sonuç da çıkarılamaz. Ürdün Arap Lejyonunun 1948’deki İsrail’e karşı performansı ve Mısır ordusunun 1973’te Süveyş Kanalı’nı geçerek Bar-Lev savunma hattını aşması bunun açık örnekleridir. Özellikle Mısır’ın 1967 ve 1973 savaşlarındaki farklı performansı öğreticidir. Aynı toplumdan gelen askerler, değişen eğitim, doktrin, planlama ve komuta koşullarında farklı muharebe sonuçları üretebilmiştir. Bu gerçek, askerî başarının etnik kimlikten değil, askerî kurumların niteliğinden ve insan gücünün nasıl örgütlendiğinden kaynaklandığını gösterir.

İsrail ordusunun da her savaşta başarılı olduğu söylenemez. 1973 savaşının başlangıcındaki ağır kayıplar ve 2006 Lübnan Savaşı’nda ortaya çıkan operasyonel sorunlar, askerî kurumların etkinliğinin sürekli sınandığını göstermektedir. Dolayısıyla temel ayrım Arap veya İsrailli asker arasında değil, askerî yetenekleri geliştiren, kurumsallaştıran ve savaş alanında etkili biçimde kullanan sistemler arasındadır.

Bu tarihsel çerçeve Suudi Arabistan’ın askerî sorunlarını anlamak bakımından önemlidir. Çünkü Riyad’ın karşılaştığı temel sorun da askerî teknolojinin eksikliği değil, bu teknolojiyi bağımsız ve sürdürülebilir muharebe gücüne dönüştürebilecek kurumsal yapının niteliğidir.

İbn Haldun’un Asabiyet Teorisi: Çöl Savaşçılarından Petrol Monarşisine

Suudi Arabistan’ın askerî yapısını yalnızca modern savunma sistemleri üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Devletin kuruluş koşulları, toplumsal dayanışma biçimleri ve petrol zenginliğiyle yaşadığı dönüşüm de incelenmelidir. 14.yüzyılın büyük düşünürü İbn Haldun, Mukaddime adlı eserinde devletlerin yükseliş ve çözülüş süreçlerini açıklarken asabiyet kavramını merkeze yerleştirir. Asabiyet, bir topluluğun ortak tehlikeler karşısında kenetlenmesini, fedakârlık yapmasını ve gerektiğinde hayatını riske atmasını sağlayan kolektif dayanışma ve mücadele iradesidir. İbn Haldun’a göre zorlu yaşam koşullarında gelişen güçlü dayanışma ilişkileri, siyasal iktidarın yerleşmesi, refahın artması ve yönetici sınıfların toplumdan uzaklaşmasıyla zaman içinde zayıflayabilir. Devletler giderek kendi toplumsal güçleri yerine ücretli askerlerden ve dış destek unsurlarından yararlanmaya başlayabilir.

Suudi Arabistan’ın kuruluş süreci bu teori açısından dikkat çekicidir. Abdülaziz bin Suud’un 1902’de Riyad’ı ele geçirmesiyle başlayan ve 1932’de Suudi Arabistan Krallığı’nın kurulmasıyla sonuçlanan süreç, kabile ittifaklarına, dinî dayanışmaya, çöl koşullarına uyuma ve silahlı mücadeleye dayanıyordu. Ancak petrol gelirlerinin özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında hızla artması, devletin ekonomik ve toplumsal yapısını değiştirdi. Mücadeleyle genişleyen hanedan devleti, giderek petrol gelirlerini dağıtan, gelişmiş askerî teknolojiyi dışarıdan satın alan ve güvenliğini büyük ölçüde uluslararası ortaklıklarla sağlayan bir monarşiye dönüştü.

Burada belirleyici olan refahın kendisi değildir. Refah toplumları da güçlü ordular ve yüksek savaşma iradesi geliştirebilir. Asıl sorun, tarihsel kabile dayanışmasının modern vatandaşlık, ortak vatan bilinci ve kurumsal askerî sorumluluk temelinde yeniden üretilip üretilemediğidir. İbn Haldun’un asabiyeti, modern devlet koşullarında yalnızca kabile dayanışması olarak düşünülemez. Bunun çağdaş karşılığı, toplumun ortak varlığını ve geleceğini savunma iradesidir. Suudi Arabistan açısından temel soru burada ortaya çıkar. Hanedan ve kabile ilişkileri üzerine kurulmuş tarihsel dayanışma sistemi, bütün vatandaşları kapsayan ortak bir millî askerî kimliğe ne ölçüde dönüşebilmiştir?

Hanedana Sadakat ile Vatana Sadakat Arasındaki Fark

Bir ordunun gerçek savaşma gücünü belirleyen en önemli sorulardan biri, askerlerin ne için savaştıklarıdır. Modern millî devlet anlayışı, askerî sadakati bir hükümdarın, ailenin veya kabilenin çıkarlarından çıkararak milletin egemenliği, vatanın savunulması ve devletin devamlılığı üzerine kurmuştur. Fransız Devrimi sonrasında gelişen yurttaş orduları ve Türk Kurtuluş Savaşı bu dönüşümün tarihsel örnekleridir. Türk Kurtuluş Savaşının temelinde hanedanın devamlılığını sağlama düşüncesi değil, işgal altındaki vatanı kurtarma ve millî egemenliği tesis etme iradesi bulunuyordu. Bu nedenle askerî mücadele yalnızca düzenli ordunun değil, toplumun geniş kesimlerinin katıldığı bir bağımsızlık seferberliğine dönüşebildi.

Suudi Arabistan’da ise devletin tarihsel meşruiyeti hanedan sadakati, kabile ilişkileri ve dinî dayanışma üzerinden gelişmiştir. Suud hanedanı, Anaze, Uteybe, Mutayr, Şammar, Kahtan ve Harb gibi kabile toplulukları arasındaki ittifakları ve güç dengelerini yöneterek merkezî otoritesini pekiştirmiştir. Elbette monarşik devletlerin güçlü ordular geliştiremeyeceği ileri sürülemez. Prusya ve Britanya bunun tarihsel karşı örnekleridir. Dolayısıyla sorun yönetim biçiminin tek başına monarşi olması değil, askerî sadakatin kişilere mi, yoksa kalıcı devlet kurumlarına ve ortak millî çıkarlara mı yöneldiğidir.

Modern orduların başarısı, farklı toplumsal aidiyetleri ortak bir askerî amaç, liyakat sistemi ve disiplin anlayışı içinde bütünleştirebilmesine bağlıdır. Suudi Arabistan’ın askerî yapılanmasındaki temel çelişkilerden biri, hanedan güvenliğini önceleyen tarihsel kurumlarla modern savaşın gerektirdiği bütünleşik millî komuta yapısı arasındaki ilişkidir.

Ordu Devleti mi Koruyor, Hanedanı mı?

Suudi Arabistan’ın güvenlik sisteminde düzenli silahlı kuvvetler ile Ulusal Muhafızların ayrı kurumsal yapılarda gelişmesi, yalnızca askerî görev dağılımıyla açıklanamaz. Bu ayrımın tarihsel ve siyasal nedenleri bulunmaktadır. 1952 yılında Mısır’da Hür Subaylar hareketinin monarşiyi devirmesi, bölgedeki hanedan yönetimleri açısından önemli bir uyarı olmuştur. Suudi Ulusal Muhafızlarının 1950’li yıllarda kurumsallaşması, hanedan güvenliğini ve iç istikrarı sağlamaya yönelik ayrı bir askerî yapının güçlendirilmesi süreciyle ilişkilidir.

Askerî sosyolojide, darbe önleme düzenlemeleri olarak adlandırılan yaklaşım, silahlı kuvvetlerin siyasal iktidara tehdit oluşturmasını engellemek amacıyla farklı güvenlik kurumları arasında denge kurulmasını ifade eder. Suudi Arabistan’da Ulusal Muhafızlar ile şekillenen bu model pek çok ülkede Polis ile sağlanır. Siyasal güvenlik kaygılarıyla oluşturulan bu tip paralel komuta yapıları, kurumlar arasında bilgi paylaşımını, müşterek harekâtı, personel yönetimini ve askerî liyakati olumsuz etkileyebilir. Modern savaş ise bunun tersini gerektirir. Kara, deniz, hava, uzay ve siber unsurların aynı stratejik amaç doğrultusunda bütünleşmesi, komutanların gerektiğinde bağımsız inisiyatif kullanabilmesi ve karar mekanizmalarının hızla çalışması gerekir.

Bu noktada Prusya’nın tarihsel deneyimi öğreticidir. 1806’da Napolyon karşısında ağır yenilgiye uğrayan Prusya, Scharnhorst ve Gneisenau öncülüğünde askerî kurumlarını yeniden düzenlemiştir. Subay eğitimi, kurmaylık, liyakat ve komuta kültürü reformların merkezinde yer almıştır. Daha sonra gelişen görev tipi emir anlayışı, ast komutanların üst komutanın niyetini kavrayarak değişen savaş koşullarında inisiyatif kullanmasını esas almıştır. Prusya örneği askerî gücün, yalnızca silahların modernleştirilmesiyle değil, onları kullanan kurumların ve komuta anlayışının dönüşümüyle geliştiğini ortaya koymaktadır.

Suudi Arabistan’ın karşılaştığı temel sorunlardan biri de budur. Siyasal istikrarı korumak amacıyla oluşturulan güvenlik mekanizmaları, dış tehdide karşı gerekli komuta bütünlüğü ve operasyonel esnekliği destekleyememektedir. Zira hanedan güvenliğini sağlayan bir askerî yapı ile uzun süreli harici bir savaşı bağımsız biçimde sürdürebilen millî ordu aynı şey değildir.

Petrol Zenginliği: Silah İthalatı ile Savaş Gücü Arasındaki Uçurum

Suudi Arabistan’ın askerî yapısını diğer birçok devletten ayıran temel özellik, petrol gelirleri sayesinde dünyanın en büyük savunma bütçelerinden birine sahip olmasıdır. 2026 yılı için yaklaşık 64 milyar dolarlık askerî bütçe ayırmış, toplam kamu harcamalarının %18,3’ünü askerî sektöre tahsis etmiştir. İç güvenlik ve bölgesel yönetim için de 32 milyar dolar bütçeye sahiptir.

Riyad’ın hava kuvvetlerinde Amerikan F-15 savaş uçakları, Avrupa yapımı Eurofighter Typhoon ve Tornado uçakları, E-3 AWACS erken ihbar ve A330 MRTT yakıt ikmal uçakları bulunmaktadır. Deniz kuvvetleri Fransız La Fayette tasarımından geliştirilen Al Riyadh sınıfı fırkateynler, İspanyol Avante 2200 korvetleri ve Amerikan yapımı savaş gemileriyle donatılmıştır. Kara kuvvetleri ise M1A2S Abrams tankları, M2 Bradley zırhlı araçları, AH-64 Apache taarruz helikopterleri ve Patriot hava savunma sistemleriyle desteklenmektedir. Ancak milyarlarca dolarlık bu modern silah envanteri, bağımsız ve sürdürülebilir savaş gücü anlamına gelmemektedir.

Suudi Arabistan’ın temel çelişkisi, petrol zenginliği sayesinde elde ettiği teknolojik üstünlüğü aynı ölçüde askerî etkinliğe, muharebe başarısına ve stratejik bağımsızlığa dönüştürememesidir. Bu çelişkinin kökeninde, ülkenin petrol gelirlerine dayalı rantiyer devlet yapısı bulunmaktadır. Devletin ekonomik kaynaklarının büyük bölümünü toplumsal üretimden ve vergilerden ziyade doğal kaynak gelirlerinden sağlaması, askerî modernleşmenin de büyük ölçüde dışarıdan teknoloji ve silah satın alınmasına dayanmasını kolaylaştırmıştır. Böylece modern silah sistemlerine erişim sağlanırken bunları destekleyecek yerli savunma sanayisi, teknik uzmanlık, bakım ve lojistik altyapısı ile bağımsız harekât kapasitesi aynı hızda gelişmemiştir.

Bu yapısal bağımlılık, özellikle uzun süreli savaşlarda veya silah tedarikçisi ülkelerle siyasi ilişkilerin bozulması durumunda ciddi stratejik riskler doğurmaktadır. Çünkü modern savaş uçaklarının, hava savunma sistemlerinin ve savaş gemilerinin etkinliği yalnızca sahip oldukları teknolojik özelliklere değil, yazılım, mühimmat, yedek parça, bakım, istihbarat ve lojistik desteğin kesintisiz sürdürülebilmesine bağlıdır. Suudi Arabistan son yıllarda savunma sanayisini yerlileştirmeye yönelik girişimlerde bulunsa da teknoloji transferi, yerli üretim ve bağımsız tasarım yeteneği ile tam operasyonel özerklik birbirinden farklı aşamalardır. Dolayısıyla bir devletin gerçek askerî gücü, envanterindeki silahların sayısı ve değeriyle değil, bu sistemleri dış desteğe ihtiyaç duymadan ne kadar süre ve hangi etkinlikle kullanabildiğiyle ölçülmelidir. Sonuçta silah satın almak ekonomik bir işlemdir; savaşma yeteneği kazanmak ise eğitim, sanayi, komuta kültürü, askerî gelenek, toplumsal dayanışma ve muharebe tecrübesinin uzun yıllar içinde bütünleşmesini gerektiren stratejik bir süreçtir.

Yemen Savaşı: Teknolojik Üstünlüğün Stratejik Yenilgiye Dönüşmesi

Suudi Arabistan’ın Muhammed Bin Salman liderliğinde askerî gücünün en önemli sınavlarından biri, Mart 2015’te başlayan Yemen müdahalesidir. Riyad öncülüğündeki koalisyon, modern savaş uçakları, gelişmiş mühimmat, önemli istihbarat olanakları ve ekonomik kaynaklarla harekâta başlamıştır. Buna karşılık Husiler, daha sınırlı kaynaklarla, yerel örgütlenme, arazi koşullarına uyum, asimetrik savaş yöntemleri, füze ve insansız hava aracı sistemlerinden yararlanarak direnmiştir. İran’ın sağladığı destek de Husilerin askerî kapasitesinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.

Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyonun teknolojik üstünlüğü, başlangıçta ilan edilen siyasal hedeflerin gerçekleştirilmesine yetmemiştir. Hava harekâtı, karşı tarafın askerî ve siyasal örgütlenmesini ortadan kaldıramamış, savaş zaman içinde Suudi Arabistan’ın sınır güvenliğini ve kritik enerji altyapısını da etkileyen bir mücadeleye dönüşmüştür. Yemen örneğinin ortaya koyduğu en önemli gerçek, taktik ve teknolojik üstünlük ile stratejik zafer arasındaki farktır. Bir hava kuvveti belirli hedefleri başarıyla vurabilir, düşmanın altyapısına zarar verebilir ve harekât alanında önemli üstünlük sağlayabilir. Ancak bunlar tek başına savaşın siyasal hedeflerine ulaşıldığı anlamına gelmez. Savaşın sonucu, karşı tarafın mücadele iradesi, toplumsal örgütlenmesi, dış destek olanakları ve çatışmanın siyasi dinamikleriyle de belirlenir.

Burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Suudi birliklerinin hiçbir koşulda savaşamadığı iddiası doğru değildir. 1991 Körfez Savaşı’ndaki Hafci Muharebesi’nde Suudi ve Katar birlikleri, Amerikan öncülüğündeki koalisyonun desteğiyle Irak kuvvetlerine karşı başarılı bir karşı taarruz gerçekleştirmiştir. Dolayısıyla mesele Suudi askerinin bireysel cesareti değildir. Asıl mesele, modern ve uzun süreli bir savaşı bağımsız olarak planlama, yürütme, destekleme ve stratejik sonuca ulaştırma kapasitesidir. Yemen deneyimi, Suudi Arabistan’ın sahip olduğu askerî teknoloji ile bağımsız stratejik sonuç üretme yeteneği arasında önemli bir mesafe bulunduğunu göstermiştir.

Suudi Arabistan İçin Türk Askeri Neden Savaşsın?

Suudi Arabistan’ın askerî yeteneğine ilişkin bu değerlendirme, Türkiye açısından son derece önemli bir stratejik sorunu gündeme getirmektedir. Özellikle Mekke Paktı adı altında gündeme getirilen olası askerî ittifaklar ve kolektif savunma düzenlemeleri, Türkiye’nin kendi millî güvenlik ihtiyaçlarından ziyade Suudi Arabistan’ın askerî yetersizliklerini telafi edecek bir mekanizmaya dönüşme riski taşımaktadır. Burada temel sorun Türkiye’nin Suudi Arabistan’dan askerî yardım alması değildir. Türkiye, köklü askerî geleneği, savaş tecrübesi, yetişmiş insan gücü ve gelişen savunma sanayisiyle kendi güvenliğini sağlayabilecek bir devlettir. Asıl mesele, Türk askerinin Suudi hanedanının güvenliğini sağlamak veya Riyad’ın bölgesel çatışmalarında savaşmak üzere yükümlülük altına sokulması ihtimalidir.

Suudi Arabistan’ın modern silah sistemlerine rağmen bağımsız ve sürdürülebilir savaş yürütme kapasitesindeki yapısal sınırlamalar dikkate alındığında, böyle bir ittifakta askerî yükün önemli bölümünün Türkiye’nin omuzlarına bırakılması ihtimali ciddiyetle değerlendirilmelidir. Suudi Arabistan’ın petrol gelirleriyle satın aldığı savaş uçakları, savaş gemileri ve füze sistemleri, Türk Silahlı Kuvvetlerinin askerî tecrübesinin, komuta kültürünün ve yetişmiş insan gücünün yerini alamaz. Bu durumda Türkiye, karşılıklı savunma adı altında gerçekte tek taraflı askerî sorumluluk üstlenen ülke konumuna düşebilir.

Daha da önemlisi, Suudi Arabistan’ın güvenliği ile Suud hanedanının güvenliği birbirinden ayrılmalıdır. Bir devletin toprak bütünlüğünü ve egemenliğini savunmak ile bir hanedanın iktidarını veya bölgesel siyasi tercihlerini askerî güç kullanarak korumak aynı şey değildir. Türk askeri, başka bir devletin iç iktidar dengelerinin veya bölgesel nüfuz mücadelelerinin güvencesi hâline getirilemez. Türkiye’nin millî çıkarlarıyla doğrudan ilgisi bulunmayan çatışmalarda Türk askerinin hayatını riske atacak yükümlülükler kabul edilemez.

Bu nedenle Türkiye’nin Suudi Arabistan’la askerî ilişkilerinde asıl sorgulanması gereken, Riyad’ın Türkiye’ye ne kadar yardım edebileceği değil, Türkiye’den hangi şartlarda, hangi coğrafyalarda ve hangi amaçlarla askerî müdahale talep edebileceğidir. Böyle bir düzenleme Türkiye’yi İran’la veya başka bölge devletleriyle kendi millî çıkarlarının gerektirmediği çatışmalara sürükleyebilir mi? Türk Silahlı Kuvvetleri, Suudi Arabistan’ın hava savunmasından, deniz ulaştırma hatlarından veya kritik enerji altyapısından sorumlu tutulabilir mi? Türk askerinin başka bir devlet adına savaşa gönderilmesi konusunda karar yetkisi, millî egemenlik ve TBMM’nin anayasal yetkileri nasıl korunacaktır?

Türkiye ile Suudi Arabistan arasında savunma sanayisi, eğitim, istihbarat ve müşterek tatbikat alanlarında iş birliği geliştirilmesi elbette mümkündür. Ancak askerî iş birliği ile karşılıklı savaş yükümlülüğü birbirinden tamamen farklıdır. Türkiye’nin tarihsel askerî birikimi, yetişmiş insan gücü ve savaş tecrübesi, ekonomik beklentiler veya diplomatik yakınlık karşılığında başka devletlerin güvenliğine tahsis edilebilecek kaynaklar değildir.

Sonuç: Türk Askerinin Değeri Ölçülemez

Mareşal Greçko’nun yaklaşık yarım yüzyıl önce vurguladığı insan unsurunun belirleyiciliği, günümüzün yüksek teknolojili savaşlarında da geçerliliğini korumaktadır. Arap–İsrail savaşları, Prusya’nın askerî reformları, İbn Haldun’un asabiyet teorisi ve Suudi Arabistan’ın Yemen deneyimi aynı temel gerçeğe işaret etmektedir: Askerî güç yalnızca silah sistemlerinin toplamı değildir. Devletin siyasal yapısının, toplumun dayanışma kapasitesinin, askerî geleneğinin, komuta kültürünün, sanayi altyapısının ve savaşma iradesinin ortak ürünüdür. Suudi Arabistan’ın temel sorunu modern silahlara sahip olmaması değildir. Sorun, petrol zenginliği sayesinde elde ettiği teknolojik üstünlüğü bağımsız, bütünleşik ve sürdürülebilir askerî güce dönüştürmekte karşılaştığı yapısal engellerdir. Bu eksikliklerin Türk Silahlı Kuvvetlerinin insan gücü ve muharebe tecrübesiyle giderilmesi, Türkiye açısından kabul edilebilir bir stratejik yaklaşım olamaz.

Türkiye, başka devletlerin güvenliğini sağlamak için kurulmuş bir askerî güç değildir. Türk Silahlı Kuvvetlerinin asli görevi Türk vatanını, Türk milletini ve Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenlik haklarını korumaktır. Bu nedenle herhangi bir askerî ittifakın değerlendirilmesinde temel ölçüt, Türkiye’nin millî çıkarları ve üstleneceği yükümlülüklerin yaratacağı stratejik riskler olmalıdır. Bir devlet dünyanın en pahalı savaş uçaklarını, savaş gemilerini ve füze sistemlerini satın alabilir. Ancak askerî gelenek, millî dayanışma, komuta yeteneği ve savaşma iradesi aynı yöntemle elde edilemez. Petrol gelirleriyle silah satın alınabilir; fakat bir milletin tarih boyunca oluşturduğu askerî birikim ve fedakârlık kültürü satın alınamaz.

Türkiye’nin hiçbir ekonomik veya diplomatik kazanımı, Türk askerinin başka bir hanedanın güvenliği için hayatını kaybetmesini meşrulaştıramaz. Silahların fiyatı vardır. Ancak Türk askerinin kanının ve Türk milletinin bağımsızlığının satın alınabilecek bir bedeli yoktur.

Five hundred years ago, the center of gravity of the world economy was in Asia. The historical process set in motion by Europe’s expansion into the oceans would eventually give rise to a new global order that integrated sea power, production, capital, and technology. China and India were among the world’s principal centers of wealth, not merely because of their large populations, but also because of their agricultural output, sophisticated craftsmanship, extensive trade networks, scientific knowledge, and thriving urban economies. At a time when Europe had yet to emerge as a global center of power, a substantial proportion of the world’s most valuable, traded commodities originated in Asia. The wealth of the East aroused both admiration and an appetite for riches in the West. Silk, spices, porcelain, cotton textiles, precious stones, and advanced metal products were tangible manifestations of Asia’s productive capacity and economic supremacy.

This supremacy was not merely commercial; it rested on profound demographic and economic realities. According to historical population estimates, the world’s population around 1500 stood at approximately 450–500 million, of whom nearly 60 percent lived in Asia. China and India each accounted for close to one-quarter of the global population. Based on Angus Maddison’s historical estimates of economic output, China and India together accounted for nearly 50 percent of world production in 1500. At the dawn of the modern era, the center of the world economy was not the Atlantic but Asia.

Asia’s wealth reached the Mediterranean and Europe through vast, interconnected trading networks. The Silk Road, stretching from China across Central Asia, Persia, Anatolia, and onward to Mediterranean ports, was not a single route but an extensive economic and cultural system comprising overland caravan routes that had developed over centuries. These routes carried not only silk and precious commodities but also scientific knowledge, religions, technologies, and cultural influences across continents. The Spice Route, extending from India and Southeast Asia toward the Persian Gulf, the Red Sea, and the Mediterranean, constituted another major trading network combining maritime and overland routes. Black pepper, cinnamon, cloves, nutmeg, and other valuable commodities commanded high prices in European markets. Although coastal navigation played an important role in this maritime trade, seafarers also undertook open-ocean passages across the Indian Ocean, taking advantage of the seasonal monsoon winds.

One of the most striking characteristics of this trading system was Europe’s long-standing position as a dependent purchaser of Asian goods. Commodities originating in the production centers of the East reached Western markets through the seafaring communities of the Indian Ocean, Arab and Persian merchants, Central Asian caravans, and the maritime trading cities of the Mediterranean. Although maritime republics such as Venice and Genoa accumulated considerable wealth from this commerce, the principal centers of production remained outside Europe. Europe sought access to the riches of the East but lacked direct control over both the centers that produced them and the trade networks through which they were transported.

In the late thirteenth century, the journeys of the Venetian merchant Marco Polo to Asia, particularly his accounts of China under the Yuan Dynasty, intensified European interest in the East. His travel narratives introduced European readers to China’s great cities, sophisticated commercial networks, use of paper currency, and the economic capacity of its imperial administration. The East was no longer merely a distant geographical realm; it had become a vast world of wealth that Europe aspired to reach.

One of the fundamental economic motivations behind Europe’s expansion into the oceans was precisely the desire to gain direct access to this wealth without relying on intermediaries. Securing a greater share of the silk and spice trades, establishing direct maritime access to Asia’s centers of production, and reducing dependence on traditional trade networks were among the principal objectives driving Portuguese and Spanish voyages of exploration. In other words, Europe’s initial ambition was not so much to seize Asia’s wealth as to discover direct routes to it.

At the same time, the Ottoman conquest of Istanbul placed a strategically vital crossroads of Eurasian commerce under the control of the Muslim world, with which Christian Europe had been engaged in intense rivalry since the Crusades. The Ottoman Empire’s position along major commercial arteries connecting East and West further reinforced Europe’s determination to circumvent established trading networks and seek alternative maritime routes to the riches of Asia.A new sea route had to be found.

The Shift of Global Dominance from Asia to the Atlantic

Christopher Columbus’s crossing of the Atlantic and arrival in the Americas in 1492, followed by Vasco da Gama’s voyage to India via the Cape of Good Hope in 1498, marked two major turning points in world history. Europe gained access to new oceanic sea routes that enabled it to bypass traditional overland trade routes and Mediterranean-centered intermediary trading networks. Thus began the historical process through which the center of gravity of the world economy would gradually shift from Asia to the Atlantic.

Europeans integrated shipbuilding, cartography, the magnetic compass, astronomy, naval gunnery, and financial resources into a formidable maritime system. Large ocean-going sailing vessels enabled not only the transportation of commercial goods but also the projection of military power across vast distances. Wind was no longer merely a source of propulsion; it had become a strategic instrument of global dominance. Yet the West was not the first civilization to harness the power of wind at sea. The Chinese, Arabs, and seafaring societies of the Indian Ocean had maintained sophisticated maritime trading networks for centuries. The great expeditions of the Chinese Admiral Zheng He during the fifteenth century were compelling evidence of this maritime capability. What distinguished the West was its transformation of seafaring capacity into a global system of domination through armed commerce, colonial expansion, state sponsorship, and capital accumulation.

While the Portuguese established strategic maritime strongholds throughout the Indian Ocean, the Spanish channeled the wealth of the Americas into the emerging Atlantic economy. They were followed by the Dutch and the English, who integrated chartered trading companies, banking, marine insurance, and naval power into increasingly sophisticated systems of maritime expansion. Seaborne trade accelerated capital accumulation; capital financed stronger fleets; and those fleets secured control over new markets. Sea power thus became not merely the protector of wealth but also an instrument for its creation.

Overland trade did not disappear, nor did Asia’s productive superiority come to an immediate end. Nevertheless, oceanic shipping, colonial expansion, and naval military power gradually shifted the center of the world economy toward the Atlantic. What increasingly mattered was not simply who produced the goods, but who controlled the sea lines of communication, maritime transportation, and the financial mechanisms underpinning international trade.

This is why the great transformation of the fifteenth and sixteenth centuries can be summarized in a single sentence: ‘’The wind defeated the caravan.’’ Yet it was not sail power alone that defeated the caravan. Behind the sails stood naval artillery, capital, state organization, and the determination to establish overseas dominion. These were the foundations upon which five centuries of Atlantic supremacy were built.

Today, however, one of history’s great ironies is unfolding. Five hundred years ago, the West rose to prominence by reaching Asia’s wealth across the oceans. Today, China’s industrial production, merchant fleet, shipyards, ports, and technological capabilities are challenging the economic foundations of the Atlantic-centered order. The West, which once ventured across the oceans in pursuit of the riches of the East, now finds itself confronting Asia’s resurgence within the very global system it created. Today, industrial production, technological capability, and maritime trade are challenging the historical privileges of Atlantic hegemony.

Practice Outpaced Theory (16th–18th Centuries)

The foundations of humanity’s scientific and technological knowledge were laid to a considerable extent by the ancient civilizations of the East. Mathematics and astronomy flourished in Mesopotamia; geometry and engineering advanced in Egypt; China made major contributions to the development of the compass, gunpowder, paper, and mechanical technologies; while Islamic civilization achieved remarkable progress in algebra, optics, astronomy, medicine, and engineering. Within the Islamic scientific tradition, in which Turkic and Persian intellectual and cultural circles played prominent roles, the mechanical inventions of Al-Jazari, the pioneering work of Al-Khwarizmi in algebra and mathematics, Al-Biruni’s research in astronomy and geography, Ibn Sina’s contributions to medicine, and the achievements of Ulugh Beg, Ali Qushji, and Qadi Zada al-Rumi in astronomy and mathematics became integral parts of humanity’s shared scientific heritage. Europe’s scientific ascent also benefited substantially from this accumulated knowledge, particularly through its translation into Latin during the Middle Ages, its subsequent development, and its integration with new methods of observation, experimentation, and scientific inquiry.

The decisive historical turning point, however, lay not so much in the production of knowledge as in its transformation into economic and military power. Although China and the Islamic world possessed sophisticated engineering capabilities, major infrastructure projects, and advanced manufacturing techniques, these achievements did not evolve into a continuously expanding system of mechanized production on the scale that would later characterize Europe’s Industrial Revolution. From the sixteenth century onward, Europe increasingly began to apply scientific knowledge in a more systematic manner to navigation, naval gunnery, shipbuilding, commerce, and finance.

Maritime affairs became the field in which theoretical knowledge was most directly converted into strategic power. Astronomy improved the safety and accuracy of navigation; mathematics and geometry advanced cartography and hydrographic surveying; metallurgy enhanced naval artillery; and mechanical engineering contributed to ship design and construction. Capital generated through maritime commerce financed technological innovation, while the military requirements of competing states accelerated scientific research and technical development. A mutually reinforcing relationship emerged among science, production, capital, and sea power. By the eighteenth century, this process, combined with the increasing application of steam power and mechanization, had laid the foundations for the Industrial Revolution.

Why, then, did Eastern societies, which possessed substantial scientific knowledge during the same period, fail to undergo a comparable transformation? The answer must be sought not only in differences in technology or capital accumulation but also in the intellectual and institutional structures that shaped the production, questioning, and practical application of knowledge.

In Europe, reason, observation, experimentation, and critical inquiry increasingly moved to the center of scientific progress. Meanwhile, in certain influential educational and intellectual institutions of the Islamic world, the emphasis placed on the knowledge transmitted through established traditions and inherited authority tended to narrow the scope for independent inquiry. This distinction was, of course, neither absolute nor universal. Rational thought and experimentation never disappeared from the East, just as the influence of religious authority did not vanish entirely from Europe.

Over the longer term, however, the decisive difference lay in the strengthening of institutions that encouraged knowledge to be continuously tested, refined, expanded, and translated into productive capabilities, rather than merely preserved and transmitted. Ultimately, historical supremacy was determined not simply by which civilization possessed the greatest body of knowledge, but by which societies were capable of critically reassessing that knowledge, renewing it, and converting it into economic, technological, and military power. At its most fundamental level, the issue concerned the relationship between reason and transmitted authority.

The essential distinction, therefore, was not that the East produced only theory while the West produced only practical applications. Both civilizational spheres possessed sophisticated scientific traditions and advanced engineering capabilities. The decisive difference was that, in Europe, scientific advances became increasingly integrated with capital accumulation, institutional transformation, commercial competition, and military requirements, creating a continuously expanding system of production and power.

This historical transformation can be summarized in a single proposition: The East pioneered the development of much of humanity’s scientific and technological knowledge. The West, in turn, integrated this accumulated heritage from different civilizations with sea power, capital, and increasingly mechanized production, transforming it into global dominance.

Thus, the decisive determinant of global supremacy was no longer merely the possession of knowledge, but the capacity to convert knowledge into productive capability, economic wealth, and military superiority.

Mercantilism Evolved into Capitalism, and Capitalism into Imperialism

The oceanic voyages of exploration that began in the late fifteenth century did more than reshape the geography of world trade. They initiated a historical process that fundamentally transformed Europe’s economic, political, and social structures. The expansion of maritime commerce, colonial expansion, capital accumulation, and scientific advances reinforced one another, establishing the economic foundations of Western global supremacy. This transformation unfolded in three major stages.

In the first stage, during the fifteenth and sixteenth centuries, European states established new trading networks connecting Asia, Africa, and the Americas through oceanic exploration and the expansion of overseas commerce. Between the sixteenth and eighteenth centuries, mercantilism emerged as the dominant economic doctrine, seeking to strengthen state power through favorable balances of trade, the accumulation of precious metals, colonial possessions, and protectionist policies. Powerful merchant fleets and naval forces were indispensable instruments of this system. Control of maritime trade routes, the enrichment of state treasuries, and the restriction of rival powers’ commerce were interconnected elements of the same strategic objective.

In the second stage, spanning the seventeenth to nineteenth centuries, the Scientific Revolution, Enlightenment thought, the development of financial institutions, and ultimately the Industrial Revolution accelerated the transformation of accumulated commercial capital into industrial productive capacity. Steam power, mechanization, iron and steel production, and railway networks became the new engines of economic growth. During the nineteenth century, industrial capitalism, driven by its growing demand for raw materials, cheap labor, new markets, and secure lines of transportation and communication, fueled the expansion of modern imperialism. Sea power now became essential not only to the protection of maritime commerce but also to the maintenance of industrial production and supply chains on a global scale.

In the third stage, during the twentieth and twenty-first centuries, this historical process evolved into a global system of financial, technological, and military dominance. Particularly after the Second World War, the United States emerged as the principal power of the Atlantic-centered order through its dollar-based international financial system, global economic institutions, advanced technological capabilities, worldwide network of military bases, and naval forces deployed across the world’s oceans. The supremacy once secured through colonial ports and merchant fleets thus evolved into a multilayered system of power sustained by financial markets, energy transportation routes, technological standards, and military alliances.

Capitalism’s emergence, of course, cannot be explained solely through colonialism. Europe’s internal agricultural transformation, evolving property relations, urbanization, commercial institutions, legal systems, and technological developments also played decisive roles. Nevertheless, colonial exploitation, enslaved labor, coercive trading arrangements, and the transfer of overseas resources substantially accelerated capital accumulation, particularly within the Atlantic economy. An increasingly powerful relationship of mutual dependence emerged between economic expansion and military strength. Religion also played an important role as an instrument of legitimacy and political organization throughout this process. The early colonial expansion of Spain and Portugal was supported by the missionary objectives of Catholic Christianity and religious narratives that sought to legitimize overseas conquest. With the rise of Protestantism, states such as the Netherlands and England developed a different economic synthesis in which commercial entrepreneurship, financial institutions, overseas chartered companies, and evolving work cultures became increasingly interconnected.

Ultimately, mercantilism, capitalism, and imperialism were not rigidly successive systems that mechanically replaced one another. Rather, they were historically intertwined economic and political orders whose development frequently overlapped. Their common characteristic was the conversion of economic wealth into political and military power, and the subsequent use of that power to secure new economic privileges.

Within this mutually reinforcing relationship, sea power became one of the principal strategic instruments underpinning five centuries of Western ascendancy. By venturing into the oceans, Europe transformed maritime commerce into capital, capital into industrial capacity, and industrial capacity into military superiority, thereby shifting the center of global dominance toward the Atlantic.

The Age of Energy and Sea Power

Throughout history, the evolution of sea power has been inseparable from transformations in energy. Every major revolution in energy and propulsion has altered the operational capabilities of fleets, the geography of maritime commerce, and ultimately the global balance of power. Yet the decisive factor has never been energy alone. Maritime supremacy has belonged to those powers capable of integrating energy resources, propulsion technologies, industrial production, naval capabilities, and logistical infrastructure into a comprehensive system of strategic power. From the age of sail to the era of nuclear propulsion and autonomous maritime systems, control of the seas has depended increasingly on the capacity to transform energy and technology into sustained maritime and military superiority.

In the late fifteenth century, ocean-going sailing ships harnessing wind power became the principal instruments of Europe’s overseas expansion and global maritime supremacy. During the eighteenth century, the development of precision marine chronometers, capable of maintaining accurate timekeeping despite a ship’s motion and rolling, made it possible to determine longitude reliably, marking a breakthrough in ocean navigation. In the nineteenth century, the widespread adoption of coal-fired steam engines and, particularly, screw-propeller propulsion systems substantially reduced ships’ dependence on prevailing winds and seasonal conditions. As a result, maritime transportation became faster, more reliable, and more predictable. The expansion of scheduled ocean services accelerated the growth of international trade.

The transition from sail to steam represented far more than a technological improvement in ship propulsion. It fundamentally changed the strategic requirements of maritime supremacy. While sailing fleets depended primarily on winds, seamanship, and access to suitable ports, steam-powered fleets increasingly required secure coal supplies, coaling stations, repair facilities, and an extensive network of overseas naval bases. Consequently, the ability to sustain naval operations across the world’s oceans became inseparable from industrial capacity and global logistical infrastructure.

The new energy system, integrating steam-powered warships, industrial production, and railway networks, further consolidated Britain’s global naval supremacy. During the twentieth century, petroleum and internal combustion engines transformed the mobility, speed, and operational range of naval and air power. Access to oil reserves, refineries, replenishment facilities, and maritime lines of communication became a central strategic priority for the great powers. Following the Second World War, nuclear propulsion systems provided submarines with the capability to remain submerged for extended periods and conduct sustained operations on a global scale. Energy security and command of the sea thus became inseparable components of economic and military superiority.

The strategic significance of these transformations extended beyond the performance of individual ships or weapons systems. Each new energy regime reshaped the infrastructure required to sustain maritime power. Coal made overseas coaling stations indispensable; petroleum elevated oil-producing regions, tanker routes, refineries, and strategic maritime chokepoints to critical geopolitical importance; and nuclear propulsion introduced new requirements in reactor technology, specialized shipbuilding, nuclear fuel infrastructure, and highly skilled personnel. ‘’The history of sea power is therefore also the history of competition to control the energy systems and industrial networks upon which maritime supremacy depends.’’

The twenty-first century is witnessing another major technological transformation. Advances in electricity generation and energy storage technologies, nuclear energy, artificial intelligence, autonomous maritime systems, satellite networks, and digital infrastructure are fundamentally reshaping the character of sea power. Maritime supremacy can no longer be measured solely by the possession of major surface combatants, aircraft carriers, or powerful naval fleets. The shipyards capable of building and maintaining these platforms, advanced semiconductors, critical minerals, energy infrastructure, software capabilities, and uninterrupted logistical support have all become integral components of the strategic power equation.

This transformation does not render the traditional elements of sea power obsolete; rather, it integrates them with emerging technologies. Nuclear-powered submarines, unmanned surface vessels (USVs), unmanned underwater vehicles (UUVs), artificial intelligence-enabled command-and-control systems, and space-based intelligence, surveillance, and reconnaissance (ISR) networks are expanding the speed, operational reach, and effectiveness of naval operations. At the same time, access to energy resources, the security of strategic maritime chokepoints, and the uninterrupted functioning of global supply chains remain essential to the economic and military resilience of states.

The implications for the emerging global balance of power are profound. In previous centuries, the Atlantic powers consolidated their supremacy by combining advances in maritime propulsion with industrial production, overseas bases, and control of international trade routes. Today, the growing importance of shipbuilding capacity, advanced manufacturing, energy technologies, digital infrastructure, and maritime logistics is introducing new dimensions into the competition for global maritime supremacy. In this context, the expanding industrial and maritime capabilities of Asian powers, particularly China, challenge the historical concentration of these capabilities within the Atlantic-centered order. Ultimately, the central lesson of five centuries of maritime history is that command of the sea cannot be separated from command of the industrial, technological, energy, and logistical systems that sustain it. The transition from wind to coal, from coal to petroleum, and from petroleum to nuclear propulsion and increasingly autonomous systems has repeatedly transformed the foundations of naval power. The dominant maritime powers have been those capable of adapting to these transformations and integrating them into comprehensive national power.

The emerging struggle for maritime supremacy in the twenty-first century will therefore be determined not simply by the number of warships, aircraft carriers, or submarines a nation deploys, but by its ability to design, build, power, maintain, replenish, and replace them while sustaining the commercial and industrial networks upon which national power ultimately rests. Energy transforms propulsion. Propulsion transforms maritime reach. But it is the integration of energy, industry, technology, and logistics that transforms sea power into global power.

Conclusion: The Turning Point of a Five-Hundred-Year Historical Cycle

World history is marked by great transformations in which economic wealth, productive capacity, and military supremacy shift from one geographical center to another. Five hundred years ago, such a transformation unfolded from Asia toward the Atlantic. By venturing into the oceans, Europe integrated the scientific knowledge of the East with sea power, capital, and military organization, gradually shifting the center of the world economy. Mercantilism, industrial capitalism, and imperialism constituted mutually reinforcing stages of this ascent. Western supremacy rested not merely on powerful navies, but on the ability to integrate production, commerce, finance, and military power into a coherent strategic system.

Yet no hegemony can endure indefinitely when its underlying economic and technological foundations begin to erode. The decline of the British Empire demonstrated that naval supremacy, when no longer adequately supported by productive economic capacity, can eventually become a costly strategic burden. Today, although the United States retains its global military reach, the financial privileges of the dollar, and its strengths in advanced technology, China’s expanding industrial production, shipbuilding capacity, and maritime commerce are challenging the economic foundations of the Atlantic-centered order. Conflicts in the Strait of Hormuz, the Bab el-Mandeb Strait, and the Red Sea have also demonstrated that military superiority alone cannot guarantee the security of sea lines of communication. The Arctic Revolution adds another geopolitical dimension to this transformation by opening new maritime routes and energy connections across the northern reaches of Eurasia.

The fundamental issue is therefore not simply China’s rise or America’s relative decline. It is the restructuring of the relationship among production, capital, technology, and sea power that has sustained Atlantic supremacy for five centuries. In the emerging global struggle for power, the decisive factor will not merely be the ability to deploy warships across the oceans, but the possession of the industrial capacity to build them, the energy resources to sustain their operations, the merchant fleets to maintain international trade, and the economic resilience to finance the entire system.

For Türkiye, this historical transformation offers important strategic lessons. The true strategic value of the Blue Homeland (Mavi Vatan) doctrine extends beyond the protection of maritime jurisdiction areas. It must be integrated with a strong merchant marine, a competitive shipbuilding industry, modern port infrastructure, energy security, advanced maritime technologies, and an independent industrial base. Naval superiority unsupported by productive economic strength cannot be transformed into enduring geopolitical power.

Five hundred years ago, despite its immense productive capacity and accumulated wealth, the East lost control of the expanding oceanic trading system to the West. Today, while the West continues to retain substantial naval and military superiority, it faces the growing industrial and technological power of Asia. History is not repeating itself in precisely the same form, but the economic foundations of global power are once again shifting.

Five hundred years ago, the wind defeated the caravan. Steam displaced sail and oil supplanted coal as the dominant source of maritime propulsion. Today, industrial production, energy, technology, and algorithms are challenging the foundations of Atlantic hegemony. History now confronts us with a fundamental question: ‘’Can the West, which rose to global supremacy by gaining maritime access to Asia’s wealth five centuries ago, preserve its privileged position within the international order it created in the face of Asia’s resurgent productive power?’’ Sea power can protect wealth, secure maritime trade routes, and establish military superiority. But over the long term, it cannot substitute for the economic and industrial foundations that sustain it. Five hundred years ago, the wind defeated the caravan. Today, history is approaching another turning point: ‘’Will the power of production ultimately overcome the supremacy of the Atlantic?’’

Beş yüz yıl önce dünya ekonomisinin ağırlık merkezi Asya’daydı. Avrupa’nın okyanuslara açılmasıyla başlayan tarihsel süreç, deniz gücünü, üretimi, sermayeyi ve teknolojiyi birleştiren yeni bir küresel düzenin doğuşuna yol açacaktı. 15’inci yüzyılın sonlarına kadar dünya ekonomisinin ağırlık merkezi Avrupa değil, Asya’ydı. Çin ve Hindistan, yalnızca büyük nüfuslarıyla değil, tarımsal üretimleri, gelişmiş zanaatları, ticaret ağları, bilimsel birikimleri ve şehir ekonomileriyle dünyanın başlıca zenginlik merkezlerini oluşturuyordu. Avrupa’nın henüz küresel bir güç merkezi hâline gelmediği bu dönemde, dünya ticaretinin en değerli mallarının önemli bir bölümü Asya’da üretiliyor, Doğu’nun zenginliği Batı’nın hayranlığını ve iştahını kabartıyordu. İpek, baharat, porselen, pamuklu dokumalar, değerli taşlar ve gelişmiş metal ürünleri, Asya’nın üretim kapasitesinin ve ekonomik üstünlüğünün somut göstergeleriydi.

Bu üstünlük yalnızca ticari değil, demografik ve ekonomik bir gerçekliğe dayanıyordu. Tarihsel nüfus tahminlerine göre 1500 yılı civarında dünya nüfusu yaklaşık 450–500 milyon arasındaydı ve bunun yaklaşık yüzde 60’ı Asya’da yaşıyordu. Çin ve Hindistan’ın her biri dünya nüfusunun yaklaşık dörtte birine yakın bir bölümünü barındırıyordu. Angus Maddison’ın tarihsel ekonomik büyüklük tahminleri esas alındığında, 1500 yılında Çin ve Hindistan’ın dünya üretimindeki toplam payı yaklaşık yüzde 50’ye yaklaşıyordu. Modern çağın başlangıcında dünya ekonomisinin merkezinde Atlantik değil, Asya bulunuyordu.

Asya’nın zenginliği, birbirine bağlanan büyük ticaret ağları üzerinden Akdeniz’e ve Avrupa’ya ulaşıyordu. Çin’den Orta Asya’ya, İran’dan Anadolu’ya ve Akdeniz limanlarına uzanan İpek Yolu, tek bir güzergâh değil, yüzyıllar boyunca gelişmiş kervanlara dayanan kara ticaret yollarının oluşturduğu geniş bir ekonomik ve kültürel sistemdi. Bu yollar üzerinden yalnızca ipek ve değerli mallar taşınmıyor; bilimsel bilgiler, dinler, teknolojiler ve kültürel etkiler de kıtalar arasında dolaşıyordu. Hindistan ve Güneydoğu Asya’dan Basra Körfezi’ne, Kızıldeniz’e ve Akdeniz’e uzanan Baharat Yolu ise kara ve deniz güzergâhlarını birleştiren başka bir büyük ticaret ağıydı. Karabiber, tarçın, karanfil, muskat ve diğer değerli ürünler Avrupa pazarlarında yüksek fiyatlarla alıcı buluyordu. Bu deniz ticaretinde kıyı seyri önemli bir yer tutmakla birlikte, muson rüzgârlarından yararlanan denizciler Hint Okyanusu’nda açık deniz geçişleri de gerçekleştiriyordu.

Bu ticaret sisteminin en dikkat çekici özelliklerinden biri, Avrupa’nın uzun süre Asya mallarına bağımlı bir alıcı konumunda bulunmasıydı. Doğu’nun üretim merkezlerinden çıkan mallar, Hint Okyanusu’nun denizci toplumları, Arap ve İranlı tüccarlar, Orta Asya kervanları ve Akdeniz’in ticaret şehirleri üzerinden Batı’ya ulaşıyordu. Venedik ve Cenova gibi denizci cumhuriyetler bu ticaretten büyük kazançlar sağlasalar da üretimin ana kaynakları Avrupa’nın dışında bulunuyordu. Avrupa, Doğu’nun zenginliğine ulaşmak istiyor, ancak bu zenginliği üreten merkezleri ve onlara giden ticaret ağlarını doğrudan kontrol edemiyordu. 13.Yüzyılın sonlarında Venedikli tüccar Marco Polo’nun Asya’ya yaptığı yolculuklar ve özellikle Çin’deki Yuan Hanedanı yönetimine ilişkin aktardıkları, Avrupa’nın Doğu’ya duyduğu ilgiyi güçlendirdi. Marco Polo’nun seyahat anlatıları, Çin’in büyük şehirlerini, gelişmiş ticaretini, kâğıt para kullanımını ve imparatorluk yönetiminin ekonomik kapasitesini Avrupa okuyucusuna tanıttı. Doğu artık yalnızca uzak bir coğrafya değil, ulaşılması gereken büyük bir zenginlik dünyasıydı.

Avrupa’nın okyanuslara açılmasının ardındaki temel ekonomik dürtülerden biri işte bu zenginliğe aracılar olmadan ulaşabilmekti. İpek ve baharat ticaretinden daha büyük pay almak, Asya’nın üretim merkezlerine doğrudan erişmek ve geleneksel ticaret ağlarına olan bağımlılığı azaltmak, Portekiz ve İspanya’nın deniz seferlerini teşvik eden başlıca hedefler arasındaydı. Başka bir ifadeyle Avrupa, başlangıçta Asya’nın zenginliğini ele geçirmekten önce ona doğrudan ulaşmanın yollarını arıyordu. Diğer yandan İstanbul’un Osmanlıların kontrolüne geçmesi Haçlı Seferlerinden itibaren büyük bir rekabet içine girdikleri Müslüman dünyanın ipek ve baharat yoluna hâkim olması demekti. Yeni bir rota bulunmalıydı.

Rüzgârın Kervanı Yendiği Çağ: Dünya Hâkimiyetinin Asya’dan Atlantik’e Geçişi

1492’de Kristof Kolomb’un Atlantik’i aşarak Amerika’ya ulaşması ve 1498’de Vasco da Gama’nın Ümit Burnu üzerinden Hindistan’a varması, dünya tarihinin iki büyük dönüm noktasıydı. Avrupa, geleneksel kara ticaret yollarını ve Akdeniz merkezli aracı ticaret ağlarını aşabilecek yeni okyanus güzergâhlarına kavuştu. Böylece dünya ekonomisinin ağırlık merkezinin Asya’dan Atlantik’e kayacağı tarihsel süreç başladı.

Avrupalılar gemi inşasını, haritacılığı, pusulayı, astronomiyi, deniz topçuluğunu ve finansmanı bütünleştirdiler. Büyük okyanus yelkenlileri, ticaretin yanında askerî gücün de uzak coğrafyalara taşınmasını sağladı. Rüzgâr artık yalnızca bir ulaşım enerjisi değil, küresel hâkimiyetin stratejik aracına dönüşmüştü. Ancak rüzgârı kullanan ilk uygarlık Batı değildi. Çinliler, Araplar ve Hint Okyanusu’nun denizci toplumları yüzyıllardır gelişmiş ticaret ağlarına sahipti. Çinli Amiral Zheng He’nin 15. yüzyıldaki büyük seferleri bunun kanıtıydı. Batı’nın farkı, denizcilik kapasitesini silahlı ticaret, sömürgecilik, devlet desteği ve sermaye birikimiyle küresel bir hâkimiyet sistemine dönüştürmesiydi.

Portekizliler Hint Okyanusu’nda stratejik üsler kurarken İspanyollar Amerika’nın zenginliklerini Atlantik ekonomisine aktardılar. Ardından Hollanda ve İngiltere, ticaret şirketlerini, bankacılığı, sigortacılığı ve savaş donanmalarını bütünleştirdiler. Deniz ticareti sermaye birikimini artırıyor, sermaye donanmaları güçlendiriyor, donanmalar yeni pazarları kontrol ediyordu. Böylece deniz gücü, zenginliğin yalnızca koruyucusu değil, üreticisi hâline geldi. Kara ticareti de ortadan kalkmadı, Asya’nın üretim üstünlüğü de hemen sona ermedi. Ancak okyanus taşımacılığı, sömürgecilik ve askerî deniz gücü, dünya ekonomisinin merkezini zamanla Atlantik’e taşıdı. Artık belirleyici olan yalnızca kimin ürettiği değil, ticaret yollarını, taşımacılığı ve finansmanı kimin kontrol ettiğiydi.

İşte bu nedenle 15. ve 16. yüzyılların büyük dönüşümünü tek cümleyle özetleyebiliriz. Rüzgâr kervanı yendi. Ancak kervanı yenen yalnızca yelken değildi. Yelkenin arkasındaki güç, top, sermaye, devlet örgütlenmesi ve denizaşırı hâkimiyet iradesiydi. Beş yüz yıllık Atlantik üstünlüğünün temelleri böyle atıldı. Tarihin büyük ironisi bugün ortaya çıkmaktadır. Beş yüz yıl önce Batı, Asya’nın zenginliğine denizden ulaşarak yükselmişti. Bugün ise Çin’in sanayi üretimi, ticaret filosu, tersaneleri, limanları ve teknolojik kapasitesi Atlantik merkezli düzenin ekonomik temellerini zorlamaktadır. Bir zamanlar Doğu’nun zenginliğine ulaşmak için okyanuslara açılan Batı, şimdi kendi kurduğu küresel sistemde Asya’nın yükselişiyle karşı karşıyadır. Beş yüz yıl önce rüzgâr kervanı yenmişti. Şimdi üretim gücü, teknoloji ve deniz ticareti Atlantik hegemonyasının tarihsel ayrıcalıklarına meydan okumaktadır.

Pratik, Teorinin Önüne Geçti (16–18. Yüzyıllar)

İnsanlığın bilimsel ve teknolojik birikiminin temelleri büyük ölçüde Doğu’nun kadim medeniyetlerinde atılmıştı. Mezopotamya’da matematik ve astronomi, Mısır’da geometri ve mühendislik, Çin’de pusula, barut, kâğıt ve mekanik, İslam medeniyetinde ise cebir, optik, astronomi, tıp ve mühendislik ileri seviyelere ulaşmıştı. Türk ve İranî bilim ve kültür çevrelerinin önemli bir yer tuttuğu İslam medeniyetinde El-Cezerî’nin mekanik düzenekleri, Hârizmî’nin cebir ve matematik alanındaki çalışmaları, Bîrûnî’nin astronomi ve coğrafya araştırmaları, İbn Sînâ’nın tıp alanındaki eserleri, Uluğ Bey, Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî’nin astronomi ve matematiğe katkıları insanlığın ortak bilimsel mirasının önemli parçalarını oluşturdu. Avrupa’nın bilimsel yükselişi de özellikle Orta Çağ’da bu birikimin Latinceye çevrilerek aktarılmasından, daha sonra geliştirilmesinden ve yeni gözlem, deney ve araştırma yöntemleriyle bütünleştirilmesinden önemli ölçüde yararlandı.

Ancak tarihsel kırılma, bilginin üretilmesinden çok, onun ekonomik ve askerî güce dönüştürülmesinde yaşandı. Çin ve İslam dünyasında gelişmiş mühendislik uygulamaları, büyük altyapı projeleri ve ileri üretim teknikleri bulunmasına rağmen bunlar Avrupa’da ortaya çıkacak Sanayi Devrimi ölçeğinde, sürekli genişleyen bir makineleşmiş üretim düzenine dönüşmedi. Avrupa ise 16. yüzyıldan itibaren bilimsel bilgiyi denizcilik, topçuluk, gemi inşası, ticaret ve finans alanlarında giderek daha sistemli biçimde uygulamaya başladı. Özellikle denizcilik, teorik bilginin doğrudan stratejik güce dönüştüğü alan oldu. Astronomi seyir güvenliğini, matematik ve geometri haritacılığı, metalürji topçuluğu, mekanik gemi inşasını geliştirdi. Ticaretin sağladığı sermaye yeni teknolojileri finanse ederken devletlerin askerî ihtiyaçları bilimsel araştırmaları ve teknik yenilikleri hızlandırdı. Bilim, üretim, sermaye ve deniz gücü arasında birbirini besleyen bir ilişki kuruldu. Bu süreç 18. yüzyılda buhar gücü ve makineleşmenin yükselişiyle Sanayi Devrimi’nin temellerini oluşturdu.

Peki, aynı dönemlerde önemli bilimsel birikimlere sahip olan Doğu toplumları neden benzer bir dönüşümü gerçekleştiremedi? Bu sorunun cevabı yalnızca teknoloji veya sermaye eksikliğinde değil, bilginin üretilmesini, sorgulanmasını ve uygulanmasını belirleyen düşünsel ve kurumsal yapılarda da aranmalıdır. Avrupa’da akıl, gözlem, deney ve eleştirel sorgulama giderek bilimsel ilerlemenin merkezine yerleşirken, İslam dünyasının bazı önemli eğitim ve düşünce kurumlarında nakle, yani geçmişten aktarılan otoriteye dayalı bilgiye verilen ağırlık bağımsız sorgulamanın alanını daralttı. Elbette bu ayrım mutlak değildi; Doğu’da akıl ve deney hiçbir zaman ortadan kalkmadığı gibi Avrupa’da da dinî otoritenin etkisi bütünüyle sona ermedi. Ancak uzun vadede belirleyici fark, mevcut bilginin korunmasıyla yetinmek yerine onun sürekli sınanmasını, geliştirilmesini ve üretime aktarılmasını sağlayan kurumların güçlenmesiydi. Sonuçta tarihsel üstünlüğü belirleyen yalnızca kimin daha fazla bilgiye sahip olduğu değil, hangi toplumun bilgiyi sorgulayarak yenileyebildiği ve ekonomik, teknolojik ve askerî güce dönüştürebildiği oldu. Mesele, en temel düzeyde, akıl ile nakil arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğuydu.

Buradaki temel ayrım, Doğu’nun yalnızca teori, Batı’nın ise yalnızca pratik üretmesi değildi. Her iki medeniyet havzasında da bilimsel düşünce ve ileri mühendislik vardı. Belirleyici fark, Avrupa’da bilimsel gelişmelerin sermaye birikimi, kurumsal dönüşüm, ticari rekabet ve askerî ihtiyaçlarla birleşerek sürekli büyüyen bir üretim ve güç sistemine dönüşmesiydi. Bu tarihsel dönüşüm tek cümleyle özetlenebilir. Doğu bilginin ve teknolojinin büyük bölümünün gelişmesine öncülük etti. Batı ise farklı medeniyetlerin ürettiği bu birikimi deniz gücü, sermaye ve giderek makineleşen üretimle bütünleştirerek küresel iktidara dönüştürdü. Böylece dünya hâkimiyetinin belirleyici unsuru yalnızca bilgiye sahip olmak değil, bilgiyi üretim kapasitesine, ekonomik zenginliğe ve askerî üstünlüğe dönüştürebilmek oldu.

Merkantilizm Kapitalizme, Kapitalizm Emperyalizme Dönüştü

On beşinci yüzyılın sonlarında başlayan okyanus keşifleri, yalnızca dünya ticaretinin coğrafyasını değiştirmedi. Avrupa’nın ekonomik, siyasi ve toplumsal yapısını da kökten dönüştüren tarihsel bir süreci başlattı. Deniz ticaretinin genişlemesi, sömürgeci yayılma, sermaye birikimi ve bilimsel gelişmeler birbirini besleyerek Batı’nın küresel üstünlüğünün ekonomik temellerini oluşturdu. Bu dönüşüm üç büyük aşamada gerçekleşti.

Birinci aşamada 15–16. yüzyıllarda okyanus keşifleri ve denizaşırı ticaretin genişlemesiyle Avrupa devletleri Asya, Afrika ve Amerika arasında yeni ticaret ağları kurdular. 16–18. yüzyıllarda merkantilizm, devletlerin ekonomik gücünü dış ticaret fazlası, değerli maden birikimi, sömürgeler ve korumacı politikalar üzerinden artırmayı hedefleyen temel anlayış hâline geldi. Güçlü ticaret filoları ve donanmalar bu sistemin vazgeçilmez araçlarıydı. Deniz yollarını kontrol etmek, devlet hazinesini zenginleştirmek ve rakiplerin ticaretini sınırlamak aynı stratejik hedefin parçalarıydı.

İkinci aşamada, 17–19. yüzyıllarda Bilimsel Devrim, Aydınlanma düşüncesi, finans kurumlarının gelişmesi ve nihayet Sanayi Devrimi, biriken ticari sermayenin üretim kapasitesine dönüşmesini hızlandırdı. Buhar gücü, makineleşme, demir-çelik üretimi ve demiryolları ekonomik büyümenin yeni motorları oldu. 19. yüzyılda sanayi kapitalizmi, hammadde kaynaklarına, ucuz iş gücüne, yeni pazarlara ve güvenli ulaştırma hatlarına duyduğu ihtiyaçla modern emperyalizmin genişlemesini besledi. Deniz gücü bu kez yalnızca ticaretin değil, sanayi üretiminin küresel ölçekte sürdürülebilmesinin de güvencesi hâline geldi.

Üçüncü aşamada yani 20 ve 21. yüzyıllarda ise bu tarihsel süreç finansal, teknolojik ve askerî küresel hâkimiyet düzenine evrildi. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD, dolar merkezli finans sistemi, uluslararası ekonomik kurumlar, ileri teknoloji, küresel askerî üsler ve okyanuslara yayılan donanması sayesinde Atlantik merkezli düzenin başlıca gücü oldu. Böylece geçmişte sömürge limanları ve ticaret filolarıyla sağlanan üstünlük, modern çağda finans piyasaları, enerji yolları, teknoloji standartları ve askerî ittifaklarla desteklenen çok katmanlı bir güç sistemine dönüştü.

Elbette kapitalizmin doğuşunu yalnızca sömürgecilikle açıklamak mümkün değildir. Avrupa’nın kendi içindeki tarımsal dönüşüm, mülkiyet ilişkileri, şehirleşme, ticari kurumlar, hukuk sistemleri ve teknolojik gelişmeler de belirleyici rol oynadı. Ancak sömürgecilik, köle emeği, zorla kurulan ticaret ilişkileri ve denizaşırı kaynak aktarımı, özellikle Atlantik ekonomisindeki sermaye birikimini büyük ölçüde hızlandırdı. Ekonomik genişleme ile askerî güç arasında giderek güçlenen bir karşılıklı bağımlılık oluştu. Bu süreçte din de önemli bir meşruiyet ve örgütlenme aracıydı. İlk İspanyol ve Portekiz sömürgeci genişlemeleri, Katolik Hristiyanlığın misyonerlik hedefleri ve dinî meşruiyet söylemleriyle desteklendi. Protestanlığın yükselişiyle Hollanda ve İngiltere gibi devletlerde ise ticari girişimcilik, finans kurumları, denizaşırı şirketler ve farklı çalışma kültürleri yeni bir ekonomik sentez oluşturdu. Sonuçta merkantilizm, kapitalizm ve emperyalizm birbirini mekanik biçimde izleyen değil, tarihsel olarak iç içe gelişen ekonomik ve siyasi düzenlerdi. Ortak özellikleri, ekonomik zenginliğin siyasi ve askerî güce, askerî gücün ise yeni ekonomik ayrıcalıklara dönüştürülmesiydi. Bu karşılıklı ilişki içinde deniz gücü, beş yüz yıllık Batı yükselişinin temel stratejik araçlarından biri oldu. Okyanuslara açılan Avrupa, ticaretten sermaye, sermayeden sanayi, sanayiden askerî üstünlük üreterek dünya hâkimiyetini Atlantik’e taşıdı.

Enerji ve Deniz Gücü Çağı

Dünya hâkimiyetinin tarihsel dönüşümünde enerji kaynakları ile deniz gücü arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır.

15. yüzyılın sonlarında rüzgâr enerjisinden yararlanan okyanusa dayanıklı yelkenli gemiler, Avrupa’nın denizaşırı genişlemesinin ve küresel deniz hâkimiyetinin temel araçları oldu. 18. yüzyılda gemilerin hareketlerinden ve yalpasından mümkün olduğunca etkilenmeyen hassas deniz kronometrelerinin geliştirilmesi, boylamın güvenilir biçimde hesaplanmasını sağlayarak okyanus seyrinde önemli bir dönüm noktası yarattı. 19. yüzyılda ise kömürle çalışan buhar makineleri ve özellikle pervaneli tahrik sistemlerinin yaygınlaşması, gemilerin rüzgâra ve mevsimsel koşullara bağımlılığını büyük ölçüde azalttı. Böylece deniz ulaştırmasında hız, güvenilirlik ve sefer düzenliliği arttı; tarifeli okyanus seferleri gelişerek dünya ticaretinin büyümesini hızlandırdı.

Buharlı savaş gemileri, sanayi üretimi ve demiryollarıyla bütünleşen yeni enerji düzeni, özellikle İngiltere’nin küresel deniz üstünlüğünü pekiştirdi. 20. yüzyılda petrol ve içten yanmalı motorlar, deniz ve hava gücünün hareket kabiliyetini, süratini ve harekât menzilini dönüştürdü. Petrol kaynaklarına, rafinerilere, ikmal merkezlerine ve deniz ulaştırma hatlarına erişim, büyük güçlerin stratejik öncelikleri arasına girdi. İkinci Dünya Savaşı sonrasında nükleer tahrik sistemleri, özellikle denizaltılara uzun süre su altında kalabilme ve küresel ölçekte harekât yapabilme yeteneği kazandırdı. Böylece enerji güvenliği ile denizlerin kontrolü, ekonomik ve askerî üstünlüğün ayrılmaz unsurları hâline geldi.

21.yüzyılda ise yeni bir teknolojik dönüşüm yaşanmaktadır. Elektrik üretimi ve veri depolama teknolojileri, nükleer enerji, yapay zekâ, otonom deniz sistemleri, uydu ağları ve veri altyapısı, deniz gücünün niteliğini yeniden şekillendirmektedir. Artık üstünlük yalnızca büyük savaş gemilerine, uçak gemilerine veya güçlü donanmalara sahip olmakla ölçülmemektedir. Bunları üretebilen tersaneler, gelişmiş yarı iletkenler, kritik mineraller, enerji altyapısı, yazılım kapasitesi ve kesintisiz lojistik destek de stratejik güç denklemine katılmaktadır. Bu dönüşüm, deniz gücünün geleneksel unsurlarını ortadan kaldırmamakta, onları yeni teknolojilerle bütünleştirmektedir. Nükleer tahrikli denizaltılar, insansız suüstü ve sualtı araçları, yapay zekâ destekli komuta kontrol sistemleri ve uzay tabanlı keşif ağları, deniz harekâtının hızını, menzilini ve etki alanını genişletmektedir. Aynı zamanda enerji kaynaklarına erişim, kritik deniz geçitlerinin güvenliği ve küresel tedarik zincirlerinin sürekliliği, devletlerin ekonomik ve askerî dayanıklılığı açısından önemini korumaktadır.

Sonuç olarak enerji ve deniz gücü arasındaki ilişki, her teknolojik devrimde yeni bir boyut kazanmıştır. Yelken çağından buhar çağına, petrolden nükleer tahrike ve insansız / otonom sistemlere uzanan süreç, deniz hâkimiyetinin yalnızca savaş gemilerinin sayısına değil, onları destekleyen enerji, sanayi, teknoloji ve lojistik altyapının bütünlüğüne dayandığını göstermektedir.

Beş Yüz Yıllık Batı Hegemonyasının El Değiştirmesi

Batı’nın beş yüz yıllık küresel üstünlüğü, birbirini izleyen ve zaman zaman rekabet eden denizci güçlerin yükselişiyle şekillendi. Hegemonya, ekonomik, teknolojik ve askerî koşullara bağlı olarak Atlantik dünyasının farklı merkezleri arasında el değiştirdi.

15–17. yüzyıllarda Portekiz ve İspanya, okyanus keşifleri, sömürge imparatorlukları ve Amerika’dan taşınan altın ve gümüş sayesinde öne çıktı. 17. yüzyılda Hollanda, güçlü ticaret filosu, anonim şirketleri ve finans kurumlarıyla Amsterdam’ı dünya ticaretinin merkezlerinden birine dönüştürdü. 18–20. yüzyıllarda İngiltere, Sanayi Devrimi’nin üretim üstünlüğünü Kraliyet Donanması’nın küresel erişimiyle birleştirerek 19. yüzyılın başlıca denizci hegemonu oldu. Fransa, donanması ve sömürge imparatorluğuyla İngiltere’ye rakip olurken Almanya, yükselen sanayisi ve donanmasıyla İngiliz deniz üstünlüğüne meydan okudu. İkinci Dünya Savaşı sonrasında hegemonya Atlantik’in batı yakasına geçti. ABD, dolar merkezli finans sistemi, ileri teknolojisi, küresel askerî üsleri ve okyanuslara yayılan donanmasıyla dünya düzeninin merkezine yerleşti. İngiltere’nin deniz gücüyle koruduğu küresel ticaret sistemi, Amerikan askerî ve finansal üstünlüğü altında yeniden şekillendi. Bu dönemlerin ortak stratejik özelliği, deniz yollarının kontrolü, sermaye birikimi, sanayi üretimi ve askerî gücün birbirini beslemesiydi. Beş yüz yıl boyunca hegemonya Atlantik dünyasının kendi içinde el değiştirdi. Ancak 21. yüzyılda bu tarihsel döngünün yönü sorgulanmaya başladı.

Beş Yüz Yıllık Döngü Tersine mi Dönüyor?

Bugün yaşanan savaşları, ekonomik krizleri ve jeopolitik çatışmaları birbirinden bağımsız gelişmeler olarak değil, Atlantik merkezli beş yüz yıllık güç düzeninin yapısal dönüşümünün parçaları olarak değerlendirmek mümkündür. Bu dönüşümün merkezinde üretim kapasitesinin yeniden Asya’ya kayması, Batı’nın askerî üstünlüğünün farklı coğrafyalarda zorlanması, dolar merkezli finans sistemine alternatif arayışları ve küresel deniz ulaştırmasının coğrafi yapısını değiştirme potansiyeli taşıyan Arktik Devrimi bulunmaktadır. Çin’in yükselişi bu sürecin en belirgin ekonomik boyutudur. Çin, sanayi üretimi, dünyanın en büyük ticaret filolarından biri, dev tersane kapasitesi, liman altyapısı ve teknolojik gelişimiyle küresel ekonominin ağırlık merkezinin Asya’ya kaymasında belirleyici rol oynamaktadır. ABD’nin askerî ve finansal üstünlüğüne karşı Çin’in üretim ve ticaret kapasitesi, küresel güç dengesinde yeni bir rekabet alanı oluşturmaktadır.

Bu tarihsel dönüşümün henüz yeterince değerlendirilmeyen diğer büyük boyutu Arktik Devrimi’dir. Beş yüz yıl önce okyanuslara açılan Avrupalı denizci devletler, Ümit Burnu ve Atlantik üzerinden yeni ticaret yolları oluşturarak dünya ekonomisinin ağırlık merkezini değiştirmişlerdi. Bugün ise küresel ısınmanın neden olduğu deniz buzu örtüsündeki gerileme, yüzyıllar boyunca büyük ölçüde buzlarla kaplı kalan Arktik deniz alanlarını giderek daha uzun sürelerle ulaşıma açmaktadır. Rusya’nın kuzey kıyıları boyunca uzanan Kuzey Deniz Rotası, Avrupa ile Doğu Asya arasında Süveyş Kanalı üzerinden geçen geleneksel güzergâha coğrafi bakımdan daha kısa bir alternatif sunmaktadır. Henüz mevsimsellik, ağır buz koşulları, yüksek sigorta maliyetleri, buz sınıfı gemi ihtiyacı ve altyapı yetersizlikleri nedeniyle Süveyş’in yerini alabilecek kapasitede olmasa da bu rotanın giderek daha fazla kullanılması, küresel deniz ticaretinin geleceği açısından stratejik önem taşımaktadır. Rusya’nın dünyanın en büyük nükleer buzkıran filosuna sahip olması, Arktik limanlarına, enerji terminallerine ve ulaştırma altyapısına yaptığı yatırımlar, Kuzey Deniz Rotasını (NSR) yalnızca ticari bir geçiş alanı olmaktan çıkararak Avrasya’nın kuzeyinde yeni bir jeoekonomik koridora dönüştürmektedir. Arktik Devrimi’nin önemi yalnızca Avrupa ile Asya arasındaki mesafelerin kısalması değildir. Asıl stratejik sonuç, Avrasya’nın kuzey kıyılarının küresel deniz ticaretine daha fazla açılması ve Rusya’nın sahip olduğu geniş enerji ve ham madde kaynaklarının Asya pazarlarına deniz yoluyla ulaştırılmasında yeni imkânların ortaya çıkmasıdır. Rus petrolü ve sıvılaştırılmış doğal gazının Arktik üzerinden Asya’ya taşınması, Batı yaptırımlarının yarattığı baskılar karşısında Moskova’ya alternatif lojistik seçenekler sağlamaktadır. Çin’in enerji ve ham madde ihtiyacı ile Rusya’nın kaynakları ve Arktik ulaştırma kapasitesi arasındaki tamamlayıcılık, iki ülkenin stratejik yakınlaşmasına yeni bir deniz boyutu kazandırmaktadır. Diğer taraftan Arktik, Rus Kuzey Filosu’nun, stratejik nükleer denizaltıların, erken uyarı sistemlerinin ve askerî üslerin bulunduğu kritik bir güvenlik coğrafyasıdır. Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılmasıyla Baltık-Arktik bağlantısının askerî önemi daha da artmıştır. Böylece Arktik, yalnızca iklim değişikliğinin yeni ticaret imkânları yarattığı bir bölge değil, Atlantik merkezli deniz düzeni ile Avrasya güçleri arasındaki rekabetin kuzey cephesi hâline gelmektedir. Tarihsel bakımdan dikkat çekici olan, beş yüz yıl önce Avrupa’nın okyanuslara açılmasını sağlayan coğrafi ve teknolojik dönüşümün bugün farklı koşullar altında Avrasya’nın kuzeyinde yeni bir denizcilik çağının kapısını aralamasıdır.

Avrasya’da Rusya ile Batı arasındaki mücadele, NATO’nun genişlemesi ve Ukrayna savaşı üzerinden Avrupa güvenlik mimarisini sarsarken, İran ve Yemen merkezli çatışmalar Hürmüz Boğazı, Bab ül Mendep ve Kızıldeniz’de Batı’nın deniz ulaştırma güvenliğini sağlama kapasitesini zorlamaktadır. Özellikle düşük maliyetli füzeler, insansız hava ve deniz araçları, büyük donanmaların teknolojik üstünlüğüne rağmen stratejik deniz geçitlerinin güvenliğinin garanti edilemediğini göstermektedir. Diğer bir deyişle asimetrik yetenekler, büyük güçlerin konvansiyonel üstünlüğünü belirli coğrafyalarda dengeleyebilmekte ve askerî üstünlüğün otomatik olarak stratejik kontrol anlamına gelmediğini ortaya koymaktadır. Bu gelişmeler, deniz gücünün yalnızca büyük savaş gemilerinin sayısıyla değil, deniz ulaştırmasını sürdürebilme, ticaret yollarını koruyabilme ve stratejik geçitlerde güvenliği sağlayabilme kapasitesiyle ölçülmesi gerektiğini yeniden hatırlatmaktadır.

ABD’nin Batı Asya güvenlik mimarisinde İsrail’e verdiği merkezi destek ve bunun yarattığı bölgesel karşıtlıklar da bu jeopolitik dönüşümün önemli unsurlarındandır. Diğer yandan BRICS ülkelerinin alternatif ödeme mekanizmalarına yönelmesi, ikili ticarette yerel para kullanımının artması ve merkez bankalarının rezerv çeşitlendirme arayışları, dolar merkezli finans düzeninin geleceğine ilişkin tartışmaları güçlendirmektedir. Bütün bu gelişmeler, Batı merkezli düzenin farklı alanlarda zorlandığına işaret etmektedir. Bununla birlikte ABD’nin küresel askerî erişimi, doların uluslararası finans sistemindeki merkezi konumu ve ileri teknolojideki gücü önemini korumaktadır. Çin’in yükselişi ve Rusya’nın Arktik üzerinden geliştirdiği yeni stratejik imkânlar da tek merkezli yeni bir Asya hegemonyasının kaçınılmaz olduğu anlamına gelmemektedir. Ancak tarihsel açıdan önemli olan, ekonomik güç dağılımındaki değişimin artık yalnızca Atlantik dünyasının kendi içinde gerçekleşmemesi, deniz ticaretinin coğrafi eksenlerinin de değişme potansiyeli taşımasıdır.

Beş yüz yıl önce Avrupa, Asya’nın zenginliğine ulaşmak için okyanuslara açılmış ve zamanla küresel ticaret düzeninin merkezine yerleşmişti. Bugün ise Asya, üretim kapasitesi, deniz ticareti, teknoloji ve sermaye birikimi üzerinden bu düzenin ekonomik ağırlık merkezini yeniden kendisine doğru çekmektedir. Aynı zamanda Arktik Devrimi, Avrasya’nın kuzey kıyılarını küresel deniz ulaştırmasına açarak Atlantik merkezli geleneksel ticaret coğrafyasına yeni bir boyut kazandırmaktadır. Beş yüz yıl önce rüzgârın kervanı yenmesiyle başlayan Atlantik Çağı, bugün Asya’nın üretim gücü, Avrasya’nın enerji kaynakları ve Arktik’in giderek erişilebilir hâle gelen deniz yollarının yarattığı yeni koşullarla tarihsel bir dönüşümün eşiğindedir. Bu, Atlantik’in önemini kaybetmesi değil, dünya denizlerinin artık tek bir hegemonik merkezin belirleyici üstünlüğü altında düzenlenmesinin giderek zorlaşması anlamına gelmektedir. Beş yüz yıllık döngünün tersine dönmesi de tam olarak burada anlam kazanmaktadır: Bir zamanlar Asya’nın zenginliğine ulaşmak için denizlere açılan Batı’nın kurduğu düzen, bugün Asya’nın üretim gücü ve Avrasya’nın yeniden şekillenen deniz bağlantıları tarafından dönüştürülmektedir.

Sonuç: Beş Yüz Yıllık Tarihsel Döngünün Kırılma Noktası

Dünya tarihi, ekonomik zenginliğin, üretim gücünün ve askerî üstünlüğün coğrafyalar arasında yer değiştirdiği büyük dönüşümlerin tarihidir. Beş yüz yıl önce bu dönüşüm Asya’dan Atlantik’e doğru yaşandı. Okyanuslara açılan Avrupa, Doğu’nun bilimsel birikimini deniz gücü, sermaye ve askerî örgütlenmeyle bütünleştirerek dünya ekonomisinin merkezini değiştirdi. Merkantilizm, sanayi kapitalizmi ve emperyalizm bu yükselişin birbirini besleyen aşamalarını oluşturdu. Batı’nın üstünlüğü yalnızca güçlü donanmalara değil, üretim, ticaret, finans ve askerî gücü aynı stratejik sistem içinde birleştirebilmesine dayanıyordu.

Ancak hiçbir hegemonya, kendisini yaratan ekonomik ve teknolojik temellerden bağımsız olarak sonsuza kadar sürdürülemez. İngiliz İmparatorluğu’nun gerilemesi, ekonomik üretim kapasitesiyle desteklenemeyen deniz üstünlüğünün zamanla ağır bir stratejik maliyete dönüşebileceğini gösterdi. Bugün ABD küresel askerî erişimini, doların finansal ayrıcalıklarını ve ileri teknolojideki gücünü korusa da Çin’in sanayi üretimi, tersane kapasitesi ve deniz ticaretindeki yükselişi Atlantik merkezli düzenin ekonomik temellerini zorlamaktadır. Hürmüz, Bab ül Mendeb ve Kızıldeniz’deki çatışmalar ise askerî üstünlüğün deniz ulaştırma güvenliğini tek başına garanti edemediğini ortaya koymaktadır. Arktik Devrimi de Avrasya’nın kuzeyinde yeni deniz yolları ve enerji bağlantıları açarak bu dönüşüme ayrı bir jeopolitik boyut kazandırmaktadır.

Asıl konu yalnızca Çin’in yükselişi veya ABD’nin gerilemesi değil, beş yüz yıldır Atlantik dünyasının üstünlüğünü besleyen üretim, sermaye, teknoloji ve deniz gücü arasındaki dengenin yeniden şekillenmesidir. Geleceğin küresel güç mücadelesinde belirleyici olan, yalnızca okyanuslarda savaş gemileri bulundurmak değil, bu gemileri inşa edecek sanayiye, onları destekleyecek enerjiye, ticareti sürdürecek filolara ve bütün bunları finanse edecek ekonomik dayanıklılığa sahip olmaktır.

Türkiye açısından çıkarılacak dersler vardır. Mavi Vatan’ın stratejik değeri, deniz yetki alanlarının korunmasının yanında güçlü bir ticaret filosu, tersanecilik, liman altyapısı, enerji güvenliği, deniz teknolojileri ve bağımsız sanayi kapasitesiyle bütünleştirildiğinde gerçek anlamını kazanır. Ekonomik üretim gücüyle desteklenmeyen deniz üstünlüğü kalıcı bir jeopolitik güce dönüşemez. Beş yüz yıl önce Doğu, büyük üretim ve zenginlik kapasitesine rağmen okyanus ticaretinin kontrolünü Batı’ya kaptırdı. Bugün ise Batı, denizlerdeki askerî üstünlüğünü büyük ölçüde korurken Asya’nın yükselen üretim ve teknoloji gücüyle karşı karşıyadır. Tarih birebir tekrarlanmıyor; ancak küresel gücün ekonomik temelleri yeniden yer değiştiriyor. Beş yüz yıl önce rüzgâr kervanı yendi. Buhar yelkenin, petrol kömürün denizlerdeki üstünlüğünü kırdı. Şimdi ise üretim gücü, enerji, teknoloji ve algoritmalar Atlantik hegemonyasının temellerini zorluyor. Tarihin önümüze koyduğu şu soru cevap bekliyor: Beş yüz yıl önce Asya’nın zenginliğine ulaşarak yükselen Batı, bugün Asya’nın üretim gücü karşısında kendi kurduğu dünya düzenindeki ayrıcalıklı konumunu koruyabilecek midir? Çünkü deniz gücü zenginliği koruyabilir, ticaret yollarını denetleyebilir ve askerî üstünlük sağlayabilir. Ancak uzun vadede ekonomik gücün yerini tutamaz. Beş yüz yıl önce rüzgâr kervanı yenmişti. Şimdi tarih, üretimin Atlantik’i yenip yenemeyeceğini sınamaktadır.

Approximately 83 years separate the outbreak of the Second World War from the beginning of the Russia–Ukraine War. Yet an examination of the impact of these two conflicts on maritime commerce in the Black Sea reveals that, despite profound changes in military technology and geopolitical circumstances, the fundamental strategic logic of maritime trade warfare remains largely unchanged. In both periods, the Black Sea has served not merely as a theatre of naval operations but also as a strategically vital maritime basin for the control of energy resources, critical raw materials, grain exports, and international sea lines of communication. During the Second World War, maritime trade warfare was conducted primarily through submarines, torpedoes, and naval mines. Today, similar strategic objectives are pursued through unmanned surface and aerial systems, long-range missiles, electronic warfare, and various instruments of economic coercion. Although the methods have evolved, the underlying objective remains constant: to undermine an adversary’s economic and military resilience by disrupting maritime transportation and commercial supply chains.

At the center of this historical continuity lies Türkiye’s unique geopolitical position. During both conflicts, Türkiye, despite not being a direct belligerent, has been profoundly affected by the military balance in the Black Sea and developments in maritime commerce. The present situation, however, has evolved beyond attacks by belligerent states against merchant shipping. From the perspective of maritime security, developments have long since exceeded the limits of what Türkiye can reasonably tolerate. Attacks and security incidents within Turkish territorial waters, naval mines drifting into Turkish territorial and internal waters, and uncontrolled, abandoned, or drifting vessels running aground along the Turkish coastline demonstrate that the war now poses direct threats to Türkiye’s maritime security, navigational safety, coastal environment, and economic interests. These are not isolated incidents but rather the spillover effects of an armed conflict extending into areas under Turkish sovereignty and jurisdiction. Consequently, the issue is no longer confined to protecting Turkish-flagged merchant vessels on the high seas. It now concerns the protection of navigation, human life, property, and maritime activities within Türkiye’s own maritime zones.

In my Substack article entitled ‘’Maritime Trade Warfare in the Black Sea: 83 Years Later’’, published on 9 August 2026, I examined the historical parallels between these two conflicts. A defining characteristic shared by the maritime security challenges of the Second World War and those arising from the current Russia–Ukraine War is the exposure of neutral states’ maritime commerce to belligerent military operations, including beyond the immediate areas of hostilities. During the Second World War, Türkiye’s neutrality did not prevent Turkish merchant vessels and seafarers from becoming targets of attacks. Comparable threats have re-emerged in the present conflict. Under international law, however, the mere fact that a merchant vessel may contribute economically to a belligerent’s war effort does not automatically deprive a neutral-flagged vessel of the legal protections to which it is entitled. The enduring strategic lesson for Türkiye is therefore unmistakable: neutrality does not guarantee maritime security. When the consequences of armed conflict extend to the territorial waters, merchant vessels, and maritime trade routes of neutral states, the challenge transcends commercial navigation and becomes a direct matter of sovereignty and national security.

These developments now demand a concrete strategic initiative. Türkiye must assume a more proactive role and take the lead in safeguarding maritime trade and navigational security in the Black Sea. The protection of maritime commerce cannot be left to the military priorities of the belligerents, cycles of retaliation, or the expectation that the conflict will eventually subside on its own. While preserving the strategic and legal framework established by the 1936 Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits, Türkiye should spearhead the development of an active, regionally coordinated maritime security architecture. Such a framework should encompass enhanced maritime domain awareness, mine countermeasure operations, early-warning mechanisms, the protection of merchant shipping, and institutionalized coordination among the Black Sea littoral states. This initiative should be grounded in regional ownership, respect for sovereignty, and the principles of international maritime law, with the ultimate objective of safeguarding freedom of navigation, protecting legitimate maritime commerce, and preventing the further expansion of the conflict’s consequences into the maritime domains of non-belligerent states.

Maritime Trade Losses Suffered by Neutral Türkiye During the Second World War

Throughout the Second World War, Türkiye largely maintained its neutrality and implemented Article 19 of the Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits, restricting the passage of belligerent warships through the Turkish Straits. Although this policy reduced the risk of Türkiye being drawn into the conflict, it could not guarantee maritime security in the Black Sea. Following Germany’s invasion of the Soviet Union on 22 June 1941, the Black Sea became a critical maritime logistics theatre supporting operations on the Eastern Front. Romania’s Ploiești oilfields, the Port of Constanța, the Danube transportation network, and Soviet supply routes linking Crimea and the Caucasus emerged as strategically significant objectives. Naval warfare in the region focused less on major fleet engagements than on the control and disruption of ports, coastal shipping, minefields, and merchant maritime traffic.

Under the severe economic constraints imposed by the war, Türkiye sought to maintain the transportation of coal, chromium ore, grain, and other essential commodities through the ports of Istanbul, Zonguldak, Samsun, and Trabzon. However, the belligerents’ treatment of maritime transportation as a legitimate instrument of economic warfare exposed the neutral Turkish merchant fleet to considerable danger. Particularly between 1941 and 1944, numerous Turkish merchant vessels were sunk or damaged in attacks carried out by, or attributed to, Soviet submarines. Although historical compilations associate several incidents with Soviet submarine operations, the identity of the attacking forces cannot be established with equal certainty in every case. Nevertheless, these evidentiary limitations do not diminish the broader historical conclusion that Türkiye’s neutral merchant fleet suffered substantial losses because of submarine warfare. The principal strategic objective of the Soviet Black Sea Fleet was to disrupt Axis maritime transportation, thereby weakening the German war economy and undermining military operations on the Eastern Front. Within this strategic context, shipments of chromium ore and other critical raw materials from Türkiye to Romania and Bulgaria could be perceived as potential targets because of their contribution to the Axis war effort.

The Limitations of Montreux and the Human Dimension of Maritime Security

The Montreux Convention constitutes an indispensable strategic achievement for Turkish sovereignty and the preservation of the naval balance in the Black Sea. During the Second World War, Türkiye’s implementation of the Convention’s wartime provisions restricted the entry of external belligerent naval forces into the Black Sea through the Turkish Straits. Similarly, following the outbreak of the Russia–Ukraine War in 2022, the application of Article 19 established an important legal barrier against the further expansion of the naval dimension of the conflict through the deployment of additional belligerent warships from outside the region. Nevertheless, Germany’s transfer of six Type IIB submarines to Constanța during the Second World War, following their dismantling and transportation through a combination of the Elbe River, overland routes, and the Danube, demonstrated the distinction between the legal scope of the Montreux regime and the practical realities of maritime security in the Black Sea.

The Montreux Convention primarily governs the passage of vessels through the Turkish Straits. It does not constitute a comprehensive maritime security mechanism capable of guaranteeing merchant shipping protection, mine clearance, port security, or the prevention of attacks at sea. The sinking of neutral Turkish merchant vessels during the Second World War, together with refugee tragedies occurring near the Turkish coastline, exposed the profound humanitarian consequences of these limitations. Today, unmanned surface and aerial systems, long-range missiles, and drifting naval mines have rendered the same underlying security challenge considerably more complex. Maritime security must therefore be understood as extending beyond military deterrence to encompass navigational safety, search and rescue capabilities, and the protection of the lives of seafarers, passengers, and refugees.

Türkiye’s strategic priority should be to assume a leading role in regional maritime security while preserving the Montreux framework and avoiding any expansion of the military presence of non-littoral powers in the Black Sea. Within this framework, the immediate objective should be to facilitate an agreement between Russia and Ukraine providing for the reciprocal cessation of attacks against civilian merchant vessels, commercial ports, and maritime transportation infrastructure. Should such an agreement prove unattainable, priority must be given to strengthening maritime surveillance, early-warning systems, mine countermeasure capabilities, navigational safety, and crisis communication mechanisms. The fundamental strategic imperative is to complement the legal and geopolitical balance established by Montreux with effective maritime security arrangements. Türkiye must seek to protect human life and maritime commerce without contributing to an escalation or geographical expansion of the conflict. In this respect, the preservation of the Montreux regime and the establishment of a functional, littoral-state-led maritime security architecture should be regarded not as competing objectives, but as mutually reinforcing pillars of stability in the Black Sea.

The Transformation of Maritime Security During the Russia–Ukraine War

The war that began with Russia’s large-scale military offensive against Ukraine on 24 February 2022 has placed the Black Sea at the center of one of the most serious maritime security crises since the Second World War. During the initial phase of the conflict, Russia exploited the superiority of its Black Sea Fleet to impose a de facto blockade of Ukrainian ports, substantially disrupting exports through Odesa, Chornomorsk, and Yuzhny. The interruption of Ukrainian grain exports demonstrated how a regional armed conflict could generate far-reaching consequences for global food prices and international supply chains. Against this background, the Black Sea Grain Initiative, brokered by Türkiye and the United Nations in July 2022, represented not merely a diplomatic compromise but a strategically significant maritime security arrangement. As the conflict progressed, however, the operational character of naval warfare underwent a fundamental transformation. Ukrainian unmanned surface vessels progressively eroded the conventional superiority of the Russian Black Sea Fleet, while Russian missile and unmanned aerial vehicle attacks targeted Ukrainian ports, energy infrastructure, and grain terminals. Consequently, the conflict increasingly extended beyond attacks against merchant vessels to encompass the systematic disruption of the infrastructure upon which maritime commerce depends.

This transformation has integrated the dimensions of physical destruction, economic coercion, and technological disruption into a more complex form of maritime warfare. The submarines, torpedoes, and naval mines that characterized maritime operations during the Second World War have now been supplemented by unmanned systems, precision-guided missiles, electronic warfare capabilities, and space-based intelligence networks. Merchant vessels face not only the threat of direct kinetic attacks but also Global Navigation Satellite System (GNSS) jamming, position spoofing, interference with Automatic Identification System (AIS) data, and communications disruptions. These threats increase the risks of navigational errors, unintended course deviations, collisions, and groundings. At the same time, rising war-risk insurance premiums, higher freight costs, restrictions on port operations, and difficulties affecting crew availability and welfare further undermine the commercial viability of maritime transportation. The strategic objectives of maritime warfare can now be achieved without necessarily sinking a merchant vessel. Rendering a ship uninsurable, preventing its safe access to port, or making its commercial operations economically unsustainable may produce comparable strategic effects. Maritime trade warfare has therefore evolved beyond the traditional concept of blockade into a multidimensional contest combining physical, economic, technological, and psychological instruments of coercion.

The assessment of war-risk insurance in the Black Sea does not always adequately reflect the geographical interconnectedness of the maritime domain. The designation of high-war-risk areas covering much of the basin, generally excluding the territorial waters of Türkiye, Romania, Bulgaria, and Georgia, illustrates the geographical scale of the threat. Nevertheless, maritime threats do not terminate at the boundaries of territorial seas or exclusive economic zones. The possibility of civilian merchant vessels flying third-country flags being damaged even within the exclusive economic zones of NATO littoral states demonstrates that maritime and land-based military operations cannot be assessed as entirely separate security environments. Moreover, the distinction between risks considered commercially acceptable by the insurance industry and conditions that are genuinely safe for navigation is of fundamental importance. Although freedom of navigation may remain legally intact, the practical ability to exercise that freedom safely has become severely constrained in maritime areas affected by the conflict.

The Renewed Targeting of the Turkish Merchant Fleet

In 2026, attacks against commercial shipping in the Black Sea and the Sea of Azov have reportedly reached an intensity that poses a serious threat to regional maritime security. During the first nine months of the year, approximately 109 merchant vessels were assessed to have been subjected to attacks, with nearly 86 vessels reportedly targeted between July and September alone. This represents almost four times the number recorded during the preceding six months. The economic consequences of these attacks have also become increasingly severe. In August, grain carrier calls at Ukrainian Black Sea ports reportedly declined by 92% compared with the previous month, while cargo-handling volumes at Odesa’s ports fell more than fifteenfold after 22 July. Significant reductions were also recorded in daily vessel traffic through the Istanbul Strait.

The most significant contemporary parallel to Türkiye’s experience during the Second World War lies in the growing threats confronting Turkish-linked merchant shipping during the Russia–Ukraine War. In my article published on 9 August 2026, I noted that between February 2022 and August 2026, at least 21 Turkish-flagged, Turkish-owned, or Turkish-operated merchant vessels had either been attacked or directly exposed to threats arising from the conflict. Particularly since late 2025, the proliferation of unmanned aerial systems and long-range strike capabilities has fundamentally altered the nature and geographical extent of these threats. Merchant vessels have increasingly become exposed to the consequences of hostilities not only in ports located within conflict zones but also on the high seas, at designated anchorages, and in maritime areas adjacent to Türkiye’s zones of jurisdiction.

Attacks affecting Turkish-linked vessels intensified in July 2026 and have continued with increasing frequency in maritime areas under Bulgarian and Romanian jurisdiction. From Türkiye’s perspective, the overriding strategic concern is the protection of Turkish maritime commerce and seafarers, irrespective of which belligerent is responsible for a particular attack. The continuation of commercial relations with either Russia or Ukraine cannot justify unlawful attacks against Turkish-linked civilian merchant vessels. The maritime security challenge that emerged during the Second World War, when Turkish merchant vessels suffered attacks attributed to Soviet submarines, has thus re-emerged under fundamentally different technological conditions and across a considerably expanded threat environment. This historical continuity underscores the necessity for Türkiye to adopt a proactive maritime security policy in the Black Sea—one that moves beyond reactive crisis management towards anticipatory risk assessment, strengthened deterrence, and the development of effective protective measures for merchant shipping and maritime personnel.

A Türkiye-Led Maritime Security Architecture for the Black Sea

Türkiye’s role in the Black Sea should not be confined to issuing diplomatic protests against attacks by the belligerents or documenting losses suffered by merchant vessels. With its naval capabilities, maritime infrastructure, sovereignty over the Turkish Straits, diplomatic experience, and established relations with the Black Sea littoral states, Türkiye possesses the strategic and institutional capacity to lead the development of an active regional maritime security architecture. Such an architecture should recognize the security of civilian maritime transportation as a shared regional interest and adopt a comprehensive approach integrating military deterrence, maritime surveillance, early warning, mine countermeasures, merchant vessel protection, energy security, and diplomatic coordination.

A Black Sea Maritime Security Coordination Mechanism, established under Türkiye’s leadership, could provide a permanent framework for cooperation, open to the participation of all littoral states and fully compatible with the Montreux regime. Although the ongoing Russia–Ukraine War may prevent the simultaneous participation of all Black Sea coastal states, a gradual and inclusive arrangement could be developed by building upon existing regional cooperation mechanisms. Türkiye has already demonstrated its capacity to initiate and institutionalize such cooperation. Under Turkish leadership, the Black Sea Naval Cooperation Task Group (BLACKSEAFOR) was established in 2001, followed by Operation Black Sea Harmony in 2004 and the Black Sea Border and Coast Guard Cooperation Forum (BSCF) in 2006. Within the BSCF framework, the Black Sea Border Coordination and Information Centre (BSBCIC), located in Burgas, Bulgaria, operated as a mechanism designed to facilitate coordination among the National Border Coordination and Operations Centres of participating states. Having successfully pioneered these regional cooperation initiatives in the past, Türkiye should once again assume a leading role in addressing the contemporary maritime security crisis.

Risk-Based Voyage Planning for Turkish Merchant Shipping

The first operational priority of a new regional initiative should be the introduction of a comprehensive risk-based voyage planning system for Turkish merchant shipping. Continuously updated threat assessments should be prepared for Russian and Ukrainian ports affected by the conflict, anchorages located near areas of hostilities, routes exposed to naval mine threats, and strategically important energy terminals.

A clear legal distinction must be maintained between mandatory security measures applicable to Turkish-flagged vessels and advisory or coordination arrangements concerning foreign-flagged vessels under Turkish ownership or commercial operation. These categories are subject to different legal jurisdictions and regulatory obligations. The objective should not be to suspend maritime commerce but to establish a controlled, sustainable, and security-oriented operating environment in which the protection of seafarers’ lives remains the overriding consideration. Such a system should encompass voyage routes, port approaches and departures, anchorage areas, crew changes, insurance requirements, and emergency evacuation procedures. Providing shipmasters, shipowners, insurers, and relevant public authorities with access to coordinated threat assessments would improve maritime safety while reducing unnecessary economic disruption and commercial losses.

Integrated Maritime Surveillance and Early-Warning Mechanisms

The second priority should be the development of integrated maritime surveillance and early-warning capabilities. Contemporary maritime security depends not merely on the physical presence of naval forces but increasingly on the timely detection, identification, assessment, and dissemination of information concerning emerging threats. Under Türkiye’s leadership, a regional early-warning network could integrate coastal radar systems, satellite imagery, Automatic Identification System (AIS) data, unmanned aerial vehicle surveillance, electronic intelligence, meteorological information, and maritime traffic analysis.

Such an integrated framework would facilitate the earlier identification of drifting naval mines, suspicious unmanned surface vessels, and hazardous navigation areas. Regular navigational warnings should also address Global Positioning System and Global Navigation Satellite System (GPS/GNSS) jamming, position spoofing, and communications disruptions. Alternative navigation and position-fixing procedures should be developed to strengthen the resilience of merchant shipping against electronic interference. While the confidentiality of sensitive military intelligence must be preserved, information essential to civilian maritime safety should be shared through clearly defined channels. Attention should be given to preventing the misuse of maritime security information in ways that could confer an operational military advantage upon either belligerent.

Expanding Mine Countermeasure Cooperation into a Comprehensive Regional Security Framework

The third priority should be to transform existing mine countermeasure cooperation into a broader maritime security coordination framework. The Black Sea Mine Countermeasures Task Group, established through an agreement signed by Türkiye, Romania, and Bulgaria on 11 January 2024 and activated on 1 July 2024, demonstrates that Black Sea littoral states are capable of developing cooperative responses to shared maritime security challenges through their own resources and capabilities.

Building upon this arrangement, cooperation could be expanded in mine detection and neutralization, information exchange, maritime traffic warnings, and search and rescue coordination. However, naval mines represent only one dimension of the contemporary threat environment. Unmanned maritime and aerial systems, long-range precision strikes, electronic warfare, and threats against ports and energy terminals must also be incorporated into regional security planning. Drawing upon the operational experience of existing arrangements, a broader coordination mechanism involving both military and civilian institutions would give practical expression to Türkiye’s longstanding preference for a regional security framework based on the primacy of Black Sea littoral states.

Within this process, the littoral identity of Türkiye, Romania, and Bulgaria should take precedence over their institutional affiliation with NATO. From the perspective advanced in this analysis, NATO’s extensive military support for Ukraine and its increasingly confrontational relationship with Russia have brought the Alliance into a position of substantial strategic involvement in the conflict, notwithstanding its formal status as a non-belligerent. Consequently, a maritime security initiative involving these three states should be explicitly structured around their responsibilities as Black Sea coastal nations rather than presented as an extension of NATO’s military posture. This distinction is essential to preserving the regional character of the initiative, reducing the risk of escalation, and maintaining channels of communication with all littoral states.

Selective Naval Escort and Protection of Merchant Shipping

The fourth area concerns the provision of naval escort and protective measures for merchant vessels operating in high-risk maritime areas when circumstances require. The losses suffered by Turkish merchant shipping during the Second World War demonstrated that neutrality and navigational warnings alone cannot guarantee the safety of commercial vessels. The proliferation of unmanned systems and long-range weapons has made this challenge considerably more complex.

Nevertheless, naval escort should not be conceived as a permanent convoy system extending across the entire Black Sea. Its possible implementation must be assessed in relation to the maritime jurisdictions of the non-belligerent littoral states—Türkiye, Georgia, Bulgaria, and Romania—as well as vessel nationality, coastal-state jurisdiction and consent, international law, rules of engagement, and the potential risk of military escalation.

A clear legal distinction must be maintained between protective operations conducted by Türkiye within areas under its sovereignty or jurisdiction and activities undertaken within the maritime zones of other states. In particular, the legal rights and obligations applicable in territorial seas differ from those governing exclusive economic zones and the high seas. Although naval escort cannot provide absolute protection against modern maritime threats, carefully limited protective arrangements along designated routes, for specified periods, and under appropriate diplomatic coordination could contribute to the continuity of commercial shipping.

Such measures should not be designed to draw Türkiye into the conflict as a belligerent. Their purpose must remain the protection of civilian maritime transportation in accordance with international law and the prevention of further threats to neutral shipping.

Comprehensive Protection of Energy and Port Infrastructure

The fifth priority should be the integrated protection of critical energy and port infrastructure. Beyond its importance for grain exports and general cargo transportation, the Black Sea constitutes a strategically vital maritime basin for oil and natural gas exports from Russia, Kazakhstan, and other regional producers. The Novorossiysk terminals, the Caspian Pipeline Consortium (CPC) oil terminal, the Odesa port complex, the TurkStream and Blue Stream gas pipelines, and coastal energy installations represent essential components of regional economic security.

Attacks against such infrastructure can directly affect energy supplies, tanker traffic, marine insurance markets, and freight costs, generating economic consequences far beyond the immediate conflict zone.

Accordingly, the concept of maritime security must encompass not only merchant vessels and ports but also oil terminals, subsea pipelines, submarine cables, coastal logistics facilities, and the digital systems supporting maritime operations. Physical protection, underwater surveillance, counter-unmanned-system capabilities, cybersecurity, resilience against electronic warfare, and emergency response capacity should be developed as mutually reinforcing components of an integrated security strategy. Türkiye’s strategic position within regional energy transportation networks provides an additional rationale for assuming a leading role in developing cooperative arrangements for the protection of critical maritime infrastructure.

Active Neutrality, De-escalation, and the Primacy of Regional Security

The entire strategy should be founded upon the principles of active neutrality and conflict de-escalation. Türkiye’s ability to maintain direct diplomatic communication with both Russia and Ukraine constitutes a significant strategic advantage that must be preserved. Initiatives that facilitate an expanded military presence or intervention by non-littoral powers in the Black Sea could constrain Türkiye’s geopolitical freedom of maneuver and increase the risk of further escalation.

The immediate priority should therefore not be the establishment of additional military formations but the achievement of a reciprocal cessation of attacks against merchant shipping and civilian maritime infrastructure, the prevention of the conflict’s spillover into the sovereign maritime areas of other littoral states, and the restoration of safe conditions for commercial navigation throughout the Black Sea. Türkiye’s leadership should be grounded in a strategy that preserves the Montreux regime, upholds the principle of littoral-state primacy, and places diplomatic accommodation and maritime security above military escalation.

The ultimate objective must be to establish a sustainable regional security architecture in which the protection of human life, freedom of navigation, maritime commerce, and critical infrastructure is pursued through cooperation among the Black Sea coastal states, without transforming maritime security initiatives into instruments of wider geopolitical confrontation.

The Diplomatic and Economic Dimensions of Maritime Security

Maritime security in the Black Sea cannot be ensured through military measures alone. Maritime commerce operates within a complex and interconnected system encompassing international law, diplomacy, insurance, finance, port operations, and global supply chains. Accordingly, any maritime security framework developed under Türkiye’s leadership must incorporate diplomatic and economic instruments alongside military deterrence and operational protection. In response to attacks against Turkish-flagged or Turkish-linked merchant vessels, systematic technical investigations, evidence-based attribution of responsibility, and appropriate diplomatic initiatives would strengthen the legal and institutional foundations of maritime security. At the same time, continuous coordination among shipowners, marine insurers, and relevant public authorities should address war-risk insurance, maritime financing, crew safety, port delays, and the economic sustainability of commercial voyages.

Particularly during periods when war-risk insurance premiums reach prohibitive levels or voyages to certain ports become commercially unviable, risk-sharing arrangements and financial support mechanisms should be considered to prevent the complete disruption of maritime trade. Within this framework, enhanced information exchange and institutional cooperation should be established among the Chambers of Shipping and Ministries of Transport of the Black Sea littoral states. Türkiye must therefore approach maritime security in the Black Sea not merely as a military challenge but as an integral component of national economic security and the continuity of international commerce.

Despite its membership in NATO, Türkiye has maintained relations with both Russia and Ukraine, implemented the Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits, and demonstrated its capacity to initiate regional maritime security cooperation. This distinctive geopolitical position enables Türkiye to develop initiatives aimed at protecting civilian maritime transportation without directly altering the military balance between the belligerents. The Black Sea Grain Initiative and the Black Sea Mine Countermeasures Task Group constitute tangible examples of this accumulated diplomatic and operational experience.

However, in this process Türkiye made two serious strategic mistakes. They were the joining the Coalition of the Willing in support of Ukraine and supplying Ukraine with Turkish-made armed unmanned aerial vehicles (UCAVs). Both decisions undermined Türkiye’s policy of maintaining balanced and neutral relations with Russia and Ukraine, weakened its credibility as an impartial mediator, and risked drawing Ankara closer to one side of the conflict.

In the emerging strategic environment, Türkiye’s diplomatic leadership should not be directed towards enabling either belligerent to secure military superiority over maritime transportation routes, or should it facilitate the further expansion of strategic competition involving non-littoral powers in the Black Sea. The overriding objective must be to enhance the security of civilian maritime traffic operating in accordance with international law, reinforce regional stability, and preserve the Black Sea as a reliable maritime transportation corridor for global commerce. This approach is fully consistent with Türkiye’s commitment to safeguarding the Montreux regime. The strategic significance of the Convention derives not only from its regulation of warship passage through the Turkish Straits but also from its enduring contribution to the preservation of the naval balance and regional stability in the Black Sea.

Conclusion: From the Straits Safeguarded by Montreux to a Secure Black Sea

Although approximately 83 years separate the Second World War from the present Russia–Ukraine War, the fundamental strategic logic of maritime trade warfare in the Black Sea remains largely unchanged. Weapons and technologies have evolved, yet the objective of undermining an adversary’s economic and military resilience by targeting maritime transportation has endured. Both conflicts have imparted the same historical lesson to Türkiye: remaining outside a war does not guarantee protection from its consequences at sea. The threats that once manifested themselves in the sinking of neutral Turkish merchant vessels and the loss of seafarers’ lives have now re-emerged through unmanned systems, missiles, and drifting naval mines, extending into maritime areas under Turkish jurisdiction and towards Türkiye’s coastline. The Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits remains an indispensable safeguard of Turkish sovereignty and the naval balance in the Black Sea. Nevertheless, regulating the passage of warships through the Turkish Straits does not guarantee the security of merchant vessels, ports, or seafarers throughout the basin. Türkiye’s strategic responsibility is therefore to complement the legal and geopolitical advantages provided by Montreux with effective maritime security arrangements. This responsibility derives not merely from Türkiye’s naval capabilities but also from its geographical position, sovereignty over the Turkish Straits, and vital national interests in preserving stability throughout the Black Sea.

Under present circumstances, the security of maritime commerce in the Black Sea has evolved beyond an economic and diplomatic concern into a direct question of national security and sovereignty for Türkiye. The immediate priority should be a diplomatic initiative aimed at securing a reciprocal cessation of attacks by Russia and Ukraine against civilian merchant vessels, commercial ports, and maritime transportation infrastructure. Such an initiative should be reinforced by maritime surveillance, early-warning mechanisms, mine countermeasures, search and rescue capabilities, and, where necessary, protective measures consistent with international law. Any future maritime security architecture in the Black Sea should be founded upon the primary responsibility of the littoral states and regional cooperation, rather than the military priorities of external powers or the emergence of new geopolitical blocs. Türkiye’s leadership must serve not the further militarization of the Black Sea but the prevention of conflict escalation, the protection of seafarers’ lives, and the preservation of legitimate maritime commerce.

Ultimately, Türkiye faces a clear strategic imperative which is to preserve the Montreux regime without compromise, mitigate the consequences of armed conflict for maritime trade, and lead efforts to restore safe navigation throughout the Black Sea. Türkiye must move beyond its traditional role as the guardian of the Turkish Straits and a custodian of the regional naval balance to become a decisive regional actor in safeguarding peace, maritime commerce, and human life across the entire Black Sea basin. For the security of the Turkish Straits and the security of the Black Sea are strategically inseparable.

İkinci Dünya Savaşı başlangıcı ile Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlangıçları arasında yaklaşık 83 yıl bulunmaktadır. Ancak bu iki savaşın Karadeniz’deki deniz ticaretine etkileri incelendiğinde, değişen askerî teknolojilere ve jeopolitik koşullara rağmen deniz ticaret savaşının temel stratejik mantığının değişmediği görülmektedir. Her iki dönemde de Karadeniz, savaş filolarının mücadele ettiği bir harekât alanı olmanın ötesinde enerji kaynakları, stratejik hammaddeler, tahıl ticareti ve uluslararası ulaştırma hatlarının kontrolü açısından kritik bir deniz havzası olmuştur. İkinci Dünya Savaşı’nda denizaltılar, torpidolar ve mayınlarla yürütülen deniz ticaret savaşı, günümüzde insansız deniz ve hava araçları, uzun menzilli füzeler, elektronik harp ve ekonomik baskı yöntemleriyle sürdürülmektedir. Yöntemler değişmiş, ancak deniz ulaştırmasını kesintiye uğratarak rakibin ekonomik ve askerî dayanıklılığını zayıflatma hedefi değişmemiştir.

Bu tarihsel sürekliliğin merkezinde Türkiye’nin jeopolitik konumu bulunmaktadır. Türkiye, her iki savaşta da çatışmanın doğrudan tarafı olmamasına rağmen Karadeniz’deki askerî dengeden ve deniz ticaretindeki gelişmelerden doğrudan etkilenmiştir. Ancak bugün yaşananlar, savaşan devletlerin ticaret gemilerine yönelik saldırılarının ötesine geçmiştir. Deniz ticaretinin güvenliği bakımından gelişmeler, Türkiye’nin müsamaha sınırlarını çoktan aşmıştır. Türk karasularındaki saldırılar ve güvenlik olayları, Türk karasularına ve iç sularına sürüklenen mayınlar, kontrolsüz sürüklenen veya terk edilerek kıyılarımızda karaya oturan gemiler, savaşın Türkiye’nin deniz güvenliğini, kıyı emniyetini, çevresini ve ekonomik çıkarlarını doğrudan tehdit ettiğini göstermektedir. Bunlar münferit olaylar değil, savaşın Türkiye’nin egemenlik alanlarına taşan sonuçlarıdır. Artık mesele yalnızca açık denizdeki Türk gemilerinin korunması değil, Türkiye’nin kendi deniz alanlarında seyir güvenliğinin, can ve mal emniyetinin sağlanmasıdır.

9 Ağustos 2026 tarihli Karadeniz’de 83 Yıl Sonra Deniz Ticaret Savaşları başlıklı makalemde, iki savaş arasındaki tarihsel benzerlikleri ele almıştım. İkinci Dünya Savaşı ile günümüzde Karadeniz’de yaşanan deniz güvenliği krizinin ortak özelliği, savaşan devletlerin çatışma alanları dışında tarafsız devletlerin deniz ticaretini hedef almasıdır. İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin tarafsızlığı Türk ticaret gemilerini ve denizcilerini saldırılardan koruyamamış, benzer tehditler bugün Rusya-Ukrayna Savaşı’nda yeniden ortaya çıkmıştır. Oysa bir geminin savaş ekonomisine katkısı, tarafsız bayrağın uluslararası hukuktan kaynaklanan korumasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Her iki savaşın Türkiye açısından değişmeyen stratejik dersi aşikardır. Tarafsızlık tek başına denizde güvenlik garantisi değildir. Savaşın etkileri tarafsız devletlerin karasularına, gemilerine ve deniz ticaret yollarına taşındığında sorun, deniz ulaştırmasının ötesinde doğrudan egemenlik ve ulusal güvenlik sorununa dönüşür.

Bugün yaşanan gelişmeler, somut bir stratejik girişimi zorunlu kılmaktadır. Türkiye artık bu duruma müdahale etmeli ve Karadeniz’de deniz ticaret güvenliğinin sağlanmasına öncülük etmelidir. Deniz ticaretinin güvenliği, savaşan devletlerin askerî önceliklerine, misillemelerine veya çatışmanın kendiliğinden sona ermesine bırakılamaz. Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin sağladığı stratejik ve hukuki konumu korurken deniz gözetleme, mayın karşı tedbirleri, erken ihbar, ticaret gemilerinin korunması ve kıyıdaş devletler arasında koordinasyonu kapsayan aktif bir bölgesel deniz güvenliği düzeni oluşturulmasına öncülük etmelidir.

İkinci Dünya Savaşı’nda Tarafsız Türkiye’nin Deniz Ticaret Kayıpları

Türkiye, İkinci Dünya Savaşı boyunca tarafsızlığını büyük ölçüde koruyarak Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin 19. maddesini uygulamış, savaşan devletlerin savaş gemilerinin Türk Boğazlarından geçişini sınırlandırmıştır. Bu politika Türkiye’nin savaşa sürüklenme riskini azaltmış, ancak Karadeniz’in güvenliğini sağlayamamıştır. Almanya’nın 22 Haziran 1941’de Sovyetler Birliği’ne saldırmasıyla Karadeniz, Doğu Cephesi’nin önemli bir deniz lojistik alanına dönüşmüştür. Romanya’nın Ploieşti petrol sahaları, Köstence Limanı, Tuna ulaştırma sistemi ve Sovyetlerin Kırım-Kafkasya ikmal hatları mücadelenin merkezine yerleşmiştir. Deniz savaşı büyük filo muharebelerinden çok limanların, kıyı ulaştırmasının, mayınlı sahaların ve ticaret gemilerinin kontrolüne odaklanmıştır.

Türkiye, savaş ekonomisinin ağır koşullarında İstanbul, Zonguldak, Samsun ve Trabzon limanları üzerinden kömür, krom, tahıl ve diğer hammaddelerin taşınmasını sürdürmeye çalışmıştır. Ancak savaşan devletlerin deniz ulaştırmasını askerî hedef olarak görmesi, tarafsız Türk ticaret filosunu doğrudan tehdit etmiştir. Özellikle 1941-1944 yıllarında Sovyet denizaltıları tarafından gerçekleştirilen veya bu denizaltılara atfedilen saldırılarda çok sayıda Türk gemisi batmış ya da hasar görmüştür. Tarihsel derlemelerde bazı saldırılar Sovyet denizaltılarıyla ilişkilendirilmekle birlikte, saldırganların kimliği bütün olaylarda aynı kesinlikle doğrulanamamıştır. Ancak bu belirsizlik, tarafsız Türk ticaret filosunun denizaltı savaşından ciddi zarar gördüğü gerçeğini değiştirmemektedir.

Sovyet Karadeniz Filosu’nun temel hedefi, Mihver devletlerinin deniz ulaştırmasını keserek Alman savaş ekonomisini ve Doğu Cephesi’ndeki harekâtı zayıflatmaktı. Türkiye’den Romanya ve Bulgaristan’a taşınan krom ve diğer stratejik hammaddeler bu nedenle potansiyel hedef olarak değerlendirilebiliyordu.

Montrö’nün Sınırları ve Deniz Güvenliğinin İnsani Boyutu

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin egemenliği ve Karadeniz’deki askerî dengenin korunması açısından vazgeçilmez bir stratejik kazanımdır. İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin savaş dönemine ilişkin hükümleri uygulaması, Karadeniz’e dışarıdan savaş gemilerinin girişini sınırlandırmıştır. Benzer şekilde, 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasıyla 19. maddenin uygulanması, çatışmanın dışarıdan gelecek deniz kuvvetleriyle genişlemesini önleyen önemli bir engel oluşturmuştur. Ancak İkinci Dünya Savaşı’nda Almanya’nın altı Type IIB denizaltısını sökerek Elbe, kara ulaştırması ve Tuna üzerinden Köstence’ye taşıması, Montrö’nün hukuki kapsamı ile Karadeniz’in fiilî deniz güvenliği arasındaki farkı ortaya koymuştur.

Montrö, Boğazlardan geçişi düzenleyen bir rejimdir, ticaret gemilerinin korunmasını, mayınların temizlenmesini, liman güvenliğini veya denizdeki saldırıların önlenmesini sağlayan kapsamlı bir güvenlik mekanizması değildir. İkinci Dünya Savaşı’nda tarafsız Türk gemilerinin batırılması ve Türkiye kıyıları yakınlarında yaşanan mülteci faciaları, bu sınırın insani sonuçlarını göstermiştir. Günümüzde insansız deniz ve hava araçları, füzeler ve sürüklenen mayınlar aynı sorunu daha karmaşık hâle getirmektedir. Dolayısıyla deniz güvenliği yalnızca askerî caydırıcılığı değil, seyir emniyetini, arama kurtarmayı, denizcilerin, yolcuların ve mültecilerin can güvenliğini de kapsamalıdır.

Türkiye’nin önceliği, Montrö’yü temel alarak Karadeniz’e kıyıdaş olmayan devletlerin askerî varlığını artırmadan, bölgesel deniz güvenliğine öncülük etmek olmalıdır. Bu çerçevede ilk hedef, Rusya ve Ukrayna arasında sivil ticaret gemilerine, limanlara ve deniz ulaştırma altyapısına yönelik saldırıların karşılıklı durdurulmasını sağlayacak bir mutabakat oluşturmaktır. Bunun başarılamaması hâlinde deniz gözetleme, erken ihbar, mayın karşı tedbirleri, seyir emniyeti ve kriz iletişimi güçlendirilmelidir. Esas olan, Montrö’nün sağladığı stratejik dengeyi denizde fiilî güvenlikle tamamlamak, çatışmayı genişletmeden insan hayatını ve deniz ticaretini korumaktır.

Rusya-Ukrayna Savaşı’nda Deniz Güvenliğinin Dönüşümü

24 Şubat 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı askerî harekâtıyla başlayan savaş, Karadeniz’i İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en ciddi deniz güvenliği krizlerinden birinin merkezine dönüştürdü. Rusya, savaşın ilk döneminde Karadeniz Filosu’nun üstünlüğüyle Ukrayna limanlarını fiilî abluka altına alarak Odesa, Çernomorsk ve Yujniy üzerinden yapılan ihracatı büyük ölçüde durdurdu. Ukrayna’nın tahıl ihracatındaki kesinti, bölgesel çatışmanın küresel gıda fiyatları ve tedarik zincirleri üzerindeki etkisini ortaya koydu. Türkiye’nin Birleşmiş Milletler ile öncülük ettiği Temmuz 2022 tarihli Karadeniz Tahıl Girişimi, bu nedenle diplomatik bir uzlaşmanın ötesinde stratejik bir deniz güvenliği düzenlemesiydi. Ancak savaş ilerledikçe harekâtın karakteri değişti. Ukrayna’nın insansız deniz araçları Rus Karadeniz Filosu’nun klasik üstünlüğünü aşındırırken Rusya’nın füze ve insansız hava aracı saldırıları Ukrayna limanlarını, enerji altyapısını ve tahıl terminallerini hedef aldı. Böylece ticaret gemilerinin yanı sıra deniz ticaretini mümkün kılan altyapının baskı altına alınması ön plana çıktı.

Bu dönüşüm, deniz savaşının fiziksel imha, ekonomik baskı ve teknolojik müdahale boyutlarını bütünleştirdi. İkinci Dünya Savaşı’nın denizaltı, torpido ve mayınlarının yerini günümüzde insansız sistemler, hassas güdümlü füzeler, elektronik harp ve uzay tabanlı istihbarat ağları tamamlamaktadır. Ticaret gemileri artık doğrudan saldırıların yanında GPS/GNSS karıştırması, konum yanıltma, AIS verilerinin bozulması ve haberleşme kesintileriyle karşılaşmakta; rota sapması, çarpışma ve karaya oturma riskleri artmaktadır. Yükselen savaş riski sigortaları, navlun maliyetleri, liman kısıtlamaları ve mürettebat sorunları da ticaretin sürdürülebilirliğini zayıflatmaktadır. Artık bir geminin batırılması gerekmeksizin sigortalanamaması, güvenli limana ulaşamaması veya ekonomik olarak sefer yapamaz hâle gelmesi de savaşın stratejik hedeflerine hizmet etmektedir. Deniz ticaret savaşı böylece klasik ablukanın ötesinde fiziksel, ekonomik, teknolojik ve psikolojik baskı araçlarının birleştiği çok boyutlu bir mücadeleye dönüşmüştür.

Karadeniz’deki savaş riski sigortalarının değerlendirilmesi ise deniz coğrafyasının bütünlüğünü her zaman yeterince yansıtmamaktadır. Yüksek savaş riski tanımlanan alanın Türkiye, Romanya, Bulgaristan ve Gürcistan karasuları dışında havzanın büyük bölümüne yayılması, tehdidin ölçeğini göstermektedir. Ancak tehditler karasuyu veya münhasır ekonomik bölge sınırlarında sona ermemektedir. Kıyıdaş NATO ülkelerinin münhasır ekonomik bölgelerinde dahi üçüncü ülke bayraklı sivil gemilerin zarar görebilmesi, deniz ve kara harekâtının birbirinden ayrı değerlendirilemeyeceğini göstermektedir. Sigortacılık açısından kabul edilebilir risk ile fiilen güvenli seyir koşulları aynı değildir. Seyrüsefer serbestisi hukuken sürse de savaşın etkilediği alanlarda bu özgürlüğün güvenle kullanılması ciddi biçimde kısıtlanmıştır.

Türk Ticaret Filosunun Yeniden Hedef Hâline Gelmesi

2026 yılında Karadeniz ve Azak Denizi’nde ticari gemilere yönelik saldırılar, bölgesel deniz güvenliğini ciddi biçimde tehdit eden bir yoğunluğa ulaşmıştır. Yılın ilk dokuz ayında yaklaşık 109 ticari geminin saldırıya uğradığı değerlendirilirken, yalnızca Temmuz-Eylül döneminde yaklaşık 86 gemi hedef alınmıştır. Bu sayı yılın ilk altı ayının neredeyse dört katıdır. Saldırıların ekonomik sonuçları da ağırlaşmaktadır. Ağustos ayında Ukrayna’nın Karadeniz limanlarına tahıl gemisi uğrakları bir önceki aya göre %92 azalırken, 22 Temmuz sonrasında Odesa limanlarındaki yük elleçleme hacmi on beş kattan fazla gerilemiştir. İstanbul Boğazı’ndaki günlük gemi hareketlerinde de ciddi düşüşler kaydedilmiştir.

Diğer yandan İkinci Dünya Savaşı’ndaki tarihsel deneyimin günümüzdeki en önemli karşılığı, Türk bağlantılı ticaret gemilerinin Rusya-Ukrayna Savaşı sırasında karşılaştığı tehditlerdir. 9 Ağustos 2026 tarihli makalemde, Şubat 2022 ile Ağustos 2026 arasında en az 21 Türk bayraklı, Türk sahipli veya Türk işletmeli ticaret gemisinin saldırıya uğradığını ya da doğrudan savaş tehdidine maruz kaldığını belirtmiştim. Özellikle 2025 sonundan itibaren insansız hava araçları ve uzun menzilli saldırı sistemlerinin yaygınlaşmasıyla tehditlerin niteliği değişmiş; ticaret gemileri yalnızca çatışma bölgelerindeki limanlarda değil, açık denizde, demir sahalarında ve Türkiye’nin deniz yetki alanlarına yakın bölgelerde de savaşın etkilerine maruz kalmaya başlamıştır. Temmuz 2026’da Türk bağlantılı gemilere yönelik saldırılar yoğunlaştı. Bugün de bu saldırılar Bulgaristan ve Romanya deniz yetki alanlarında artarak devam etmektedir. Türkiye açısından sorun saldırıların hangi taraftan kaynaklandığından bağımsız olarak Türk deniz ticaretinin ve denizcilerinin korunmasıdır. Rusya veya Ukrayna ile ticari ilişkilerin sürdürülmesi, Türk bağlantılı sivil gemilerin hukuka aykırı biçimde hedef alınmasına gerekçe olamaz. İkinci Dünya Savaşı’nda Sovyet denizaltılarının Türk gemilerine yönelik saldırılarıyla ortaya çıkan güvenlik sorunu, bugün farklı teknolojiler ve genişleyen tehdit alanlarıyla yeniden yaşanmaktadır. Bu tarihsel süreklilik, Türkiye’nin Karadeniz’de olaylara tepki vermekle yetinmeyen, riskleri önceden değerlendiren, caydırıcılığı güçlendiren ve koruyucu tedbirler geliştiren aktif bir deniz güvenliği politikası izlemesini zorunlu kılmaktadır.

Türkiye’nin Öncülüğünde Karadeniz Deniz Güvenliği Mimarisi

Türkiye’nin Karadeniz’deki rolü, savaşan devletlerin saldırılarına diplomatik tepki vermek veya zarar gören gemilerin kayıplarını kaydetmekle sınırlı kalmamalıdır. Türkiye donanması, denizcilik altyapısı, Boğazlar üzerindeki egemenliği, diplomatik deneyimi ve kıyıdaş devletlerle ilişkileri sayesinde aktif bir bölgesel deniz güvenliği mimarisine öncülük edebilecek kapasitededir. Bu mimari, sivil deniz ulaştırmasının güvenliğini ortak bir bölgesel çıkar olarak kabul etmeli, askerî caydırıcılık, deniz gözetleme, erken ihbar, mayın karşı tedbirleri, ticaret gemilerinin korunması, enerji güvenliği ve diplomatik koordinasyonu bütüncül biçimde ele almalıdır. Türkiye’nin öncülüğünde kurulabilecek Karadeniz Deniz Güvenliği Koordinasyon Mekanizması, kıyıdaş devletlerin katılımına açık, Montrö rejimiyle uyumlu ve sürekli bir iş birliği yapısı olarak tasarlanabilir. Rusya-Ukrayna Savaşı nedeniyle bütün kıyıdaşların eş zamanlı katılımı mümkün olmasa da mevcut iş birliği yapılarından hareketle kademeli ve kapsayıcı bir düzen oluşturulabilir. Türkiye önderliğinde 2001’de Karadeniz Deniz İşbirliği Görev Grubu (BLACKSEAFOR); 2004’te Karadeniz Uyumu Harekâtını (KUH) ve 2006’da Karadeniz’e Sahildar Ülkeler Sınır ve Sahil Güvenlik İşbirliği Forumunun (BSCF) kurulması başarılmıştır. BSCF kapsamında üye ülkelerin Ulusal Sınır Koordinasyon/Harekât Merkezleri arasında eşgüdüm sağlamayı amaçlayan Karadeniz Sınır Koordinasyon ve Bilgi Merkezi -BSBCIC), Bulgaristan’ın Burgaz kentinde faaliyetlerini yürütmekte idi.

Geçmişte bu iş birliklerini başaran Türkiye bugün de öncülük etmelidir. Yeni girişimde ilk uygulama alanı, Türk ticaret gemileri için ‘’risk esaslı sefer planlaması’’ olmalıdır. Rusya ve Ukrayna’nın savaştan etkilenen limanları, çatışma bölgelerine yakın demir sahaları, mayın tehdidi bulunan güzergâhlar ve enerji terminalleri için sürekli güncellenen risk değerlendirmeleri hazırlanmalıdır. Türk bayraklı gemilere yönelik bağlayıcı tedbirlerle Türk sahipli veya işletmeli yabancı bayraklı gemilere ilişkin tavsiye ve koordinasyon uygulamaları hukuki statülerine göre ayrılmalıdır. Amaç ticareti durdurmak değil, denizcilerin can güvenliğini esas alan kontrollü ve sürdürülebilir bir sefer düzeni kurmaktır. Bu sistem, güzergâhları, liman giriş çıkışlarını, demirleme alanlarını, mürettebat değişimlerini, sigorta koşullarını ve acil tahliye usullerini kapsamalıdır. Kaptanların, armatörlerin, sigortacıların ve kamu makamlarının ortak tehdit değerlendirmelerine ulaşması, güvenliği artırırken gereksiz ekonomik kayıpları da azaltacaktır.

İkinci öncelik, ortak deniz gözetleme ve erken ihbar mekanizmalarının geliştirilmesidir. Modern deniz güvenliği, yalnızca savaş gemilerinin varlığına değil, tehditlerin zamanında tespit edilmesine ve ilgili unsurlara aktarılmasına dayanmaktadır. Türkiye’nin öncülüğünde kıyı radarları, uydu görüntüleri, AIS verileri, İHA Temelli gözetleme bilgileri, elektronik istihbarat, meteorolojik bilgiler ve deniz trafiği analizlerini bütünleştiren bir erken ihbar ağı oluşturulabilir. Böylece sürüklenen mayınlar, şüpheli insansız deniz araçları ve tehlikeli seyir bölgeleri daha erken belirlenebilir. GPS/GNSS karıştırması, konum yanıltma ve haberleşme kesintilerine karşı düzenli uyarılar yapılmalı, alternatif seyir ve mevki belirleme yöntemleri geliştirilmelidir. Askerî istihbaratın gizliliği korunurken sivil deniz güvenliği için gerekli bilgiler paylaşılmalı, bu verilerin savaşan taraflardan birine askerî avantaj sağlaması önlenmelidir.

Üçüncü öncelik, mevcut mayın karşı tedbirleri iş birliğinin daha kapsamlı bir güvenlik koordinasyonuna dönüştürülmesidir. Türkiye, Romanya ve Bulgaristan arasında 11 Ocak 2024’te imzalanan ve 1 Temmuz 2024’te faaliyete geçirilen Karadeniz Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu, kıyıdaş devletlerin kendi imkânlarıyla ortak güvenlik sorunlarına çözüm üretebildiğini göstermiştir. Bu yapı üzerinden mayın tespiti ve etkisiz hâle getirme, bilgi paylaşımı, deniz trafiğinin uyarılması ve arama kurtarma koordinasyonu geliştirilebilir. Ancak mayın tehdidi sorunun yalnızca bir bölümüdür. İnsansız sistemler, uzun menzilli saldırılar, elektronik harp, limanlar ve enerji terminallerine yönelik tehditler de dikkate alınmalıdır. Mevcut iş birliğinin deneyimlerinden yararlanılarak askerî ve sivil kurumları kapsayan daha geniş bir deniz güvenliği koordinasyonu oluşturulması, Türkiye’nin kıyıdaşlık esasına dayanan bölgesel güvenlik anlayışını somutlaştıracaktır. Ancak bu süreçte üç devletin kıyıdaşlığı kesinlikle NATO ortaklığının önünde olmalıdır. Zira NATO Rusya ile adeta savaşan taraf durumuna dönüşmüştür.

Dördüncü alan, yüksek riskli bölgelerde ticaret gemilerine gerektiğinde askerî refakat ve koruma sağlanmasıdır. İkinci Dünya Savaşı’ndaki Türk gemi kayıpları, tarafsızlık ve seyir uyarılarının tek başına yeterli olmadığını göstermiştir. Günümüzde insansız sistemler ve uzun menzilli silahlar bu ihtiyacı daha karmaşık hâle getirmektedir. Ancak askerî refakat, bütün Karadeniz’i kapsayan sürekli bir konvoy sistemi olarak düşünülmemelidir. Başta savaşmayan tarafların yani Gürcistan, Türkiye, Bulgaristan ve Romanya’nın deniz yetki alanları, gemilerin bayrakları, kıyıdaş devletlerin yetkileri ve rızası, uluslararası hukuk, angajman kuralları ve çatışmanın genişleme riskleri önceden değerlendirilmelidir. Türkiye’nin kendi deniz yetki alanlarındaki koruma tedbirleri ile diğer devletlerin yetki alanlarındaki faaliyetleri hukuken farklıdır. Refakat mutlak güvenlik sağlamasa da belirli güzergâhlarda, sınırlı sürelerle ve diplomatik koordinasyonla uygulanacak koruma tedbirleri deniz ticaretinin sürdürülmesine katkıda bulunabilir. Bu seçenek, Türkiye’nin savaşa taraf olmasını değil, sivil deniz ulaştırmasının uluslararası hukuka uygun biçimde korunmasını hedeflemelidir.

Beşinci öncelik, enerji ve liman altyapısının bütüncül korunmasıdır. Karadeniz, tahıl ve genel yük taşımacılığının yanında Rusya, Kazakistan ve diğer bölge ülkelerinin petrol ve doğal gaz ihracatı açısından da kritik bir havzadır. Novorossisk terminalleri, CPC petrol terminali, Odesa liman sistemi, TürkAkım ve Mavi Akım boru hatları ile kıyı enerji tesisleri bölgesel ekonomik güvenliğin temel unsurlarıdır. Bu altyapıya yönelik saldırılar enerji arzını, tanker trafiğini, sigorta piyasalarını ve navlun maliyetlerini doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle deniz güvenliği; limanları, petrol terminallerini, denizaltı boru hatlarını, kabloları, kıyı lojistik tesislerini ve dijital sistemleri de kapsamalıdır. Fiziksel güvenlik, sualtı gözetleme, insansız sistemlere karşı savunma, siber güvenlik, elektronik harp dayanıklılığı ve acil müdahale kapasitesi birlikte geliştirilmelidir. Türkiye’nin enerji ulaştırmasındaki stratejik konumu, bu alanda da bölgesel iş birliğine öncülük etmesini gerekli kılmaktadır.

Bütün bu stratejinin temelinde aktif tarafsızlık ve gerilimi düşürme hedefi bulunmalıdır. Türkiye’nin Rusya ve Ukrayna ile doğrudan iletişim kurabilme kapasitesi, korunması gereken önemli bir diplomatik avantajdır. Karadeniz’e kıyıdaş olmayan güçlerin askerî müdahalesine alan açabilecek girişimler, Türkiye’nin jeopolitik manevra alanını daraltabilir ve çatışmanın genişlemesi riskini artırabilir. Bu nedenle öncelik, yeni askerî yapılanmalar oluşturmak değil, deniz ticaretine ve sivil altyapıya yönelik saldırıların karşılıklı durdurulmasını sağlamak, savaşın diğer kıyıdaş devletlerin egemenlik alanlarına yayılmasını önlemek ve Karadeniz’de güvenli seyrüsefer koşullarını yeniden tesis etmek olmalıdır. Türkiye’nin öncülüğü, Montrö rejimini ve kıyıdaşlık ilkesini koruyan, askerî tırmanmayı değil diplomatik uzlaşmayı ve deniz güvenliğini esas alan bir stratejiye dayanmalıdır.

Deniz Güvenliğinin Diplomatik ve Ekonomik Boyutu

Karadeniz’de deniz güvenliğinin sağlanması yalnızca askerî tedbirlerle mümkün değildir. Deniz ticareti, uluslararası hukuk, diplomasi, sigorta, finansman, liman işletmeciliği ve küresel tedarik zincirlerinin birlikte işlediği karmaşık bir sistemdir. Bu nedenle Türkiye’nin öncülüğünde geliştirilecek güvenlik yaklaşımı, askerî caydırıcılığın yanı sıra diplomatik ve ekonomik araçları da kapsamalıdır. Türk bayraklı veya Türk bağlantılı ticaret gemilerine yönelik saldırılar karşısında olayların teknik olarak araştırılması, saldırıların sorumlularının kanıta dayalı biçimde belirlenmesi ve gerekli diplomatik girişimlerin yapılması, deniz güvenliğinin hukuki boyutunu güçlendirecektir. Bunun yanında savaş riski sigortaları, denizcilik finansmanı, mürettebat güvenliği, liman bekleme süreleri ve seferlerin ekonomik sürdürülebilirliği konusunda armatörler, sigorta kuruluşları ve kamu kurumları arasında sürekli koordinasyon sağlanmalıdır. Özellikle savaş riski primlerinin aşırı yükseldiği veya belirli limanlara seferlerin ekonomik olarak sürdürülemez hâle geldiği dönemlerde, deniz ticaretinin tamamen durmasını önleyecek risk paylaşımı ve finansal destek mekanizmaları değerlendirilmelidir. Bu kapsamda kıyıdaşların Deniz Ticaret Odaları ve Ulaştırma Bakanlıkları arasında bilgi akışı ve iş birliği olanakları geliştirilmedir. Türkiye’nin Karadeniz’deki deniz güvenliğini yalnızca askerî bir sorun değil, aynı zamanda ulusal ekonomik güvenliğin ve uluslararası ticaretin sürekliliğinin ayrılmaz bir unsuru olarak ele alması gerekmektedir.

Türkiye, NATO üyesi olmasına rağmen Rusya ve Ukrayna ile ilişkilerini sürdürebilen, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni uygulayan ve Karadeniz’de bölgesel güvenlik iş birliği girişimlerine öncülük edebilen bir devlettir. Bu özellik, Türkiye’ye savaşan taraflar arasında doğrudan askerî dengeyi değiştirmeden sivil deniz ulaştırmasının korunmasına yönelik girişimler geliştirme imkânı vermektedir. Karadeniz Tahıl Girişimi ve Karadeniz Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu, bu tecrübe birikiminin somut örnekleridir. Her ne kadar Türkiye Ukrayna Gönüllüleri Koalisyonuna katılmakla ve Ukrayna’ya SİHA Satmakla büyük bir hata yapmış olsa da yeni dönemde Türkiye’nin diplomatik öncülüğü, savaşan devletlerden herhangi birinin deniz ulaştırmasına askerî üstünlük sağlamasına yardım etmek veya Karadeniz’i kıyıdaş olmayan güçlerin rekabetine daha fazla açmak şeklinde değerlendirilmemelidir. Esas amaç, uluslararası hukuka uygun sivil deniz trafiğinin güvenliğini artırmak, bölgesel istikrarı güçlendirmek ve Karadeniz’in küresel ticaret açısından güvenilir bir ulaştırma alanı olarak kalmasını sağlamaktır. Bu yaklaşım, Türkiye’nin Montrö rejimini koruma kararlılığıyla da uyumludur. Çünkü Montrö’nün stratejik değeri yalnızca savaş gemilerinin geçişini düzenlemesinden değil, Karadeniz’deki askerî dengenin ve bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlamasından kaynaklanmaktadır.

Sonuç: Montrö’nün Koruduğu Boğazlardan Güvenli Bir Karadeniz’e

İkinci Dünya Savaşı ile günümüzdeki Rusya-Ukrayna Savaşı arasında 83 yıl geçmesine rağmen Karadeniz’deki deniz ticaret savaşının temel stratejik mantığı değişmemiştir. Silahlar ve teknolojiler değişmiş, ancak rakibin ekonomik ve askerî dayanıklılığını deniz ulaştırmasını hedef alarak zayıflatma amacı aynı kalmıştır. Her iki savaş da Türkiye’ye aynı tarihsel dersi vermiştir: Savaşın dışında kalmak, savaşın denizdeki sonuçlarından korunmak anlamına gelmemektedir. Dün tarafsız Türk gemilerinin batırılması ve denizcilerin hayatlarını kaybetmesiyle ortaya çıkan tehditler, bugün insansız sistemler, füzeler ve sürüklenen mayınlarla Türkiye’nin deniz yetki alanlarına ve kıyılarına kadar ulaşmaktadır.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin egemenliğinin ve Karadeniz’deki askerî dengenin vazgeçilmez güvencesidir. Ancak Boğazlardan savaş gemilerinin geçişini denetlemek, Karadeniz’de ticaret gemilerinin, limanların ve denizcilerin güvenliğini kendiliğinden sağlamamaktadır. Türkiye’nin stratejik sorumluluğu, Montrö’nün sağladığı hukuki ve jeopolitik kazanımları denizde fiilî güvenlikle tamamlamaktır. Bu sorumluluk, yalnızca donanma gücünden değil, Türkiye’nin coğrafi konumundan, Boğazlar üzerindeki egemenliğinden ve Karadeniz’in istikrarındaki hayati çıkarlarından kaynaklanmaktadır.

Gelinen aşamada Karadeniz’de deniz ticaret güvenliği, Türkiye açısından ekonomik ve diplomatik bir mesele olmanın ötesinde doğrudan ulusal güvenlik ve egemenlik sorununa dönüşmüştür. Türkiye’nin önceliği, Rusya ve Ukrayna arasında sivil gemilere, limanlara ve deniz ulaştırma altyapısına yönelik saldırıların karşılıklı durdurulmasını sağlayacak diplomatik bir girişim olmalıdır. Bu çaba, deniz gözetleme, erken ihbar, mayın karşı tedbirleri, arama kurtarma ve gerektiğinde uluslararası hukuka uygun koruyucu önlemlerle desteklenmelidir.

Karadeniz’de kurulacak güvenlik düzeni, dış güçlerin askerî önceliklerine veya yeni bloklaşmalara değil, kıyıdaş devletlerin asli sorumluluğuna ve bölgesel iş birliğine dayanmalıdır. Türkiye’nin öncülüğü, Karadeniz’in daha fazla askerîleştirilmesine değil, savaşın yayılmasının önlenmesine, denizcilerin can güvenliğine ve deniz ticaretinin korunmasına hizmet etmelidir.

Sonuç olarak Türkiye’nin önündeki stratejik görev Montrö’yü tavizsiz korumak, savaşın deniz ticaretine yönelik etkilerini sınırlamak ve Karadeniz’de güvenli seyrüseferin yeniden tesisine öncülük etmektir. Türkiye, yalnızca Boğazların bekçisi ve askerî dengenin koruyucusu olarak kalmamalı, Karadeniz’in bütününde barışın, deniz ticaretinin ve insan hayatının korunmasında belirleyici bir bölgesel güç olmalıdır. Çünkü Boğazların güvenliği ile Karadeniz’in güvenliği birbirinden ayrı düşünülemez.

Türk milleti donanmasını çok sever. Daha da ileri giderek söylemek gerekirse devlet adamı ve siyasetçilerden bile daha çok sever. Bunu tarihte iki olguyla ispat etmiştir. İlki 1909 yılında tamamen halkın desteği ile kurulan, ikincisi 1965 yılında yine tamamen halkın desteği ile kurulan Donanma Cemiyetleri/Vakıfları ile ispat edilmiştir. İlkini 1919’da Damat Ferid, İkincisini 1987’de Evren/Özal kapadı. Milletin sevgisinin ikinci olgusu kamuya açık donanma geçitlerinde ve liman ziyaretlerinde halkın savaş gemilerine gösterdiği ilginin inanılmaz boyutlarda olmasıdır. Yakın zamanda ilki merhum Oramiral Güven Erkaya’nın Kuvvet Komutanlığı döneminde 1997 yılında İstanbul Boğazında başlatılan Donanma geçitlerine halkın ilgisinin zaman içine çok artmış olması dikkat çekicidir. Son olarak Cumhuriyetin 100.yılında Boğazda 100 gemi ile yapılan donanma geçidine milyonlarca İstanbullu tanıklık etmiştir. İstanbul halkı donanmasına milyonlarla sahip çıkarak adeta Vahdettin Köşküne doğru yapılan protokol selamlamasına, farklı cevap vermiştir. Benzer şekilde TCG Anadolu amfibi hücum gemisi Sarayburnu- İstanbul’da halkın ziyaretine açılığında gemiyi milyonlar ziyaret etmiş ve iktidar bu durumu seçim propagandasına çevirmiştir. Halbuki aynı gemi pek çok yönü ile harekata hazır halde olduğu halde 6 Şubat 2023 Büyük Anadolu Depreminde kullanılmamıştır. Onun yerine İspanyol Donanmasında kardeş gemisi Juan Carlos gelmiştir. Bu olgular göstermektedir ki milletimiz denize ve denizde güçlü olmaya değer vermektedir. Gerek iktidar gerekse muhalefet partileri bu gerçeği görmelidir. Mevcut iktidarın bu gerçeği gördüğü ve oy artımına yönelik kullandığı çok belirgindir. Muhalefet de dilerim aynı rotaya girer. Diğer yandan Deniz Savunma Sanayimiz de 1990’lı yıllardan bu yana donanmanın güçlenmesine olağanüstü katkı sağlamaya devam etmektedir. Mühendisi, yöneticisi ve işçisi ile bu alanda kıtasal çapta büyük bir ivme yakalanmıştır. Bu yazı dizinde sivil ve askeri tersane tezgahlarının yeni savaş gemisi inşaatlarıyla dolu olduğu, başta HAVELSAN, ASELSAN ve ROKETSAN olmak üzere büyük vakıf savunma sanayi firmalarının yeni deniz silah/sensör sistemlerini kullanıma soktuğu bir konjonktürde tarihte bu dönüşüm dalgasının ne zaman başladığını, tohumlarının nasıl ekildiğini, yolda yaşanan fırtınaların neler olduğunu ve 1920’lerin çekirdek donanmasının günümüzün MİLGEM donanmasına nasıl dönüştüğünü anlatacağım. Baştan son söyleyeceğimi aktarayım. Bu büyük değişim dalgası Atatürk liderliğinde, 102 yaşındaki Cumhuriyet Donanmasının bahriyeli mensupları ile başarılmıştır. Çok badireler atlatılmış, çok acılar çekilmiş ve bugünlere gelinmiştir. Tohumları atanlar ile meyveleri toplayanlar farklı olsalar da Donanmanın ruhu her zaman Atatürk ile kalmaya devam edecektir.

Başlayalım.

Osmanlı ve Donanma Cemiyeti. II.Abdülhamit döneminin (1876-1909) yıkım ve söküm donanmasından sonra Osmanlının yeni bir donanmaya ihtiyacı vardı. II. Abdülhamit’in 33 yıllık iktidarında Donanma, Haliç’te atıl bir şekilde tutulmuş, 1897 Osmanlı-Yunan savaşında varlık göstermek bir tarafa, Haliç’ten Çanakkale Boğazı’na dahi zamanında intikal edememişti. 27 Nisan 1909 tarihinde iktidara gelen 35. Sultan, V. Mehmet Reşad donanmayı görmek ve halkla buluşturmak istedi. 4 Temmuz 1909 öğle saatlerinde donanma Haliç çıkışında Sarayburnu açıklarında görüldü. Deniz Tarihçisi Amiral Fahri Çoker o gün yaşananları şöyle anlatıyor: ‘Sultan Reşat’ın emri ile donanma ilk defa 4 Temmuz 1909 günü halkın önüne çıkmış, Sarayburnu önünde büyük bir geçit töreni yapılmıştı. Halk yıllardır özlemini çektiği donanmasına kavuştuğundan dolayı sevinç içindeydi. Ancak kızgın bir yaz güneşine rağmen geçidi sonuna kadar izleyen halk bir sürü eski gemiyi gördükten sonra bu mu bizim donanmamız diye elem duyarak gözyaşları içinde tören yerinden ayrılmışlardı. O günlerde bütün İstanbulluların kaygısı sadece buydu.’’ İşte donanmanın üzüntü verici zayıf durumu ortaya çıkmış, bu da bazı gönüllü vatanseverleri Donanmanın ihyası için “her vatandaştan bir kuruş” kampanyası başlatmalarına sebep olmuştu. Tanin Gazetesinin öncülüğünde, kampanya kısa sürede başarıya ulaşınca 19 Temmuz 1909 tarihinde “Donanma-i Osman-i Muavenet-i Milliye Cemiyeti” doğmuştur. Cemiyet kısa sürede o kadar çok para toplayabilmişti ki, Turgutreis ve Barbaros muharebe kruvazörleri ile dört adet muhrip ve yük gemisi bu paralar ile alınmıştı. Doğal olarak denizci Anglosakson imparatorluk bu cemiyete tahammül edemezdi ve Mondros sonrası 1919 yılında İngiliz İşgal Güçleri Komutanının emri ile Sadrazam Damat Ferid cemiyeti kapattırdı.

Başlangıçtaki Yokluk. Atatürk’ün direktifleri ile 1 Mart 1921’de kurulan ve Kuvayı Milliyenin Karadeniz’deki savaş lojistiğini temin etmekle sorumlu Umur-u Bahriye Dairesi, Cumhuriyetle birlikte kurulacak donanmanın geliştirilme sorumluluğunu üstlendi. İlk Umur-u Bahriye Reis’i Albay Abdürrahim Fevzi, donanmaya yayınladığı başlangıç prensip mesajında şunları söylemişti: “Hiçbir milletin Deniz Kuvvetleri bizim bugün içinde bulunduğumuz zorluklarla karşılaşmamıştır. Deniz Kuvvetlerimizin materyali bugün Abdülhamit istibdadının bıraktığı mirastan daha sönük ve daha azdır. Buna rağmen personelin subay kısmı en yeni bir donanmayı en üstün bilgilerle sevki idare edecek kifayet ve kabiliyettedir. Halen Deniz Kuvvetlerimizin kadrosunu teşkil eden subaylar Deniz Kuvvetlerini ve Donanmayı ölümsüzlük sırrına eriştirmekle mükelleftirler.” 2 yıl aradan sonra 1923’te cumhuriyet ilan edildiğinde durum aynıydı. Yeni cumhuriyetin eski rejimden donanmanın gerek malzeme gerekse harbe hazırlık etkinliği olarak devraldığı bir şey yoktu. Gayrimenkuller ve mevcut bahriyeli personel dışında pervanesi dönen bir gemi dahi yoktu. Yavuz yaralıydı ve yıllardır İzmit’te harap halde bekliyordu. Yeni kurulan hükümetin donanma modernizasyonuna ayıracak bütçesi de yoktu. Harbe hazır duruma en yakın gemi Hamidiye Kruvazörü’nün seyre hazır olabilmesi için en az 5 aya ihtiyaç vardı. Donanma personelinin ferdi eğitimi ve gemilerin harekâta hazırlık eğitimleri yıllardır yapılmıyordu. Deniz Okullarında yıllardır deniz taktiği dersi dahi okutulmuyordu. Donanmanın bir doktrini de yoktu. Donanmada Amiral rütbesinde subay olmadığı gibi, subay mevcudu çok düşüktü. Yunan orduları işgal sonrası Batı Anadolu’da taş üstünde taş bırakmamıştı. Değil yeni gemi almak askere postal alınamıyordu. 1924 yılı bütçesinde bahriyeye 6,5 milyon lira ayrılmıştı ancak onarımlar için ayrılan miktar sadece 850 bin liraydı. Bütçe görüşmeleri sırasında söz alan denizcilik kökenli Ordu vekil Recai Bey şöyle demişti: ‘’Ticaret gemilerimiz donanma gölgesinde hareket etmedikçe emniyette olamazlar. Maalesef, tarihi askeri coğrafi ve iktisadi bütün kuvvetlerin cebri ile Türkiye’nin denizci hükümete sahip olması gerekirken, hiçbir zaman gerekli olan mevki ve yetki verilmemiştir.’’ Aynı görüşmelerde Kastamonu Vekili Ali Rıza Bey de donanmanın zayıflığına ve Balkan Savaşında donanmasızlığın sebep olduğu kayıplara vurgu yaparak benzer bir durum tespiti yapar.

Millet ve Ordunun Gücü. Mustafa Kemal Atatürk, cumhuriyetin en kapsamlı ve en büyük ilk harp oyununu cumhuriyetin ilanından 3 ay sonra İzmir’de icra ettirdi. 22 Şubat 1924 tarihinde harp oyununun kapanış konuşmasında şunları söylemişti. ‘’Arkadaşlar Türkiye Cumhuriyeti yalnız iki şeye güvenir. Bir millet kararı, diğeri en zor ve en müşkül şartlar altında dünyanın takdirine kazanan ordumuzun kahramanlığı. Türkiye bu iki şeye güvenir… Arkadaşlar Türkiye en zayıf sanıldığı bir zamanda en kuvvetli olduğunu ispat etmiştir. Ordusu sayesinde. Ordumuz vatan içinde zafer kazanmıştır. Bu hadise Türkiye’nin olağanüstü hayatiyetine, yüce azmine ve ölümsüz varlığına en belirgin olan değildir. “Düşmanın vatan içine girmiş olması ona birçok avantaj sağlar. Bütün bunları göz önüne alarak düşmanı vatan içinde yenmek ve yok etmek başlı başına bir mevcudiyet ve büyük bir kuvvetin eseridir. Arkadaşlar en büyük tehlikeler karşısında uçurumun kenarına gelmişken bu kadar büyük hayatiyet ve kabiliyet ile azim ve ruh gösteren milletimizin masum ve mesut yaşamaya hakkı vardır. Bunu bütün mevcudiyetimizle temine çalışacağız. Bizi bu maksada ulaşmaktan meneden kaynaklar vardır. Arkadaşlar bunlarla mücadelemizde bulunuyoruz. Fakat her şeye rağmen memleket ve milleti mutlu etmekten ibaret olan maksadımız hasıl olacaktır. Çünkü bu maksat hakkın da maksadıdır.’’

Önce Çekirdek Donanma Bu konuşmadan 7 ay sonra Mustafa Kemal Atatürk 13-20 Eylül 1924 tarihleri arasında Hamidiye Kruvazörü ile Karadeniz gezisi yapar. Gemide subaylara yaptığı aşağıdaki konuşma onun Cumhuriyet Donanmasının kuruluşuna yönelik ana fikrini yansıtıyor: “Dış pazarlardan satın alınan gemilerle donanma yapılamadığını siz de biliyorsunuz. Donanma sadece kıyıyı koruyacak bir kuvvet değil, bundan daha önemli olarak deniz yollarının güvenliğini sağlayacak bir kuvvettir. Anadolu’da yaşadıkça bu bakımdan ihtiyacımız daha büyüktür. Evvela çekirdek bir donanma tedarik etmekle yetinip, deniz sanayi ve ticaretimizi geliştirmeliyiz. Bundan sonra memleket sanayinden fışkıracak donanmayı yapmak da kolay olacaktır. İlk beş senede kendimizi toplayıp devrimleri yapar, ikinci beş senede dünyaya kendimizi tanıtırız. Üçüncü beş senede İngiliz kralına yurdumuzu ziyaret ettiririz.” Gemiden ayrılmadan kısa süre önce de gemi şeref defterine şunları yazar: “Hudutlarının mühim ve büyük aksamı deniz olan Türk Devleti’nin Donanması da mühim ve büyük olmak gerektir. O zaman Türkiye Cumhuriyeti daha müsterih ve emin olacaktır. Mükemmel ve kaadir bir Türk Donanmasına malik olmak gayedir. Bunun ilk azimet noktası, savaş gemisi tedarikinden evvel onları muvaffakıyetle sevk ve idareye muktedir kumandanlara, zabitlere, mütehassıslara malikiyettir”. Karadeniz Gezisinde Mustafa Kemal heyetinde bulunan İstanbul milletvekili Hamdullah Suphi Tanrıöver, Hamidiye’nin şeref defterine şunu yazmıştı: ‘’Denize arzın hayat unsuru, mavi kanı, denizciliği milletlerinin en büyük okulu, sahilleri en feyizli medeniyetlerin beşiği kabul eden bir adamın kalbiyle bahriye subaylarımızın arasında çok hatıra veren saatler geçirdim… En payidar Türk devletinin ancak denizlere vardıktan sonra geliştiğini bilenler Türk geleceğinin denizle ve denizcilikle büyük ilgisini takdir edebilirler.’’ Devlet bu beyanlardan anlaşılacağı üzer donanmanın bir yarımada devleti durumunda olan Türkiye Cumhuriyeti için ne derece önemli önemli olduğunun farkındaydı. Sorun bu gereksinimin nasıl karşılanacağı idi. Mustafa Kemal gerçekçi bir lider ve devlet adamıydı. Hayal dünyasına değil aklın dünyasına aitti. Genç cumhuriyete kısıtlı ekonomisi ile dışarıdan satın alınacak gemilerle donanma kurmanın zorluğunun bilincinde idi. O nedenle kendi olanaklarını zorlayarak bir donanma yaratmalıydı. Önce Bahriye Vekaletini kurdu. Bu sayede Gölcük’te bir tersane kurularak Yavuz muharebe gemisi havuzlandı. İtalya ve Hollanda’dan muhrip ve denizaltılar satın alındı. Söz konusu hamleler dönemin karacı nomenklaturasını rahatsız ettiği için Bahriye Vekaleti, Yavuz- Havuz davası sonucunda kapatıldı. Ancak donanma her şeye rağmen görevine devam etti. 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesinin Türkiye lehinde imzalanmasının temel nedeni Atatürk’ün Türk Boğazlarını savunabilecek bir donanmaya sahip olduğunu ispat etmesiydi. Diğer yandan çekirdek donanma kurulmasına rağmen tersanelerimizde henüz büyük gemi inşası söz konusu değildi. En büyük yardımcı savaş gemisi Türk Gemi İnşasının babası merhum Ata Nutku tarafından çok kısıtlı olanaklar ile Gölcük Tersanesinde 6 yılda inşa edilen 1000 tonluk Gölcük akaryakıt tankeri idi. Bu gemi Cumhuriyetin ilk milli gemisidir.

Çekirdek Donanma İkinci Dünya Savaşında Duraksıyor. Atamızın 1938’de vefatından sonra Kemalizm’den hızla uzaklaşma dönemi başladı. İkinci Dünya Savaşı kapımıza dayanmıştı. Montrö Sözleşmesi ve İnönü siyaseti ama en önemlisi Türklerin savaşçı kimliğinin geçmiş savaşlarda öne çıkmış olmasının da etkisi ile Türkiye Alman işgaline uğramadı. Müttefiklerin 1939 Üçlü İttifak Anlaşmasına (Türkiye, İngiltere ve Fransa) dayanarak Ankara’yı yanlarında savaşa ikna etme gayretleri de sonuç vermedi. Türkiye bu savaşı kansız atlattı. Savaş sırasında Churchill ve İnönü arasında varılan anlaşmalar sonucu donanmaya yeni gemiler kazandırıldı. Ancak bunlar son derece yetersizdi. İngiltere, büyük tonajlı gemi statüsünde savaş zamanı 1941’de 2 mayın dökücü, 1942 de 2 denizaltı ve 2 muhrip vermişti. Hepsi buydu.

Savaş Sonrası Dönem ve Taze Kan Savaş bittikten sonra İngiltere’den 1946’da 1 denizaltı ve 2 muhrip daha gelmişti. Ancak asıl büyük destek ABD’den gelecekti. 12 Temmuz 47’de yani, Truman Doktrini ve Marshall Planı deklarasyonlarından sonra ABD ile askeri iş birliği anlaşması imzalandı. Bu anlaşma ve kendimizi dönemin hegemonyasına Kore Savaşında ispat ettikten sonra 1952 de NATO’ya girdik. ABD bu süreç başladıktan sonra Türkiye’yi Rockefeller’ın deyimi ile oltadaki balık olarak gördü. Türk donanmasının kendi gemisini inşa etme yeteneğini artırmasını asla arzulamadı. Ancak Karadeniz’e Montrö Sözleşmesi nedeni ile giremediği için Türkiye’ye modern denizaltılar hibe etti. Bu çerçevede su üstü harbine ve donanmanın görünür gücüne yönelik kruvazör gibi büyük savaş gemilerini hiçbir zaman hibe etmedi. Örneğin Türkiye, ABD’den 1948 yılında 4 denizaltı, 1950’de ise 2 denizaltıyı hibe yolu ile alırken 1949 yılında 4 muhrip alabildi. 1952 yılında NATO’ya giren Türkiye’ye ABD’den suüstü savaş gemisi hibesi ancak 15 yıl sonra 1967’de 2 muhrip ile gerçekleşti. ABD, aynı zaman diliminde 9 denizaltı hibe etmişti. Kısacası ABD, Türk Deniz Kuvvetlerini kendi ihtiyaçlarına göre şekillendiriyordu. Donanmanın suüstü filosu o kadar eskimişti ki, 1959 yılında, bitmek bilmeyen Türk isteklerine hayır diyen ABD yerine, Ankara İngiltere’den düşük faizli kredi bulunarak 4 adet muhrip satın almıştı. ABD’nin Türk donanmasının suüstü gücünün zayıf kalmasını istemesinin temel nedeni Doğu Akdeniz ve Ege’de Türk donanmasına ihtiyaç duymuyor olmasıydı. Amerikan donanması 1950 yılında Akdeniz’de kurulan Altıncı Filoya zaten bu görevi vermişti. Türk donanmasına Akdeniz’de ihtiyaç yoktu. Onlara ihtiyaç Montrö Sözleşmesi nedeni ile Karadeniz’deydi. Orada da Türklere yeni denizaltılar zaten verilmişti. Diğer bir neden de ABD’nin Ege’de Yunanistan’ı kaybetmek istememesi idi. Zira 1955 sonrası Türk Yunan ilişkileri dostluktan rekabet ve hatta düşmanlığı evrilmişti. Bu durum ABD’nin de işine geliyordu. Türk Boğazları ile Ege Geçitlerinin farklı kutuplarda anacak kendi emrindeki NATO kontrolünde olması işine geliyordu. Diğer yandan Cumhuriyet Donanmasının suüstü gücünü bilerek ihmal eden ABD’nin denizaltı filomuzun son derece hızlı gelişmesine neden olan bu yaklaşımı Türkiye’nin bir bakıma büyük yararına olmuştu. Uzun yıllar Türkiye, Akdeniz’de Fransa ve İtalya’dan sonra en güçlü denizaltı filosunun sahibi oldu. Ayrıca büyük bir tecrübe birikimi sağladı.

Cumhuriyet Donanmasının gerek kuvvet yapısı ve gerekse doktrininin NATO çıkarlarından milli çıkarlara en keskin dönüşü, Kıbrıs’ta Türklere yönelik katliamların başlaması ile tetiklendi. Söz konusu tetikleme ortaya çıkardığı doğrudan ve dolaylı sonuçları ile 20.yüzyıl sonunda adı koyulan Milli Gemi Projesinin yol haritasına da büyük katkı sağladı. 1950 yılında Dışişleri Bakanımız tarafından ‘’Türkiye’nin Kıbrıs sorunu yoktur ‘’ diyebilecek kadar jeopolitik körlük içindeydik. Bu sözlerden beş yıl sonra 1955’te adada Türklere karşı EOKA’nın saldırıları başladı. 20 Aralık 1963 gecesinde 128 Türk uykularında öldürüldü. Türkiye’nin yaşanan etnik temizliğe rağmen adaya müdahalesine izin verilmiyordu. Kıbrıs Cumhuriyetini kuran 1959 Zürih Konferansı ve 1960 Londra Anlaşması Türkiye’ye garantörlük hakkı verdiği halde kuvvet yapımızı bu yönde geliştirmemiştik. 17 Nisan 1964 tarihli Ulus gazetesine verdiği mülakatta Başbakan İnönü şöyle diyordu: ‘’İttifakın içinde mesuliyeti olan Amerika’nın önderliğine güveniyordum. Şimdi onun cezasını çekiyorum.’’ Bu mülakattan 2 gün önce de Amerikan Time Dergisine verdiği mülakatta da ‘’yeni bir dünya kurulur Türkiye orada yerini alır ‘’diyordu.

Johnson Mektubu. 2 Haziran 1964 tarihinde adaya müdahale edeceğini açıklayan İnönü Hükümetine Amerikan ültimatomu 5 Haziran 1964 günü geldi. Mektupta Johnson açıkça ‘’Benim verdiğim silahları kullanamazsın….Eğer Sovyetler sana saldırırsa NATO yardımına gelmez...’’ diyordu. Türkiye, ABD ile 12 Temmuz 1947’de Truman Doktrininin askeri yardım anlaşmasını imzalamıştı. İkinci maddesi şöyleydi: ‘’Türkiye, yapılacak yardımı tahsil etmiş bulunduğu amaç doğrultusunda kullanabilecektir.’’ Johnson mektubundan kamuoyununun haberi ancak 1966 yılında olacaktı. Türkiye istese de Haziran 1964’te Rumlar ve Yunan tarafından güçlü şekilde savunulan adaya müdahale edecek askeri kapasiteye sahip değildi. Amfibi gücü yoktu. Çıkarma gemileri yoktu. Uçar Birlik harekatı için yeterli helikopteri yoktu. Şileplerle yapılacak bir güç intikali çok ağır kayıplarla karşılaşabilir ve bu yenilgi yaratacağı psikolojik etki ile gelecekte yapılacak yeni girişimleri caydırabilirdi. Böylesine denizaşırı amfibi bir gücü geliştirmek ancak Johnson mektubundan sonra gündeme alındı. Denizaşırı Güç İntikal Yeteneğimiz mektuptan 10 yıl sonra hazır hale getirildi. Bu da milletin feraseti sayesinde başarıldı.

Donanma Vakfının Kuruluşu ve TCG Berk ve Peyk Denemesi Tarihimizde 1909 – 1919 arasında yaşanan birinci Donanma Cemiyeti girişimi sonrası ikinci girişim Kıbrıs krizi sayesinde ortaya çıktı. Kıbrıs’a müdahale edememenin acısını yaşayan kamuoyunun duygularına Cumhuriyet Gazetesinin 2 Mayıs 1965 manşeti cevap verdi. ‘’Başkasının Vermediğini Millet Yapar’’. Böylece millet nezdinde donanmaya destek için büyük bir bağış kampanyası başladı. Bağışlar yeni çıkarma gemilerinin yapılabilmesi için çığ gibi büyüyordu. Halkın bu muhteşem ilgi ve desteği karşısında, başta dönemin Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Necdet Uran olmak üzere 178 kurucu asil üye Kasımpaşa’da Divanhane‘de (bugün Kuzey Deniz Saha Komutanlığı olması gereken ancak ne olduğu henüz belli olmayan bina) 11 Mayıs 1965 günü bir araya gelerek “Türk Donanma Cemiyetini”kurdular. Cemiyet “Millet Yapar” kampanyasını devraldı. “Kendi gemini kendin yap” programı çerçevesinde Cemiyet, kuruluşundan sonra beş yıl içinde, Gölcük, Taşkızak, Haliç ve Camialtı Tersanelerinde 10 avcı bot, 12 LCU (Bölük Çıkarma gemisi), 20 LCM (Mekanize çıkarma gemisi) inşasına destek sağladı. Bu vakıf sayesinde 10 yıl sonra 20 Temmuz 1974 sabahı Kıbrıs’a yapılacak amfibi harekatın 32 parça çıkarma gemisi donanmaya teslim edildi. Bu çıkarma gemilerinin ana makineleri için Amerikan yardımı ile gelen ve hurdaya çıkan tankların dizel motorları kullanılmıştı. Bu makinelerin deniz suyu ile soğutulmasına olanak tanıyan teknik müdahaleyi askeri tersanelerimiz yapmıştı. Oramiral Necdet Uran, 1965 yılından itibaren genişleyen Donanma Cemiyeti (1972 sonrası Vakıf) sayesinde hedefini büyüttü. Gölcük’te ilk kez Amerikan Claude Jones sınıfı refakat muhribi örnek alınarak Berk refakat muhribi 1967 yılında kızağa konuldu. Gemi 1972 yılında donanmaya katıldı. Gölcük’te bundan evvel 1963-1966 yılları arasında TCG Koçhisar Karakol Gemisi Amerikan dizaynı ile inşa edilmişti. Bu gemi Türkiye’de inşa edilen ilk muharip unsur idi.

Amerikan Muhriplerinin Gelişi. ABD, Türklerin Berk hamlesine ilk kez 1967 yılında 3 adet Fletcher (İ) sınıfı muhribin (İstanbul, İzmir ve İzmit) ödünç (loan) statüde transferi ile karşılık vermişti. 3 gemi 18 yıl aradan sonra ABD’den alınan ilk muhriplerdi. Ancak yine de Kıbrıs ve Yunan tehdidi paralelinde erişilen muhrip sayısı yetersizdi. 1968 ‘de TCG Peyk kızağa kondu. Bu kez ABD, 1970 yılında iki Fletcher sınıfı (İ sınıfı) muhribi (TCG İskenderun, TCG İçel) çok düşük bir fiyat ile satarak karşılık verdi. Bunun temel nedeni hem Peyk’in başlaması hem de 1967 Arap-İsrail Savaşından iki yıl sonra Akdeniz’de teşkil edilen NATO Akdeniz Deniz Çağrı Kuvveti (NAVOCFORMED)’e Türk Deniz Kuvvetlerinin de katılmasının Washington tarafından destekleniyor olmasıydı. Bu kuvvete Türkiye’nin ancak muhripler ile destek vermesi mümkündü. O dönem elinde sadece 4 Paşa (Marne) sınıfı İngiliz yapımı muhrip ile 18 yıl önce ABD’den alınan 4 G (Gleaves) sınıfı ve 3 İ sınıfı (Fletcher) olmak üzere 11 muhrip vardı. ABD kısa sürede çok düşük fiyatla iki İ sınıfı muhribin satışını onayladı. 1974 yazındaKıbrıs Barış Harekâtına Harp Filosu Komutanı sancak gemisi olarak katılan TCG Berk’in kardeşi TCG Peyk donanmaya harekattan bir yıl sonra (1975) teslim edildi. Onun inşaatı 1968’de başlamış ve 7 yılda tamamlanmıştı. Daha sonra Berk projesine devam edilmedi. 1967 ve 1970’te kısa aralıklarla ABD’den temin edilen 25 yaşındaki 2+3 (5) adet İ (Fletcher) sınıfı muhribin donanma envanterine girmesi karar vericilerde o yılların ekonomik koşulları ve sanayi alt yapısının yetersizliği ve Ege ve Akdeniz’de gelişen Yunan tehdidi nedeni ile kısa dönem çözümü olarak değerlendirilip Berk projesinden uzaklaşmayı tetiklemiş olabilir. 1978 yılında Gölcük tersanesinin genç mühendisleri Ankara’ya Berk projesine iyileştirilmeler yapılarak devam edilmesi teklifini getirmiş olsa da komuta kademesi tadil edilmiş Berk projesini onaylamadı. Böylece söz konusu karar 2011 Eylül’üne yani ilk MİLGEM’in donanmaya katıldığı tarihe kadar geçen 41 yıllık gecikmenin de sebebi oldu. Berk projesinin terkedilmesinin temel nedenlerinden birisi de gemide kullanılan ana tahrik sisteminin harekât ihtiyaçlarına tam olarak cevap verememesiydi. O dönemin karar vericileri ‘’nasıl olsa ABD veriyor’’ rahatlığı içinde düşünerek Yunanistan ile harbe hazır olmayı bütçeden ciddi finans aktarımı gerektiren yeni gemi inşa programına tercih etmiş olabilirler. Ancak Amerikan sistemine bağımlılık ve tek taraflı güven de bu kararlarda etkili olabiliyordu. Bu konuda en çarpıcı örneklerden birisini merhum Oramiral Özden Örnek, ‘’MİLGEM’in Öyküsü’’ isimli kitabında (Kırmızıkedi Yayınevi- 2016) şöyle anlatıyor: ’’Yetmişli yılların başında Genelkurmay Başkanlığında ABD ve NATO’da savunma planlamasında etkinlikle uygulanan Planlama, Programlama ve Bütçeleme Sisteminin (PPBS) ülkemize de uygulanması konusunda sisteminin faydalarını anlatan bir brifing sunuyordum. Dinleyiciler arasından yüksek rütbeli bir general sunum sonunda bana şunu söylemişti ‘’oğlum niye para harcamak için bu kadar sıkıntı çekiyoruz, biz ABD’ye söylüyoruz onlar gönderiyorlar’’. Diğer yandan ABD’den tedarik edilen savaş gemileri yılda bir kez Türkiye’deki Savunma İşbirliği Ofisi ve ABD kurumları gelip denetler ve nasıl kullandığımızı değerlendirirlerdi. Bu durum da yeterince rahatsızlık veren bir durum idi. 1970’ler sonrası ABD, 2002 yılına kadar Türkiye’ye 12 denizaltı, 16 muhrip ve 14 fırkateyni kira/hibe/FMS satışı ile transfer etti.

60’larda ABD’ye Bağımlılıktan Kurtulma Hamleleri 7 yıl (1961-1968) Deniz Kuvvetleri Komutanlığı görevini yürüten Oramiral Necdet Uran ulusal çıkarlarımıza ve milli duruşa son derece önem veren bir liderdi. Amfibi alayı kuran, çıkarma gemilerini inşa ettiren, Donanma Cemiyet/Vakfına öncülük eden ilk büyük savaş gemisi inşa projesi Berk projesini başlatan oydu. Diğer yandan ilki 1948’de intikal eden 11 adet Amerikan kaynaklı denizaltıları her 3 / 4 yılda ABD’ye uzun süreli bakıma (overhol) göndermeye son veren komutan da oydu. Bu durum yani gemleri bakıma ABD’ye göndermek Türk Donanması için küçük düşürücü idi. Denizaltıların 3/4 yılda bir bakımlarını yapacak lojistik ve teknik alt yapımız henüz oluşmamıştı. Bunun için öncelikle Deniz Harp Okulu mezunu deniz subayları ABD’ye NPGS, MIT ve Michigan/Ann Harbor mühendislik/gemi inşa bölümlerine eğitime gönderdi. Bu subaylar stajlarını Amerikan deniz kuvvetleri tersanelerinde yaparak dönüşlerinde Amerikan Tersane modelini Gölcük ve Taşkızak Tersanelerinde uygulayarak büyük değişim yarattılar. Gemilerin yedek parça akışını da deniz ikmal subayları kısa sürede bir sistematiğe ve bürokrasiye oturtarak 1963 sonrası donanmamız tüm muhrip ve denizaltılarımızın overholünü kendi tersanelerimizde yapacak bir konuma geldi. Bu gelişmelere rağmen tersanelerimizin teknoloji transferine ve yetenek artışına acil ihtiyacı vardı. Örneğin Yüksek Mühendis Amiral Nadir Kınay’ın hatıratında (Hereke’den Amiralliğe Giden Yol-Nemesis Yayınları 2020) belirttiği üzere 1975’te Türkiye’de saç bükecek iki fabrika vardı. Biri kara kuvvetlerinin Tuzla Jeep fabrikası, diğeri de Ankara şeker fabrikasıydı.

Almanya’ya Yöneliş. İnebahtı (1571) yenilgisi ile sürekli gerileme içine giren Osmanlı donanması sanayi devrimini de ıskaladıktan sonra teknoloji devi batılı ülkelerin gemi pazarına dönüştü. Osmanlıdan donanma mirası devralamayan Cumhuriyet döneminde de çekirdek donanma, Hollanda ve İtalya’dan alınan denizaltılar, muhripler ve hücumbotlar ile kurulmuştu. Daha sonra Almanya ve İspanya’dan da gemi tedarik edilmiş, İkinci Dünya Savaşında İngilizlerden gemi ve silah alınmıştı. 1945 sonrası jeopolitik çekim alanına girdiğimiz ABD, hibe, kira ve satış yolu ile donanmanın tedarik sistemine girmişti. Ancak yüce Atatürk’ün dediği gibi dış pazarlardan temin edilen savaş gemileri ile donanma yapılmasının zorluğu her an hissediliyordu. Daha da kötüsü ABD Türkiye’nin ihtiyaçlarına göre değil, kendi ihtiyaçlarına göre Türkiye’ye gemi tedariğine onay veriyordu. Bu kapsamda ABD’den denizaltı tedariği yapılıyordu ancak onların da elinde Türkiye’ye verilecek konvansiyonel denizaltı sayısı hızla azalıyordu. Söz konusu kaynak tükendiğinde ne yapılacaktı? Diğer yandan Türkiye’nin Kıbrıs’ta yaşananlara ek olarak 1973’ten itibaren Ege’de başlayan kıta sahanlığı krizi nedeni ile artık birinci ve öncelikli rakibi Yunanistan idi. Sovyetler Birliği tehdit sıralamasında ikinci sıradaydı. Örneğin geçmişte olduğu gibi Türkiye Karadeniz’de NATO tatbikatı yapmıyor ve yaptırmıyordu. Ege harekât ortamı için Türkiye’nin denizaltılara ve hücumbotlara ihtiyacı vardı. Bu kapsamda Yunanistan da silahlanıyordu. 1965’te Yunan tarafı Almanya HDW/Kiel Tersanesine ilk (Glavkos) Type 209/1100 sınıfı dizel elektrik denizaltı siparişi verdi. 1970’te Fransa’da CMN Tersanesinden 4 adet La Combattante sınıfı hücumbot tedariğine yöneldiler. İşte bu konjonktürde Türkiye, gelişen Alman gemi inşa sektörü ile iş birliği içine girdi. ABD, Almanya’ya İkinci Dünya Savaşının bitişinden 10 yıl sonra denizaltı ve suüstü gemisi inşasına; 1960 sonrası ihracatına izin vermişti.

Türkiye, 1967 yılında Almanya’dan hepsi yeni 9 adet Jaguar (Kartal) sınıfı hücumbot tedarik edildi. Bu gemileri denizcilerimiz çok sevdi. Aynı yıl yaşanan Arap İsrail savaşında Mısır’a ait Sovyet yapımı OSA sınıfı hücumbotların Styx güdümlü mermileri ile İsrail korveti INS Eliat’ı batırması tüm dünya donanmalarında satıhtan satha atılan güdümlü mermilere ve onları taşıyan platformlara yönelişi tetikledi. Deniz Kuvvetlerimiz de 1970 yılında Norveç’ten ısıya yönelen Penguin füzelerini temin ile bunları Kartal sınıfı hücumbotlara monte etti. Daha sonra 1972 yılında donanmaya 7 adet kullanılmış Jaguar (Fırtına) sınıfı hücumbot daha tedarik edildi.

Almanya ile Vites Büyüten Türk Deniz Kuvvetleri. Almanya ile düşük faizli ve uzun vadeli kredi ve askeri yardım anlaşması üzerinden donanmanın geliştirilmesi için uzun soluklu bir süreç başlamıştı. Jaguar sınıfı hücumbotlardan memnun kalan Türkiye, 1971 yılında Alman Kiel/HDW tersanesine 3 adet Ay sınıfı (Type 209/1200) denizaltı ve aynı yıllarda Vegesack/Lürssen tersanesine 4 adet Type 148 Doğan sınıfı hücumbot siparişini verdi. Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Celal Eyiceoğluemekli olacağı 1972 yılının Ağustos ayından önce Türk Deniz Kuvvetlerinin en kapsamlı gemi inşa programını böylece hayata geçirdi. Aynı zaman diliminde Türk Deniz Kuvvetleri Yunan Donanmasının aksine asıl suüstü silahı olarak Fransız Exocetfüzeleri yerine Amerikan Harpoon füzelerini tercih ediyordu. TCG Doğan Türk Deniz Kuvvetlerinin ilk Harpoon füzesine sahip platformu olacaktı. Yapılan sözleşmelere göre Türkiye için ilk iki Ay sınıfı (Type 209/1200) denizaltı ve ilk Doğan sınıfı Hücumbot (Lürssen Type 148) Almanya’da; geri kalan tüm gemiler yani 1 Ay sınıfı (sonradan +4 denizaltı daha) Gölcük’te ve 3 Doğan sınıfı (sonradan +4 hücumbot daha) İstanbul Taşkızak ’ta lisans altında inşa edilecekti. Bu amaca yönelik olarak her iki tersaneden mühendisler ve işçiler Almanya’ya eğitime gönderildiler. Gölcük ve Taşkızak Tersaneleri Alman firmalarına ait dizaynların en uygun şekilde montajına yönelik alt yapı ve üst yapı değişikliklerine yöneldi. İşte bugünün MİLGEM başarısına katkı sağlayan tecrübe ve emek birikiminde Almanya’dan akan yıllar içinde temin edilen denizaltılar, hücumbotlar ve firkateynlerin önemli rolü oldu. Almanya’dan denizaltı tedariği hücumbotlardan erken başladı. İlk Ay sınıfı denizaltı olan TCG Atılay’ın omurgası 1972’de HDW/Kiel/Almanya’da kızağa kondu. Gemi 1976’da donanmaya teslim edildi. İlk Lürssen Type 148 Doğan sınıfı güdümlü mermili hücumbot TCG Doğan’ın omurgası da Lürssen/Vegesack/Almanya’da 1974’te kızağa koyuldu ve 1977 yılında gemi hücumbot filosuna teslim edildi. Ne Ay sınıfı denizaltılar ne de Doğan sınıfı hücumbotlar Kıbrıs Barış Harekâtında kullanıldı. Her iki proje Deniz Kuvvetlerinin öncü iki tersanesinde dönemin en modern platformlarının inşa edilme süreçlerinin montaj seviyesinde bile olsa kapısını açmıştı. 1976’da ilk Ay sınıfı denizaltının ve 1977’de ilk doğan sınıfı güdümlü mermili hücumbotun Ege’de boy göstermesi Kıta Sahanlığı krizinin dondurulması ve 1976’da Bern Mutabakatının imzalanmasında önemli rol oynadı.

Gölcük Tersanesinde Devrim. Gölcük Tersanesinde 1975 yılında yani Kıbrıs Barış harekâtından bir yıl sonra AR/GE projelerini takip ve uygulama için dönemin Deniz Kuvvetleri Komutanının desteği ile 160 APGEM (Araştırma Proje Geliştirme Müdürlüğü) çok az sayıda mühendis ile kuruldu. 10 yıl önce Amerikan kaynaklı denizaltıların ABD’ye gitmek yerine Gölcük’te overhole alınmalarını gerçekleştiren denizci mühendislerimiz, şimdi de yıllar sonra Uzun Ufuk, K5, MİLKON ve Genesisprojelerini hayata geçirecek bir yumurtayı döllemişlerdi. Bu yumurta öyle hızlı büyüyecekti ki bugün zaferinden her kesimin pay kapma yarışına girdiği MİLGEM’in en önemli omurgalarından birisini APGE teşkil edecekti.

Kıbrıs Barış Harekatı Sonrası Amerikan Ambargosu ve Etkileri. 1971’de Başbakan Nihat Erim tarafından ABD çıkarları paralelinde ülkemiz aleyhine koyulan ‘’haşhaş yasağı’’, 1 Temmuz 1974’te Ecevit Hükümeti tarafından kaldırılmıştı. Bu olaydan sonra 2 hafta içinde gerçekleşen, 15 Temmuz 1974 Cumartesi günü sabaha karşı Kıbrıs’ta gerçekleşen EOKA B teröristi Nikos Sampson darbesi, 6 ay sonra Türk Amerikan ilişkilerini 1978 yılına kadar ipotek altına alacak süreci tetiklemişti. Türkiye darbeden 120 saat sonra gerçekleştirdiği amfibi harekât ile Girne’de kıyıbaşını tutmuş ve Akdeniz jeopolitiğini Türkiye lehine bugüne kadar değiştirmişti. Birinci harekât 21 Temmuz’da tamamlanmış, ikinci harekât 14-16 Ağustos 1974 tarihleri arasında gerçekleşmişti. ABD bu gelişmeler o kadar tepki içindeydi ki bazı Amerikalı senatörler Türkiye’ye nükleer silah atalım diyebiliyordu. Bu arada Amerikan Başkanı Nixon’ın siyasi kariyerine son verecek Watergate skandalı da Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barış Harekatının ateşkes safhasında 8 Ağustos 1974’te yaşanmıştı. ABD’deki Yunan lobisinin yeni Başkan Gerald Ford ve müteakip seçim sürecine etkisi ile Türkiye’ye 5 Şubat 1975 ve 26 Eylül 1978 arasında silah ambargosu ve yaptırımlar uygulandı. Amerikan ambargosu sırasında Türkiye’ye sevk edilmesi gereken 200 milyon dolarlık malzeme vardı. Bunların hepsinin transferi durduruldu. Türkiye Amerikan ambargosuna 13 Şubat 1975’te Kıbrıs Türk Federe Cumhuriyetini(KTFC) kurarak cevap verdi. Bu arada çok hayati savaş lojistiğine yönelik malzemelerin milli üretimine geçildi. Ambargo sonrası muhriplerin 5/38 top mermileri Türkiye’de üretilmeye başladı. TCG Gayret muhribinin ana tahrik sisteminin en önemli mekanik parçası olan sadece ABD’de yapılan özel alaşım pinyon dişli yedek parçası dahi Türkiye’de üretilmiş ve bu başarılar güven vermişti. Ancak gerek Kara Kuvvetlerinin gerekse Deniz Kuvvetlerinin muhabere sorunları devam ediyordu. Bugünün dünya savunma sanayi devleri arasında bulunan ASELSAN bir vakıf firması olarak 1975’te aslen Kıbrıs Barış Harekâtında gözlenen ordunun taktik muhabere zafiyetini gidermek üzere geliştirildi. PRC-965, VRC-966, VRC-967 telsizleri bu kapsamda üretildi. Diğer yandan 1978 yılında Gölcük tersanesinde APGE tarafından batan Kocatepe başta olmak üzere muhriplerde gözlenen hava savunma zafiyetlerini azaltmak üzere SAPAN atış kontrol sistem projesi başlatıldı. SAPAN sistemi arama radarı, takip radarı, atış kontrol bilgisayarı ve 35 mm toptan oluşan yeni bir sistemdi. Diğer yandan Kara Kuvvetleri Güçlendirme Vakfı için toplanan başlangıç bağışlarla kurulan ASELSAN’a 7 yıl sonra 1982 yılında bugünün en büyükleri arasında olan HAVELSANkatıldı. Bu firmanın hedefi de Hava Kuvvetleri için simülatör ve komuta kontrol sistemleri geliştirmekti. Ancak Amerikan Ambargosunun dolaylı sonuçlarının devlet bürokrasisinde yarattığı en önemli sonuç, 13 Kasım 1985’te kurulan Savunma Sanayi Müsteşarlığı oldu. Bu gelişmeden 2 yıl sonra Deniz, Kara ve Hava Kuvvetleri Güçlendirme Vakıfları Cumhurbaşkanı Evren ve Başbakan Özal’ın direktifleri paralelinde kapatılarak Türk Silahlı Kuvvetleri Güçlendireme Vakfı çatısı altında birleştirildi. Bu birleşme finans yönetimi açısından çok büyük fayda sağlasa da Deniz Kuvvetleri Güçlendirme Vakfının tüm illerde teşkilatlanmış halka denizciliği tanıtma sevdirme ve yaygınlaştırma faaliyetlerine büyük darbe vurdu. Bugün Anadolu’da son 38 yıldır denizciliği, Deniz Kuvvetlerini tanıtan tek bir kurum mevcut değildir.

Lisans Altında Gemi Yapmak. Her ne kadar 1970’ler sonrası Almanya’dan montaj sanayine yönelik teknoloji ve bilgi transferi yapılıyor olsa da gerek gemi inşa projesinin finansmanın yönetimi gerekse harekât ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik ciddi sorunlar ortaya çıkıyordu. Öncelikle gerek HDW gerekse Lürssen, Türkiye’den gemilerin inşa sürecinde milli sanayiden katma değer transferi yapmıyordu. Gemilerin en basit donanım malzemeleri bile Almanya’dan geliyordu. Milli katkı payı ya da Türk Gemi İnşa Sanayiinin gerek denizaltı gerekse hücumbot projelerine müdahil olması söz konusu bile değildi. Ancak Deniz Kuvvetlerinin her iki Tersanesi teknolojiye uyum ile modern savaş gemisi inşa süreçlerini kurumsal bazda öğrenmek ve tecrübe/bilgi birikimi sağlamak açısından büyük kazançlar elde ediyordu. Diğer yandan gemilerin tedarik finansmanı da kurumların işine geliyordu. Söz konusu yıllarda ABD’nin hibe kaynak tahsisinin azalması ile gemi tedarik finansmanında ortaya büyük boşluk çıkmıştı. Milli bütçe zaten çok kısıtlı idi. Almanya’nın, T.C. Hazine Müsteşarlığı garantili ve Hermes özel sigorta modeli ile desteklenen bir kredi sistemi bu açığı doldurdu. Deniz Kuvvetleri’nin gemi tedarik tarihinde bu uygulama çok önemli bir kırılma noktası oldu. 1982 yılına gelindiğinde Almanya ilk kez Goeben (Yavuz) ve Savarona’yı inşa eden Hamburg/Blohm Und Woss Tersanesi ile Kiel/HDW Tersanesinin ortak projesi olan MEKO 200 T çok maksatlı fırkateyn projesi ortaya çıkıyordu. Bu projenin en büyük özelliği yurt dışında lisans altında ilk kez bir firkateyn inşa projesinin başlatılmasıydı. Deniz Kuvvetleri 1945’lerin muhrip teknolojisinden 1970’lerin deniz savunma teknolojilerine geçişi yaşayacaktı. Donanmada lambadan transistöre geçiş devam ederken, transistörden chip’e, analog bilgisayardan dijitale ve yazılıma geçiş süreci başlıyordu. Bu büyük bir devrimdi. Aynı yıl yapılan sözleşme ile 2 gemi Almanya’da, 2 gemi Türkiye’de inşa edilecekti. Yapılan sözleşme ilk kez ABD ve Almanya’nın Türk Deniz Kuvvetleri ile ortak çalışmasını gerekli kılıyordu. Zira gemide Amerikan top, sonar, güdümlü mermi ve torpido sistemleri kullanılacaktı. Bu da Amerikan FMS (Yabancı Askeri Satışlar) kredi sürecini ilgilendiriyordu. 7 Kasım 1985’te ilk MEKO 200T firkateyni TCG Yavuz’un inşası Blohm Und Woss/Hamburg’da; 2 Mayıs 1985’te ikinci Firkateyn TCG Turgutreis’in inşası Kiel/HDW’de başladı. Gölcük Tersanesinde yapılan ilk firkateyn TCG Fatih’in omurgası 2 Ocak 1986’da; son firkateyn TCG Yıldırım’ın omurgası da yine Gölcük’te 24 Nisan 1986’da kızağa konuluyordu. Bu projeler devam ederken Alman Deniz Savunma Sanayi Türkiye ile olan ilişkilerden son derece memnun şekilde gelecek projelerin temelini de güçlendiriyordu. Bu projelerin arkası sonraki yıllarda Rüzgar (4 adet), Yıldız (2 adet) , Kılıç (9 adet) sınıfı hücumbotlar; MEKO TRACK IIA ve B firkateynler; Preveze, Gür ve Reis sınıfı denizaltılar ile gelecekti. MEKO Projesi ile ilk kez aynı anda 4 geminin ve Gölcük tersanesinin toplamda 400 kişiyi bulacak subay ve teknik sınıf astsubayları ABD ve Avrupa’da en uzunu 1,5 yıl sürecek teknik ihtisas kurslarına devam etti. Bu durum Deniz Kuvvetlerinde alt ihtisas astsubay sınıflarının doğuşunu tetikledi. Artık bir elektronik astsubayı meslek hayatının başında silah elektronik, harekât elektronik, muhabere elektronik, makine elektronik gibi alt ihtisas alanlarında uzmanlaşmaya yöneltiliyordu. Subayların branş subaylık görevleri ile bölüm amirlik görevleri de bilinen geleneksel sınıflandırmaların dışına çıkıyordu. Artık astsubaylarımız ilk kez alt saha uzmanlık alanlarına yönelen tam anlamıyla spesiyalist teknik elemen oluyorlardı. Bugünün modern donanmasına gidişte bu süreç sadece gemilerdeki uygulamalarda değil aynı zamanda deniz eğitim ve öğretim sisteminde de son derece önemli etki yarattı.

Soğuk savaşın 1989’da bitmesiyle Türkiye yeni jeopolitik gerçeklikle karşı karşıya kaldı. NATO baskısı ile eski Varşova Paktı coğrafyasından 40 yıl ayrı tutulduktan sonra Adriyatik’ten Çin Seddine kadar uzanan geniş Avrasya’da eski akrabalarını ve aşinalarını buldu. Artık Donanmanın Soğuk Savaşta NATO tarafından kendisine biçilen görevleri dışında 1963 sonrası gelişen siyasi askeri konjonktür paralelinde odağa yerleşen Ege, Kıbrıs ve Akdeniz merkezli stratejik yönelişine yeni yaklaşımlar eklenecekti. Soğuk savaşta enerji toplayan Cumhuriyet Donanması artık açık denizlere çıkma aşamasına gelmişti. Ancak bu çıkış Ege ve Akdeniz coğrafyasında Türkiye’nin jeopolitik çıkarlarını korumasına engel olmamalıydı. Yunanistan her an için Ege Denizinde 12 mil karasuyu ilan edebilirdi. GKRY, Türkiye ve KKTC’nin jeopolitik çıkarlarına aykırı şekilde silahlanabilir ve Yunanistan ile ortak hareket edebilirdi.

100 yıl sonra Japonya Seyri ile Başlayan Süreç. Ertuğrul firkateyninin 1890 yılındaki trajik seferinden 100 yıl sonra 1990’da ilk kez 3 yaşındaki TCG Turgutreis firkateyninin Japonya’ya gitmesi ve uzak doğuda liman ziyaretleri yapması donanmanın açık denizlere başarı ile yönelişinin ilk işareti oldu. Diğer yandan Ankara, 1991 yılında başlayan Yugoslavya’nın parçalanması ve Boşnak akraba ve dostlarımızın iç savaşta katledilmesine seyirci kalmış olmanın ağırlığı ile farklı düşünmeye mecburdu. Ancak donanma gerek silah gerekse sensör sistemlerinde pek çok alanda dışa bağımlıydı. Öncelikle dışa bağımlılıktan kurtulmak gerekiyordu. Savaş gemilerinin dizayn, tekne, silah, sensör, savaş yönetim sistemleri, ana/yardımcı makine sistemleri gibi alt alanlarında millileşme ve sonunda kendi savaş gemimizi en yüksek milli katkı payı ile yapmamız gerekiyordu.

Knox Sınıfı Fırkateynler Türkiye soğuk savaşın sonunda kenar kuşak jeopolitiğinde kendisine ABD tarafından biçilen rolün dışına çıkma temayülü gösteriyordu. Bu kapsamda ABD ve İsrail jeopolitiği için büyük bir hedef olan, Irak topraklarında Kürt devleti kurulmasına karşı Ankara’nın durumu sertleşiyordu. 2 Ekim 1992’de TCG Muavenet muhribimizin Amerikan uçak gemisi USS Saratoga tarafından NATO tatbikatı sırasında vurulması ABD tarafından verilen dolaylı bir mesajdı. Ancak ABD ve güdümündeki NATO’nun güney kanattaki en önemli devleti Türkiye’yi kaybetme lüksü yoktu. Kaza olması imkansıza yakın bu olay üzerine ABD, Türkiye’ye jest yapmak ve ilişikleri sıcak tutmak üzere sekiz adet 1200 psi’lık kazan sistemine sahip, “Knox”sınıfı fırkateynleri, 1993-1995 arasında Türkiye’ye verdi. 1987-89 model 4 yeni Alman dizaynı MEKO sınıfı firkateynden sonra Türk denizcisi 1970 model Amerikan firkateynlerini kısa sürede teslim alarak Türkiye’ye getirdi. Öyle ki 1995 Ocak ayı itibarıyla, sekiz fırkateyn de harbe hazır statüde idi. Bu kendi çapında bir rekordu. O kadar hızlı bir geçiş yaşandı ki örneğin TCG Zaferfırkateyni ABD’de Türk Sancağını toka etmesinden 9 ay sonra, 1994 Eylül ayında üzerinde AB 212 helikopteri ile NATO’nun Adriyatik’te STANAVFORMED görevine gönderilebilmişti. Knox sınıfı gemilerle birlikte Harpoon füze gücü ile Denizaltı Savunma Harbi gücümüzde ciddi artış oldu. Dolayısı ile Ege’de Yunan Donanmasına karşı nicel üstünlük sağlandı. Bu arada 16 Kasım 1994 tarihinde BM Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS III), yürürlüğe girecekti ve Yunanistan’ın o tarihten itibaren Ege Denizinde karasularını 12 mile çıkarma niyeti teoriden pratiğe her an geçebilirdi. Knox sınıfı 8 fırkateynin en azından 45 yaşındaki 13 muhribin 8’ini değiştirmesi ile Ankara rahat bir nefes aldı. 16 Kasım 1994 tarihinden sonra, Ege’de “12 mil”endişesinin atlatılması, Kuvvet Komutanı Oramiral Vural Bayazıt’a alışılmışın dışında 3 yıl süren görev süresinin son yılında yapabileceklerine odaklanma fırsatı sunmuştu.

FFG7 Sınıfı Firkateynler. 1994 yılı sonunda, ABD, bu kez Türkiye’ye hizmet dışına çıkardığı biri soğuk gemi statüsünde, üç adet 1980 model Gabya sınıfı “FFG 7 (O.H.Perry)” sınıfı fırkateyni teklif etti. Bu gemilerin ilki (TCG Gaziantep) için 1995 Temmuz’unda ABD’ye personel gönderildi. Ancak 1995 Aralık ayında başlayan Kardak krizi nedeni ile üç geminin Türkiye’ye transferi Rum asıllı Senatör Sarbanes tarafından durduruldu. Uzun bir bekleme sürecinden sonra ancak 3 yıl sonra 1998 Mart ayı başında 3 gemi de Türkiye’ye geldi. Bu gemiler ile ilk kez SM 1 Standart Hava Savunma Füzesi ve tamamen gaz türbini ile tahrik edilen firkateynler donanma emrine girdi. Bu gemilerin sayısı 2002 Ağustos ayında toplam 8 olacaktı. Her yönü ile çok etkili savaş gemisi olan Gabya sınıfı firkateynlerin donanmaya etkin şekilde katılmaları donanmanın harekât temposu ve harekât çapını önemli ölçüde artıracaktı. Diğer yandan Deniz Kuvvetleri gemileri ABD’den aldığı şekilde kullanmıyordu. Gemilere modernizasyon projeleri uygulamayı ve savaş etkinliklerini artırmayı da başarıyordu.

MİLGEM (Milli Gemi)’nin Tohumları Atılıyor. 15. Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Vural Bayazıt Oramiral Necdet Uran’dan sonra kuvvet komutanı olarak 2 yıllık sürenin dışına çıkan ve 3 yıl görev yapan tek komutan olmuştu. Ege’de Yunanistan ile olası 12 mil krizine karşı tedbirlerini aldıktan sonra Cumhuriyet Donanmasının en büyük hedefi olan kendi gemisini kendi yapma hedefine yöneldi. Onun bu hedefini gerçekliğe dönüştürmede önemli rol oynayan karargahında Plan Prensipler Başkanı olarak görev yapan Amiral Mustafa Özbey bu hedefe yönelmenin yaklaşımını şöyle izah ediyor: ‘’MİLGEM projesi, bir gemi tasarım ve yapımı olarak görülürse, sanırım eksik bir değerlendirme yapmış oluruz. MİLGEM projesi aslında, üzerinde çok titiz çalışılmış bir strateji belgesinin ürünüdür. Stratejinin birinci ayağı, dış kredi ile projeyi finansal yönden tutsak eden yaklaşımdan, ulusal kaynağı tedarik amaçlı kullanma modeline geçilmiş olmasıdır. Böylece, gemi tipini dış krediye mahkûm olma sarmalından kurtarmış olduk. Stratejinin ikinci ayağı olarak, MİLGEM yalnız bir gemi inşa projesi olarak değil, gemide var olan tüm alt sistemlerin milli olarak yapımı şeklinde tasarlandı.’’ Diğer yandan 1993 konjonktüründe hayal edilen hedefte Savunma Sanayi Müsteşarlığı, Deniz Kuvvetleri, askeri ve sivil tersaneler, üniversiteler, TÜBİTAK, TSK Güçlendirme Vakfına bağlı ASELSAN, HAVELSAN ve ROKETSAN gibi savunma sanayi şirketleri, Türk sanayi alt yapısı bütünleşik iş birliği şeklinde çalışmalıydı. Tuzla bölgesi başta olmak üzere sivil tersanelerin muharip ve yardımcı savaş gemisi inşa projelerine yaklaşımı soğuk savaş sonrası dönemde yavaş da olsa bir hareketlenme görmüştü. Bu kapsamda STFA Holding’in Sedef tersanesinde TCG Yarbay Kudret Güngör isimli açık deniz destek gemisi 1992 sonunda inşa edilmişti. Böylece Türkiye’de askeri standartlarda ilk büyük tonajlı geminin inşası başarılmıştı. Ancak diğer sivil tersaneler 90’lı yılların ortalarında savaş gemisi gibi son derece karmaşık; inşa ve teslim sorumlulukları yüksek NATO standartlarında olan çok pahalı muharip savaş gemilerini yapmaya henüz hazır değildi. Tecrübe, bilgi ve standardizasyon birikimine ihtiyaç vardı. Bunun için de prototip geminin Deniz Kuvvetleri tersanesinde yapılması şarttı. Ay sınıfı denizaltılar, Doğan sınıfı hücumbotlar ve MEKO sınıfı firkateynlerin Alman lisansı ile Gölcük/Taşkızak askeri tersanelerinde yapılıyor olması Deniz Kuvvetlerine beyaz ve mavi yakalı insan gücünde önemli bilgi ve tecrübe birikimi sağlamıştı. Bu arada 1990’lı yılların ortalarına doğru ABD’de gemi inşa ve yazılım/elektronik dallarında yüksek lisans öğrenimini tamamlayan Deniz Harp Okulu mezunu muharip deniz subaylarının sayısı 300’e erişmişti. Ayrıca Yavuz ve Doğan sınıfı firkateyn ve hücumbotlarda görev yapan deniz subayları kullanıcı personel olarak Alman ve Avrupa sistemlerini eleştirecek duruma gelmişti. Açıkçası biriken enerji açığa çıkmayı bekliyordu.

Başbakan Çiller’e Yazılan Mektup. Oramiral Vural Bayazıt’ın görev süresinin sonuna doğru karargahının detaylı çalışması sonucu ortaya çıkardığı bir analiz HDW/Blohm Und Woss ve Lürssen lisansları ile inşa edilen gemilerde Alman malzemesi yerine kullanılabilecek milli malzemeler tespit edilerek maliyetlerin azaltılabileceğini ortaya koydu. Bu şekilde firkateynlerde %20, denizaltılarda %25 ve hücumbotlarda %30 malzeme ve hizmet tasarrufu sağlanabileceği tespit edildi. Bu gerçek paralelinde 1993 yılından itibaren yapılan kurum içi ve kurum dışı çalışmalar ve toplantılar sonucu 1994 yılında milli imkanlarla askeri tersanede korvet boyutlarında milli bir keşif karakol gemisi yapılması Stratejik Hedef Planına (SHP) alındı ve aynı yıl Deniz Kuvvetleri Komutanı 28 Eylül 1994’te Başbakan Tansu Çiller’e mektup yazarak bu projenin büyük bir devlet projesi olması ve desteklenmesini istedi. Çiller 7 Ekim 1994’te karargâha gelerek bilgilendirildi ve onay alındıktan sonra proje MİLGEM adı ile başlatıldı. MİLGEM terimini ilk kez kullanan kişi Tümamiral Mustafa Özbey idi.

MİLGEM: Çok Boyutlu ve Çok Yönlü bir Proje. MİLGEM’in ana hedefi dizaynı, teknesi, silah, sensör, savaş yönetim sistemi, makine vb. sistemlerinin en büyük oranlarda milli katkı payı ile yapılmasıydı. Aksi takdirde Alman lisanslı inşa edilen gemi projelerinden farkı olamazdı. O nedenle önce platform odaklı planlamadan, yetenek odaklı planlamaya geçilmeli; harekât ihtiyaçları belirlenmeli, daha sonra mühendisler dizayn çalışması yaparak bu gemide kullanılacak sistemleri tanımlamalı ve konsept dizayn ortaya çıktıktan sonra geminin içinin doldurulacağı sistemler azami milli olanaklarla üretilmeli ve gemiye yerleştirilmeliydi. Bu çok ama çok zahmetli ve uzun bir süreçti. Deniz Kuvvetleri öncelikle kendi içinde dizayn ve ARGE yeteneğini geliştirmeli, Türkiye’nin milli gemiye katkı üretim ve lojistik kapasitesi ortaya çıkarılmalıydı. Zira bunu Deniz Kuvvetlerinden başka yapacak tek bir kurum yoktu. Bu zor sürece rağmen Oramiral Bayazıt milli gemi (MİLGEM) konusunda ısrarcı idi. Ancak Karargâh, geminin milli tasarım ve katkı oranının artırılması konularında gerçekçi yaklaşım içine girince, hedeflenenlerin elde edilmesinin pek de kolay olmayacağı ortaya çıkıyordu. Söz konusu dönemde karargâhta Tümamiral rütbesi ile Lojistik Başkanı olan Amiral Özden Örnek 1994 koşulları paralelinde bu konuda şunları söylüyordu: (Cem Gürdeniz, Hedefteki Donanma, Kırmızıkedi Yayınevi, 2013) “Aslında MİLGEM’in, öncelikle dizaynının bize ait olması gerekirdi. Yani, Deniz Kuvvetleri mühendislerinin geliştireceği bir dizayna sahip olmalıydı. Bunun dışında radar, sonar, muhabere ve kripto sistemleri, elektronik harp, atış kontrol, savaş yönetim ve komuta kontrol sistemlerinde maksimalist bir yaklaşımla millileştirmeyi başarmalıydık. Ancak bunları 1995 yılının Türkiye savunma sanayi alt yapısı ve yetenekleri çerçevesinde başarmak imkânsız gibi görünüyordu. Henüz Araştırma Merkezi Komutanlığının ismi bile telaffuz edilmiyordu. Bu nedenle karargâh, MİLGEM adı altında aslında mevcut Alman temelli proje modellerine benzer modeller üretiyordu. Aradaki tek fark, gemilerin donatımında kullanılan sac, kablo, bazı elektrik sistemleri ve yaşam yerleri donatım malzemeleri ile seçilmiş gemicilik donanımlarının yurt içi piyasadan temin edilmesiydi. Bu haliyle MİLGEM hayal ettiğimiz gemi değildi.” Bu tespit çok doğruydu. 2003 sonrasında MİLGEM’i gerçek anlamda hayata geçirecek ve haklı olarak MİLGEM’in babası ünvanını kazanacak 20.Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Özden Örnek, MİLGEM’in ilk aşamasının modern sensör ve silah üretimi ile savaş yönetim sistem yazılımlarına sahip olmaktan geçtiğini görüyordu. Benzeteme yaparsak, MİLGEM bir orkestranın uzun soluklu senfonisi idi. Ortada senfoninin henüz bestesi olmadığı gibi orkestranın birçok enstrümanı da yoktu. Beste yapılmadan önce orkestra tamamlanmalı, beste daha sonra yazılmalı ardından her enstrüman için partisyonlar hazırlanarak eser ortaya çıkarılmalıydı. 1994 yılında bu durumu gören ve yapılabileceğine inanan çok az kişi vardı. MİLGEM’in en önemli bacağı şüphesiz Deniz Kuvvetleri Araştırma Merkezi Komutanlığı (ARMERKOM) idi. Onun nasıl kurulduğuna bakalım.

YAZGEM (Yazılım Geliştirme Merkezi) Kuruluyor. 1993 yılında kökleri Ege Gözetleme Projesi adı altında on yıl öncesine kadar giden Uzun Ufuk Projesi yeni bir çerçeveye oturtulmuştu. Proje İTÜ SAV (İTÜ Araştırma Vakfı) ve Deniz Kuvvetleri ortaklığında yürütülen ilk büyük çaplı ARGE projesi olarak başlatıldı. İlk kez Deniz Kuvvetleri geleneksel savaş gemisi bakım onarım faaliyetleri dışına çıkarak sivil bir üniversite ile çok kapsamlı iş birliğine girerek teknoloji üretecekti. Bundan önce Deniz Kuvvetleri ilk kez 1970’lerin sonunda SAPAN projesinde TÜBİTAK MAM ile iş birliği yapmıştı. Projenin amacı Ege’de azami oranda deniz taktik resim kaplamasını sağlamaktı. Ancak proje hedefleri istenen seviyede ilerlemiyordu. Diğer yandan Soğuk savaş biterken modern donanmalar yazılımlarda daha pahalı SMR (Safety Managed Runtime) sistemlerinden ticari olarak çok daha ekonomik ve erişilebilir COTS (Commercial Off-The-Shelf) VME (Versa Module Europa) yazılımına geçiyordu. Deniz Kuvvetlerimiz bu gelişmelere kayıtsız kalmayacaktı. 1992 yılında Gölcük Tersanesi 160 APGE Müdürlüğünde görev yapan Yk. Mühendis Binbaşı Kubilay Tok’un dönemin Kuvvet Komutanı Oramiral Vural Bayazıt direktifi ile bu alanda çalışma yapmak üzere ABD’ye gönderilmesi ve dönüşünde VME teknolojisindeki gelişmeleri APGE’de temel projelerde hayata geçirmeleri sonuçları bugüne yansıyacak çağlayan etkisini yarattı. O sırada Donanma Kurmay Başkanı olan MİLGEM projesinin gelecekteki mimarı Tümamiral Özden Örnek de bu gelişmeler üzerine APGE’ye tüm gücü ile destek vererek projelere katkı sağladı. Kader ağlarını örüyordu. 1993 yılında az sayıda mühendisle faaliyet gösteren APGE yeni sorumluluklarla karşılaştı. Knox (Yeni Tepe) sınıfı firkateynlere Link 11, yeni tip savaş yönetim sistemi konsolu ve Elektronik Harp kütüphanesi ihtiyacı; Alman/ Lürssen lisansı ile Taşkızak ’ta inşa edilen 7./8. Yıldız sınıfı hücumbotların TACTICOS savaş yönetim sistemlerinin test ve bakım sorumluluklarının devralınması ile Almanya ve Türkiye’de inşa edilen MEKO TRACK II A (Barbaros sınıfı) firkateynlerin savaş yönetim sistemlerinin idamesinin sağlanması başlıca projelerdi. Tüm projeler için mühendislere, bütçeye ve yeni organizasyona ihtiyaç vardı. Alman lisansı ile yapılan her gemi için sözleşmelerde savaş yönetim sistemlerinin yazılımı talep ediliyordu. Bu yazılımların kaynak kodları verilmiyordu. Firmalar bu yazılımları çok sayıda klasörlerde yazılı olarak veriyordu. Halbuki bu istek bilgisayar yazılımı ortamında karşılanabilmeli ve kaynak kodlarına erişim sağlanabilmeli ve gemilerin görev zamanında karşı karşıya kalınacak yazılım sorunlarına müdahale edilebilmeliydi. Bu amaca yönelik olarak 1993 yılında Hollanda Thomson CSF/HSA firmasına Yıldız Sınıfı Hücumbot personeli ile TACTICOS kursuna birlikte gönderilen APGE mühendisleri verilen eğitimi yetersiz bularak daha ileri yazılım destek kursu talep ettiler ve bu eğitim alındı. 1994 yılına gelindiğinde Gölcük Tersanesine bağlı faaliyet gösteren 160 APGE Müdürlüğünün tersane dışına çıkarak bağımsız bir yapıda YAZGEM Yazılım Geliştirme Merkezi olarak kurulmasına karar verildi. Ancak bunun somutlaşması için insan gücü ve tecrübe birikimine ihtiyaç vardı. Bu gelişme üzerine HSA/Thomson- CSF (Sonradan THALES) firması ile yeni bir sözleşme yapılarak 6 Ekim 1994 tarihinde Deniz Kuvvetlerinin 11 yüksek mühendisi Hollanda’ya 14 aylık yazılım geliştirme eğitimine gönderildi. Bu gruptan bazı mühendisler Almanya’da inşası tamamlanan MEKO TRACK IIA sınıfının ilk firkateyni TCG Barbaros’un savaş yönetim sistemlerinin testlerine katılarak çok değerli tecrübe kazanımları ile firmalara karşılaşılan sorunlarla ilgili değerli geri besleme sağladılar. Mühendislerimiz o kadar hızlı tecrübe ve bilgi birikimine sahip olmuşlardı ki firmanın yazılımındaki hataları bulacak kadar üst seviyede müdahale edebilmişlerdi. Gerek kurs gerekse teslim testleri sonrası kendine güveni tamamlanan Gölcük Tersanesi 160 APGE Müdürlüğü, 1996’da 10 seçkin mühendisle YAZGEM’e dönüştü. Bu grup daha sonra Yeni tepe sınıfı (Knox) firkateynler için Kalyon 5 (K5) komuta kontrol konsollarının yazılım ve donanım sürecini başlattılar. Prototipi üretip, daha sonra sanayinin iş birliği ile seri üretim modeli seçildi. Bu süreçte ASELSANbaşlangıçta ortak olarak seçilse de firma daha sonra karar değiştirerek çekildi. K5 konsolları daha sonra Thomson CSF-HSA ve HAVELSAN ile ortak üretildi. 1998 yılına gelindiğinde Knox sınıfı firkateynlere K5 konsolu montajı tamamlandı. YAZGEM’de 1997 yılında ayrıca SHM (Savaş Harekât Merkezi) simülatörü donanım ve yazılım süreci başlatıldı. Diğer yandan 1993’ten bu yana devam İTÜ-SAV ile devam eden Uzun Ufuk projesi tıkanıp, somut bir sonuç vermeyince proje sorumluluğu, 1997 Haziran ayında 16.Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Güven Erkaya tarafından komutanlığının son aylarında tamamen Deniz Kuvvetlerine ve YAZGEM’e devredildi. YAZGEM, 1998’de Uzun Ufuk projesinin önemli bir parçası olan helikopterler ile taktik bilgi aktarımı için Link 11 projesine başladı. Aynı yıl donanmaya taze kan getirecek Gabya sınıfı (FFG7) firkateynler katılmaya başladı. Sahip oldukları 1970’lerin UYK 7 Savaş Yönetim Sistemi günümüz ihtiyaçlarını karşılamıyordu. YAZGEM’e yeni projeler çıkıyordu.

ARMERKOM (Araştırma Merkezi Komutanlığı) Yeni inşa edilecek bir savaş gemisinin maliyet dökümünde savaş yönetim sistemi yazılım ve donanımı önemli yer alır. 1998’e gelindiğinde bir savaş gemisinin en önemli unsurlarından birisi olacak Savaş Yönetim Sistemi yazılım ve donanımları ile milli imkanlarla yapılacak sensör ve destek sistemlerinin geliştirilmesi için yazılım, elektronik harp ve akustik alanlarda farklı araştırmalar yapan mühendis ve araştırma grupları Gölcük’te 30 Ağustos 1998’de kurulan ARMERKOM’da tek çatı altına birleştirildi. ARMERKOM hızla gelişen dijital teknolojiye dünya ile uyum sağlayacak süratte kısa sürede adapte olabildi ve çoklu bilgisayar sistemlerine sahip VME formatta ethernet tabanlı ağlara uyumlu yazılımlar geliştirecek duruma geldi. Başlangıçta Thomson /CSF-HSA firmasının yazılımı kullanılmıştı ancak ARMERKOM artık kendi yazılımlarını yazacak duruma gelmişti. Komuta Kontrol, Link ve atış kontrol yazılımları yazılabiliyordu. 1998’de TÜBİTAK ile ortak Denizaltı Taktik Simülatör projesi başlatıldı. Aynı yıl daha sonra ilki Gabya sınıfı firkateynlerde kullanılacak GENESİS (Gemi Entegre Savaş Yönetim Sistemi)’nin temeli olan MİLKON (Milli Konsol) projesi başlatıldı. İlk ara katman yazılımı bu projede başarıldı. 1999’dan itibaren de Knox (Yeni Tepe) sınıfı fırkateynler, hem Link 11 hem de K5 konsolları üzerinden yeni komuta Kontrol sistemlerine kavuşmuşlardı.

GENESİS Doğuyor. MİLGEM’in eğer bir ruhu varsa, o savaş yönetim sistemiydi. Onun temeli GENESİS (Gemi Entegre Savaş Yönetim Sistemi) idi. Bu proje başlangıçta SHM simülatör projesi olarak başlatıldı. Projenin savunma sanayi için en önemli başarılarından biri SHM konsollarının, bir “mock up-donanım benzetimi”nin özel sektör tarafından üretilmesiydi. TÜBİTAK desteği ile daha sonra bu “mock up” üzerinden alternatifler üretildi. Ara katman yazılım desteği devam etti. Bütün bunları yaparken aynı zamanda tüm modern platformların “savaş yönetim sistemi” yazılım bakım desteğini de sürdürdü. Bu çalışmalar geleceğin en önemli projesi olan “GENESİS” alt yapısını oluşturdu. Gerek Uzun Ufuk proje yazılımlarının 1997’den sonra YAZGEM’e verilmesi gerekse K5 projesinin yabancı ortakla başarıyla bitirilmesi artık tamamen milli olanaklarla yeni bir savaş yönetim sitem yazılımının projelendirilmesine yol açıyordu. GENESİS, MiLGEM’in en önemli kilometre taşı olarak yola çıkmıştı. Bu arada Deniz Kuvvetlerinde 1997 yılında kurulan APGE Başkanlığına bağlanan ARMERKOM belki de Deniz Kuvvetleri tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini oluşturuyordu. Teknolojide kendi kendine yeterlilik ve yaratıcılık temelli, yeni teknolojilerin Cumhuriyet Donanmasına transferi süreci 20’nci yüzyıl bitmeden donanmanın doğduğu yerde başlatılıyordu.

1990’lı yıllarda Cumhuriyet Donanması 20.yüzyılın sonuna büyük bir enerji ile yaklaşıyordu. Sadece teknolojik alanda kabuk değiştirmiyor aynı zamanda 1990’lar sonrası büyük çapta yenilediği filolar, Harp Filosu (MEKO, Yeni Tepe, Gabya sınıfı firkateynler); Hücumbot Filosu (Yıldız, Kılıç sınıfı hücumbotlar), Denizaltı Filosu (Preveze sınıfı denizaltılar) ve Lojistik Destek Gemileri Filotillası (TCG Akar ve TCG Yarbay Kudret Güngör) ile harekât temposunu ve harekât çapını geçmiş yıllarla kıyaslanamayacak şekilde artırıyordu. Artık muhrip ve firkateynlerimizin yeni destek gemileri ile açık denizde çok uzun süreler görev yapmaları mümkün hale gelmişti. 1990 sonrası firkateynlerimiz ve açık deniz destek gemilerimiz NATO Akdeniz Daimî Deniz Kuvvetinde (STANAVFORMED) sürekli görev almaya başlamıştı. Yugoslavya Krizinde donanma gemilerimiz barışı tesis ve koruma harekâtı kapsamında IFOR ve SFOR’a deniz desteği sağlıyorlardı. En önemlisi 1996 Kardak ve Avrasya Feribotunun kaçırılması krizleri ile 1997’de Arnavutluk’ta yaşanan iç karışıklıkta vatandaşlarımızın tahliye operasyonunda başarılı bir performans sergilenmiş ve bu durum topyekûn denizci insan gücümüzde kendine güven ve tecrübe birikimini geliştirmişti. Donanma, Oramiral Güven Erkaya döneminde zirve yapan çok sayıda gerçek krizlerin tümünden başarıyla çıkarak, gerekirse bir savaşa da hazır olduğunu ispat etmişti.

MİLGEM Projesi Devam Ediyor. Oramiral Güven Erkaya 1995-1997 arasındaki vardiyası sırasında çok sayıda gerçek krizle uğraştı. Bu koşullar altında Ege’de keşif gözetlemeye destek verecek Uzun Ufuk projesine odaklandı. Ancak proje İTÜ SAV ile istediği gibi ilerlemeyince proje 1997’de YAZGEM tarafından devralındı. (2002 yılında Uzun Ufuk kendi mühendislerimizin marifeti ile başarıyla tamamlanacaktı.) MİLGEM için Denizaltı Savunma Harbi-Keşif Karakol gemisi statüsünde Mart 1996’da yani Oramiral Erkaya döneminde harekât ihtiyaç dokümanı hazırlandı. 20 Mayıs 1998 tarihinde yani Oramiral Salim Dervişoğlu döneminde Deniz Kuvvetleri MİLGEM tedariğinin finans modelini belirledi. Buna göre 8+4 (opsiyon) gemilik projenin yurt dışı kaynak ihtiyacı devlet firma kredisi ile; yurtiçi kaynak ihtiyacı ise Savunma Sanayi Destekleme Fonundan (SSDF) karşılanacaktı. 1998 Ağustos ayında harekât ihtiyaç dokumanı üzerinden yapılan teknik çalışmalar tamamlanarak Teknik Tanımlama Dokümanı onaylandı. Konsept dizayn çalışmaları için Taşkızak Tersanesi ile İTÜ Savunma Vakfı ile bir proje grubu oluşturuldu. 14 Eylül 1998’de MİLGEM projesi yurt dışı kaynak ihtiyacı için hazine müsteşarlığından ön ithalat izni alındı. Ancak tedarik modeli sürekli değiştiriliyordu. Zira o dönemde Savunma Sanayi Müsteşarlığı (SSM) proje için ana yüklenici bulmak istiyordu. Milli ana yüklenici bulmak 90’ların sonunda kolay değildi. Müsteşarlık tüm proje sorumluluğunu yerli veya yabancı bir ana yükleniciye vermek istiyordu. Ancak bu durumun eski hazır alım modellerinden farkı yoktu. Bir diğer husus da Türk sanayisinin kendine güveni yoktu. MİLGEM’in babası merhum Oramiral Özden Örnek’in MİLGEM’in Öyküsü(Kırmızıkedi Yayınları -2016) adlı kitabında yazdığı üzere o dönemde temel sorun henüz kimsenin milli gemi yapacağımıza inanmıyor olmasıydı.

Donanma İyon Denizi Güneyinde. MİLGEM için proje modeli aranırken hayat devam ediyordu. İsmi dönemin Deniz Kuvvet Plan Şube Müdürü Deniz Kurmay Yarbay (Sonradan Koramiral) Kadir Sağdıç tarafından koyulan ‘’Açık Denizlere Doğru’’doktrininin hayata geçirildiği Oramiral Güven Erkaya döneminin sonunda Türk deniz gücü, doktrin birliğini sağlamış, malzemeden usullere, kadrodan kuruluşa kadar her alanda standardizasyonda büyük sıçrama kaydetmiş, eksik unsurlarının tamamlanmasıyla çok boyutlu harekât yeteneğine sahip bir açık deniz donanmasına dönüşmüştü. Öyle ki 1997 Haziran ayında icra edilen Deniz Kurdu Tatbikatında ağırlık merkezi ilk kez Ege’den Doğu Akdeniz’e taşınmıştı. Oramiral Erkaya dönemi sonrası 1997-1999 döneminde Akdeniz sathında varlık gösterme ile dışa açılma ve donanma diplomasisi uygulamaları da son derece başarılı sonuçlar verdi. Tarihte ilk kez 1998 Deniz Kurdu Tatbikatında Girit -Malta arası ve İyon Denizi Güneyinde geniş bir bölgede donanma kuvvet çoğunluğu ile tatbikat icra etmiş, havada yakıt ikmali yapan F16 uçaklarımız orta Akdeniz’de donanma desteğinde bulunmuştu. Söz konusu tatbikat tarihimizde bir ilk olmuş ve Amerikan Büyükelçisi ertesi sabah Dışişleri Bakanından randevu isteyerek Türkiye’nin ne yapmaya çalıştığını sorgulamıştı.

1999 Depremi Donanmanın Enerjisini Durduramadı. 1997-1999 yılları arasında Deniz Kuvvetleri Kurmay Başkanının Koramiral Özden Örnek olması onun teşvik ve kolaylaştırıcılığı sayesinde teknolojik ilerlemede kuvvet çarpan etkisi yaratmıştı. Neticede Gölcük’te ARMERKOM; Ankara’da APGE Başkanlığı bu dönemde kurulmuş ve denizci mühendislerimiz her geçen gün yüksek bir moral ve motivasyon gücü ile yeniliklere yelken açmıştı. 1998’de ARMERKOM bünyesinde YAZGEM’e ilaveten Akustik Araştırma Grup Başkanlığı ve Elektronik Harp Grup Başkanlığı da faaliyete geçmişti. Söz konusu dönemde donanmanın gerek her geçen gün gelişen nitelik ve niceliğinden Gölcük ve Aksaz gibi deniz üslerimizde herkesin özendiği ve örnek aldığı nitelikli ve yaşama enerjisi son derece yüksek hayat standardına kadar cumhuriyet donanması geleceğe coşku ile ilerliyordu. Bu gelişme 17 Ağustos 1999 depremi ile gölgelendiyse de depremin etkileri kısa sürede atlatıldı ve ölümsüzlük sırrına çoktan kavuşmuş olan Cumhuriyet Donanması nerede kalmıştık? dedi. 1999-2001 arasındaki dönem deprem yaralarının sarılması gayretlerine odaklandı. 2001 yılında tüm yaralar sarılmış, donanmaya MEKO sınıfı TCG Salihreis ve TCG Kemalreis firkateynleri ile Gabya sınıfı TCG Gökçeada ve TCG Gediz firkateynleri; Kılıç sınıfı TCG Kalkan ve TCG Mızrakhücumbotları katılmış; Gür sınıfı, TCG Gür ve TCG Çanakkale denizaltıları kızağa konulmuştu. Karadeniz’de 6 sahildarı bir araya getiren Karadeniz Deniz İşbirliği Görev Grubu (BLACKSEAFOR) Türkiye liderliğinde hayata geçirilmişti. Bu gelişme ABD’yi son derece rahatsız etmişti. Deprem sonrası iki yıllık dönemde Haliç’te bulunan Taşkızak Tersanesi kapatılmış, Türkiye Gemi Sanayiine ait Pendik’te bulunan Tersane, İstanbul Tersanesi adıyla 2001 yılında Deniz Kuvvetleri envanterinde hizmete girmişti. Artık su üstü savaş gemilerinin inşası burada; denizaltıların inşası Gölcük’te devam edecekti. ARMERKOM da deprem sonrası Pendik’te İstanbul Tersanesi bölgesine taşındı. Gölcük’te deprem öncesi onun için yapılan binaya da Donanma Komutanlığı taşındı.

MİLGEM için ilk SSİK Kararı Çıkıyor. MİLGEM dizayn ve tedarik modeli için depremden 6 ay sonra 15 Şubat 2000tarihinde Savunma Sanayi İcra Komitesinden (SSİK) ilk kez karar çıkarıldı. Denizaltı Savunma Harbi (DSH) ve Keşif Karakol Gemisi Projesi olarak başlatılan MİLGEM (Mili Gemi) Projesi kapsamında azami yurt içi katkı payı ile toplam 8+4 (12 adete) kadar geminin tasarım ve inşası öngörülmüştü. Bu karar paralelinde 18 Mayıs 2000 tarihinde de teklife çağrı dosyası (RFP)yayınladı. Bu çağrıya sekiz firma cevap verdi. Yarısı Türk firmasıydı. Dosyalardaki eksiklikler ve elemeler sonucu 2 Ocak 2001tarihinde yenilenen çağrıya, Almanya, Türkiye ve İngiltere’den üç firma cevap verdi. Bu süreçten de istenen sonuç çıkmayınca 16 Haziran 2002’de MİLGEM ihale süreci iptal edildi. Bu noktaya gelinmesi pek çok açıdan iyi olmuştu. Amiral Özden Örnek,MİLGEM’in Öyküsü isimli eserinde şunları yazıyor: ‘’MİLGEM’in ilk doğuşu maalesef Bahriyeye veya özel sektöre teknolojik bir yetenek kazandırmak hedefinden uzaktı. Bu nedenle seneler geçtikçe kendine taraftar bulamadı. İstediğimiz harp silah araçlarını taşıyan ve maliyetinin en az %60 üzerindeki kısmını yurt içinde üretebileceğimiz, bir gemi inşa modeli, bizim için esas olmalıydı. Tabii böyle bir konu, yurt içinde ARGE gerektiriyordu. Özel sektörümüz ise, talebi çok kısıtlı olan böyle bir konuya kaynak ayırmak istemiyordu. TÜBİTAK ve üniversitelerin vakıfları bu konularda en uygun olanaklara sahiptiler. Ayrıca kendi ARGE’mizi de geliştirmek zorundaydık. Halbuki 1994 yılında MİLGEM proje fikri ortaya çıktığında, bir saha komutanının, komutanlar toplantısı gündem maddesi olarak önerdiği “Bahriyede ARGE faaliyetleri için bir birim kurulması” önerisi kabul edilmemişti. Düşünün ki bugün (2016’dan bahsediyor yn.) sonar üretebiliyoruz ama o günlerde bir sonar ve DSH sistemi için şartname yazmasını bile bilmiyorduk. Aynısı gemideki hemen hemen tüm silah, cihaz ve sistemlerin tedariki için de geçerliydi. Maalesef bu konuları da size kimse öğretmiyordu. Kendiniz terleyerek ve maliyetini ödeyerek öğrenmek zorundaydınız.’’

Oramiral Özden Örnek’in Akıntının Yönünü Değiştirmesi. 2001 Ağustos Askeri Şurasında Koramiral Özden ÖrnekOramiralliğe terfi etti ve Donanma Komutanı oldu. Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülent Alpkaya olmuştu. 22 Haziran 2002’de mevcut projenin görev ihtiyaç dokumanı ile teknik tanımlama dokümanı yeniden yazıldı. 16 Mayıs 2003 tarihinde tedarik modeli değiştirilerek ilerlendi. Bu tarihten 2 ay sonra MİLGEM Teknik Şartnamesi 22 Temmuz 2003’te değiştirildi. Bu modelde yerli katkı payının %50 seviyesine çıkması hedefleniyordu. Bunun için AR/GE’ye ihtiyaç vardı. 30 Ağustos 2003 tarihinde Oramiral Özden Örnek Deniz Kuvvetleri Komutanı olarak göreve başladı. Önünde 24 ay vardı. Bu kritik zaman dilimi içinde MİLGEM mutlaka kızağa konmalıydı. Ama nasıl? Amiral Örnek’in komutanlığının ilk altı ayında pek bir ilerleme sağlanamadı. En önemli kazanım öncelikle geminin kullanacağı çeliğin üretimi için ERDEMİR ve SSM bir araya getirilerek çelik üretiminin gerçekleşmesi sağlandı.

MİLGEM Projesi Fiilen Başlıyor . 2004 Mart ayında MİLGEM projesinin ilerlemesinde büyük rolü olan Savunma Sanayi Müsteşarı Murat Bayar yeni görevine başladı. Deniz Kuvvetleri ile SSM arasındaki iş birliği ve eşgüdüm yeni bir sayfa açtı. 11 Aralık 2003’te yapılan Amiraller Kurulu toplantısında MİLGEM için performans sorumluluğu, dizayn, dizayn kontrolü geminin inşası, sistem temini ve sistem entegrasyonunun Deniz Kuvvetleri ve SSM ortaklılığında yapılmasına karar verildi. Bu karara göre 5 Mart 2004 tarihinde MİLGEM’in inşa direktifi Amiral Örnek tarafından imzalandı. 12 Mart 2004’te proje fiilen başladı. İstanbul Tersanesinde MİLGEM Proje Ofisi (MPO) tesis edildi. Her ne kadar hala önemli bir kesim milli geminin gerçekleşeceğine inanmasa da işler hızlanıyordu. 14 Mayıs 2004’te önceden 15 Şubat 2000 tarihinde alınan ilk SSİK kararı revize edildi. Yeni karara göre 8+4 DSH/ keşif karakol gemisinden birinci gemi (prototip) Deniz Kuvvetleri sorumluluğunda olmak üzere İstanbul Tersanesi diğer gemilerin aynı tersane ve/veya yurtiçi özel sektör tersanesinde inşa edilmesi kararı çıktı. Bu karara göre alt sistem ve malzemeleri SSM temin edecekti. Deniz Kuvvetleri performans sorumluluğunu yüklendiğinden tasarımdan, yapımdan ve tedarik hariç her türlü inşa planlamasından sorumluydu. SSM ise tedarik sorumluluğunu yüklenmişti. SSİK kararları SSM ve Deniz Kuvvetleri Komutanlığını hukuken bağlayıcıydı. Ancak bu gelişmeye rağmen projenin ilerleyişinde Müsteşarlığın endişeleri vardı. En büyük endişe Deniz Kuvvetlerinin tasarımı kendisine ait bir savaş gemisini önceden inşa etmemiş olmasıydı.

MİLGEM ’de Önemli Bir Dönüm Noktası. Savunma Sanayi İcra Komitesinin 15 Mayıs 2004 tarihli toplantısı Türk savunma sanayiinin millileşmesi yolunda çok önemli bir dönüm noktası oldu. Zira bu kararda önemli ve büyük projelerin çoğunun ihale süreçleri iptal edildi. Yabancı ana yüklenicilerle Türkiye’de lisans altında üretimi öngören proje modelleri iptal edilerek bunların yerine yerli şirketlerin ana yüklenici olacağı modele geçildi. Bu karar MİLGEM modeli ile tam uyuşuyordu. Bu karar sonrası Deniz Kuvvetlerinin üniversiteler, TÜBİTAK ve savunma sanayi kuruluşları ile iş birliği ve AR/GE süreçleri hızlanacaktı. Deniz Kuvvetlerinin TÜBİTAK ile kurumsal ilişkiyi erken kuran ve ARGE projesi geliştirme kültürü olan güçlü bir geçmişi vardı. Bu birikimin de büyük katkısı görüldü. TÜBİTAK ile Haziran 2004’te kapsamlı iş birliği protokolü imzalandı. TÜBİTAK ileARMERKOM arasında beş paket hazırlandı. MİLGEM için Sonar ve Sualtı Telefonu, Kızıl Ötesi İz Tahmin ve Ölçümü, Elektromanyetik Uyumluluk, Degaussing Sistemi, Radar Kesit Alanı (RKA) Ölçümleri ARMERKOM ile iş birliği içinde beraber yürütüldü.

SSM ile Temel Sorun Alanı. 27 Ağustos 2004’te SSM, MİLGEM’in azami milli katkı payı ile yapılmasına yönelik olarak 24 konuda Bilgi İstek Dokümanı (RFI) yayınladı. Kısa süre sonra 1 Eylül 2004’te İstanbul Tersanesi’nde MİLGEM Proje Ofisinde önemli bir toplantı yapıldı. Buna Savunma Sanayi Müsteşarı Murat Bayar da katıldı. Mevcut model müsteşarlığın alıştığı modelden farklıydı. Zira MİLGEM hazır gemi alımından çok daha değişik bir model içeriyordu. Bu projede dışardan pazarlanan hazır dizayn ve donanımlı gemi yerine harekât ihtiyacına göre tespit edilen araç, gerek ve malzemeler azami AR/GE ve milli katkı ile tedarik edilerek milli tasarıma göre bir gemi inşa ediliyordu. Amiral Örnek, MİLGEM’in Öyküsü adlı eserinde temel sorunu Savunma Sanayi Müsteşarlığı (SSM) bakışı ile özetle şöyle izah ediyor: ‘’Gerçekte SSM’in bugüne kadar yürüttüğü projelerde üç tane aktör vardır. Biri kullanıcı yani Deniz Kuvvetleri. İkincisi tedarik makamı yani SSM ve üçüncüsü müteahhit yani ana yüklenici… Bu modelde SSM’e göre müteahhit yoktu. Bu rol kullanıcı (Deniz Kuvvetleri) ile tedarik makamı (SSM) arasında paylaşılıyordu… Bu durum bürokratik olarak süreci yönetmede zorluk çıkarabilirdi. Bu modelde ana yüklenici yani müteahhit, MİLGEM Proje Ofisi, İstanbul Tersanesi ve SSM arasında bölüşülmüştü. Dosyalar Deniz Kuvvetleri ile Tersane arasına gidip geliyordu. SSM bunun dışında kalıyordu. Rahatsızlık buradan çıkıyordu…SSM baş edemeyeceği bir işi yapmak istiyor ama gücünün yetmeyeceğini de biliyordu. SSM klaslamayı bilmeden, nasıl bir tasarım olduğunu bilmeden tedarike girişecek durumda değiliz diyordu. SSM neticede bir proje yöneticisi şirkettir. Bu yönetimi de uluslararası standartta bir kalite belgesine göre yapıyor. Özünde bir ana yüklenici projeyi yönetiyor ve ona bu işi vermeden önce alt yüklenicilerinin programa göre kilometre taşlarını, hak ediş ödemelerinin bütçesini istiyor. Süreçte kalite kontrol aşamaları var. İşte o günlerde SSM bunları yapamayacağını düşünüyordu…Deniz Kuvvetleri önceden sıfırdan gemi inşa etmedi. Bu yeteneği var mıdır? Paranın sahibi savunma sanayidir ama parayı başkaları kullanacaktır.’’ En büyük sorun ise projenin orkestra şefi konumundaki itici gücü 20. Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Özden Örnek,2005 Ağustos’unda emekliye ayrıldığında proje ne olacaktı? Her şeye rağmen proje ilerlemeye devam etti. 2004 Aralık ayında Deniz Kuvvetleri, Türkiye Uçak Sanayi AŞ (TUSAŞ) ve SSM arasında üçlü protokol imzalandı. Yeni karara göre TUSAŞtedarik şirketi olacaktı. Böylece MİLGEM malzemelerinin tedarik süreci başlatıldı. MPO’nun ihtiyaç duyacağı hizmet alımları ile SSM’nin tedarik edeceği ana malzeme alımları dışındaki tüm alımları TUSAŞ yapacaktı. MİLGEM Projesinin ilerlemesinde çok büyük katkısı olan Gölcük Tersanesi eski komutanlarından Emekli Yüksek Mühendis Amiral Savaş Onur, projeye malzeme tedarik edecek olan TUSAŞ’ta göreve başladı. (2020 yılında sonsuzluğa uğurladığımız kıymetli Amiralimizin MİLGEM’in gerçekleşmesine kattığı katma değerler önünde saygı ile eğiliyorum.)

Maraton Sona Yaklaşıyor. 2004 biterken İstanbul Tersanesinde MPO’da işler devam ediyordu. Geminin teknik tanımlama dokumanı 2003 yılında yeniden değerlendirilmiş, helikopter hangarı ile ana tahrik sisteminde dizellerin yanına gaz türbini tasarıma eklenmişti. Gemi 1500 tondan 2200 tona kadar çıkabilecekti. Diğer yandan MİLGEM gerçek anlamda bir savunma sanayi teşvik programıydı. Milli olarak yapılabilecek unsurlar her gün artıyordu. Milli sanayiden fışkıran cevherler Tersane ile temasa geçmede yarışıyordu. Örneğin Aralık 2004 ayında Kayseri’deki bir firma CNC tezgâhı onarabileceğini, fiber optik kablo ürettiğini, lazer cayro yapabileceklerini bildirmişti. 28 Aralık 2004 tarihinde SSM ile yeni bir toplantı daha yapıldı. SSM bilinen sorunları dile getiriyordu. Tekrar eden temel sorun ana yüklenici olmamasıydı. Bir yerde Deniz Kuvvetleri hem kullanıcı hem de tersanesi ve MPO nedeni ile yüklenici konumundaydı ve bu duruma SSM alışamamıştı. Gelecekte aksaklıklar yaşanır ve karşılıklı suçlamalar olursa diye endişe duyuluyordu. Neticede her şey konuşuldu ve dönemin Müsteşarı Murat Bayar’ın iş birliğine yönelik olarak Amiral Özden Örnek ile yarattığı yapıcı atmosferde 14 Ocak 2005 günü yeni bir protokol yapıldı. Buna göre SSM ağır malzemeleri tedarik edecek; Tersane tasarım ve inşaya başlayacak, Tedarikleri de TUSAŞ yapacaktı. Geminin dizayn ve inşaat sorumluluğu Deniz Kuvvetlerinde olacak ve SSM protokol programına göre malzemeleri tersanede bulunduracaktı. Bu kapsamda 16 Mayıs 2005’te geminin klaslama hizmetlerini Türk Lloyd’u aldı. 22 Haziran 2005 tarihinde toplanan SSİK çok önemli bir kararla TUSAŞ’ın görevini STM (Savunma Teknolojileri Mühendislik ve Ticaret A.Ş.)’ye verdi. Böylece yardımcı makineler ile diğer malzeme ve hizmetlerin tedarik sorumluluğunu STM üstlendi. Bu kararla birlikte Amiral Savaş Onur, TUSAŞ’tan STM’ye geçerek görevine başladı. STM, Amiral Savaş Onur liderliğinde o derece başarılı oldu ki 2006’da tedarik yanında dizayn sorumluluğu da STM’ye verildi. Bugün savaş gemisi dizayn ve inşa alanında dünya markasına dönüşen STM’nin tarihindeki en önemli başlangıçlardan birisi MİLGEM projesi olmuştur.

Savaş Sistemleri ve Silahlar. 2005 yılı yazına doğru girerken MİLGEM’in savaş sistemlerinin geliştirilme ve montaj sorumluluğunu alacak HAVELSAN ve ASELSAN’ın hala anlaşamadığı ortaya çıkıyordu. Her iki firma da Amiral Özden Örneksonrası dönemde projenin devam edeceğinden emin olmak için acele etmiyordu. ASELSAN iki firmadan birinin ana yüklenici, diğerinin alt yüklenici olmasını istiyordu. HAVELSAN ise hem konsorsiyum hem ana yüklenici modellerini uygun görüyordu. Sonunda iki firma iş ortaklığı modeli ile ilerlemeye karar verdiler. Temmuz 2005’te süreç başladı. Bu arada ASELSAN’a o dönemde deniz sistemlerinde kuantum sıçraması yaptıran projenin MİLGEM olduğunu belirtelim. Amiral Özden ÖrnekMİLGEM’in Öyküsü isimli kitabında dönemin Genel Müdürünün kendisine daha sonra ‘’sayenizde vizyonumuz değişti, sizlere teşekkür ederiz. Bizi yapmakta olduğumuz hatadan geri çevirdiniz’’ dediğini yazıyor. Zaman içinde ARMERKOM‘un geliştirdiği yazılım ve donanım prototipleri HAVELSAN, ASELSAN, ROKETSAN ve diğer savunma sanayii özel şirketleri üzerinden tüm saha performans testleri yapılmış şekilde kabul edildi ve seri üretim süreci başladı. MİLGEM sayesinde Diğer bir TSKGV şirketi olan ROKETSAN ile de ilişkiler geliştirilmişti. Bugün milletimizin gurur duyduğu isimleri Amiral Örnektarafından verilen Atmaca ve Gezgin füzeleri ile Akya denizaltı torpidosunun tohumları o zaman atıldı.

TCG Heybeliada’nın Omurgası Kızağa Konuyor. 26 Temmuz 2005 günü MİLGEM Korvetlerinin ilki olan TCG Heybeliada’nın ilk kaynağı İstanbul Tersanesinde yapılan törende Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer tarafından yapıldı. Amiral Özden Örnek, hayatındaki en güzel anısı olan bu tarihi olaydan bir ay sonra emekli oldu. Tek kelime ile şeytanın bacağını kırmıştı. ‘’Yapamazlar, Yapılamaz’’ denilen milli savaş gemisini kızağa koydurmuştu. Bundan sonrası vardiyayı devralan amirallere ve başta MPO, STM ve İstanbul Tersanesinin mühendislerine kalmıştı. 5 Eylül 2005 tarihinde MPO Müdürü olarak göreve başlayan Yüksek Mühendis Albay Ahmet Çakır artık bu geminin omurgası üzerinde her geçen gün ağır ağır yükselişini sağlayacak kişilerin başındaydı. 2005-2007 arasında görev yapan Deniz Kuvvetleri Komutanı Amiral Yener Karahanoğlu da Amiral Özden Örnek’in öz evladı gibi bağlandığı MİLGEM projesine aynı irade ve istenç ile devam etti. Bu arada MPO’da çalışan mühendislerin büyük çoğunluğu gemilerden yetişmiş yüksek mühendisler ile gemilerde makine subaylığından yetişmiş son derece seçkin subaylar olmasıydı. Harekât ihtiyaçlarını biliyorlardı. Çünkü değişik gemilerin köprüüstü, SHM ve makine dairelerinde vardiya tutmuşlar, acil durum yaşamışlardı. Bu durum geminin konsept dizayndan gerçek inşaya geçme aşamasında büyük yarar sağlayacaktı.

Fiili İnşaat Başlıyor. Detay dizaynın %80 seviyesine tamamlanmasından sonra fiili inşaat 7 Ocak 2007’de başladı. Denize iniş zamanı olarak da 27 Eylül 2008 belirlenmişti. İşleri o kadar zordu ki, milli olarak tasarlanan malzemelerle, geliştirilen veya hazır alınan değişik silah, sensör, savaş yönetim sistemleri, ana makine ve yardımcı sistemler detay dizayn parametreleri içinde lego yapar gibi gemiye monte ediliyordu. Yapılan her hata programı günlerce ya da haftalarca geriye atabiliyordu. Zorlu ve çok yoğun bir süreç sonunda Preveze Deniz Zaferi ve Deniz Kuvvetleri Gününde, 27 Eylül 2008’de gemi Pendik’te deniz indi. Törende tümamiral olarak ben de vardım. Tekne suyla buluşurken hüngür hüngür ağladığımı hatırlıyorum. Ayağa kalkarak avazım çıktığı kadar helal olsun diye bağırdığımı hatırlıyorum. Maalesef bu duygu yüklü törene Amiral Özden Örnek davetli değildi. 29 Mart 2007 tarihinde operasyon unsuru Nokta Dergisi, FETÖ kumpasının bir aracı olarak Amiral Örnek’e ait olduğunu iddia etiği Darbe Günlükleri haberini yayınlamış ve o tarihten itibaren Amiral Örnek’ten en yakınlarında sandığı silah arkadaşları dahi uzaklaşmıştı. ABD, İngiltere, İsrail ve Alman gizli servislerinin emrindeki FETÖ, 2007’den itibaren Deniz Kuvvetleri başta olmak üzere Silahlı Kuvvetlerin Atatürkçü, milli damarını yok etmek için düğmeye basmıştı. Özden Örnek’in baş hedef olarak seçilmesinin temel nedeni Milli Gemiyi yapmasıydı.

TCG Heybeliada’nın İlk Seyri ve Donanmaya Teslimi. 2 Kasım 2010’da da gemi ilk seyrine çıktı. 2300 tonluk gemi 30 mil süratin üzerine çıkmıştı. Gemide titreşim yoktu. Seyir ve savaş sistem tecrübelerinde kısa sürede giderilen küçük aksaklıklar dışında hiçbir sorun yaşanmadı. 27 Eylül 2011 tarihinde TCG Heybeliada donanmaya teslim edildi. 27 Eylül 2011 günü başta Amiral Özden Örnek olmak üzere, MİLGEM sürecinde görev alan 33’ü amiral 134 denizci, Balyoz, Kafes, Amirallere Suikast, Askeri Casusluk isimli FETÖ kurgulu, hükümet onaylı ve muhalefetin suskunluğunda gelişen kumpas davalar nedeni ile 11 Şubat 2011’den itibaren Silivri, Hasdal, Maltepe ve Sincan cezaevinde 3,5 yıl sürecek esaret dönemindeydiler. Sadece cumhuriyet tarihimiz değil Türklerin binlerce yıllık tarihinde böyle bir ihanet ve kepazelik yaşanmadı. Kendimi ve diğer arkadaşlarımı ve büyüklerimi geçiyorum, hala düşündükçe yüreğim yanar, merhum Amiral Özden Örnek o akşam haberlerde Silivri’deki koğuşunda donanmaya teslim edilen adını bile kendisinin verdiği TCG Heybeliada’nın törenini izlerken ne hissetmiştir? diye.

MİLGEM Ne Kazandırdı? MİLGEM bize kendimize olan güveni kazandırdı. İçimizdeki gemi yapamayız, yapsak bile donatamayız korosunun sesini sonsuza kadar kestirdi. Milli sanayi ve sivil tersanelerimiz bu başarıdan sonra büyük bir uyanış ve farkındalık içine girdi. STM, TCG Heybeliada inşa edilirken 300 Türk firması ile muhatap olmuş, gemideki 19 savaş alt sistemi, 14 tekne alt sistemi, 21 makine alt sistemi ve 22 elektrik alt sisteminde toplamda %71 Türkiye tarafından geliştirilmiş ve üretilmiş milli sistem kullanılmıştı. İnşa ve donatım sürecinde 50’ye yakın ana ve alt yüklenici ile 200 Küçük ve Orta Büyüklükte İşletme (KOBİ) sürece dahil oldu. MİLGEM sayesinde Türk Gemi İnşa ve Savunma Sanayi ileri mühendisliğe geçerken her alanda standardizasyonu benimsedi. Bu konuda talimatlar yönergeler ortaya çıktı. MİLGEM sayesinde sadece donanmaya teslim edildiği 2011 yılında 2 milyar dolarlık sipariş alındı. Tuzla bölgesinde 10.000 işçiye istihdam sağlandı. 1990’ların sonunda MEKO firkateynlere yüzde 2,5 olan milli katkı TCG Heybeliada’da %71’e; aynı tersanede 2023 yılında tamamlanarak donanmaya teslim edilen 5.MİLGEM İstif sınıfı TCG İstanbul firkateyninde %81’e çıktı. MİLGEM gibi itibarlı bir proje sayesinde Türk Savunma Sanayi lig atladı. TCG Heybeliada 2 yaşını bitirdiğinde 102 gün sürecek 17 bin millik Afrika seyrine çıktı. Gemi sistemlerinin tümünün son derece yüksek performans sergilediği ve onlarca liman ziyaretinin yapıldığı bu seyir ile Türkiye MİLGEM’i dünyaya da tanıtmış oldu. MİLGEM teriminin 1994 yılındaki isim babası ve projenin ilk tohumlarının atılmasında Plan Prensipler Başkanı olarak görev yapan Amiral Mustafa Özbey şöyle diyor: ‘’MİLGEM projesinin prototip gemilerinin (TCG Heybeliada ve TCG İstanbul) Deniz Kuvvetleri sorumluluğunda tamamlanıp istenen performansa ulaşmasından sonra, sivil tersanelerimizin askeri gemi üretme ve dış satış yetkinliğine ulaşması sağlanmıştır. Bu durum gerçekte ideal bir durumdur. Sivil tersanelerimizin, dünya kriterlerine uygun savaş gemisi yapım yetkinlik düzeyine ulaşması için bünyelerinde nasıl iyileştirme yapmaları gerektiği, Deniz Kuvvetleri tersanelerimizin rehberliğinde belirlenmiş ve yapılmıştır. Tersanelerimiz dış satış projelerini yönetirken, Deniz Kuvvetlerimizin geçmişte, kendi yaptığı dış alım deneyimlerinden de büyük ölçüde yararlanmışlardır. Emekli olan, bu konularda Deniz Kuvvetleri tersanelerinde büyük birikim kazanan mühendislerimiz, özel tersanelerin kurucu teknik çekirdek kadrolarını oluşturmuştur. Çok rekabetçi ihracat ortamında tersanelerimizin bugün ulaştığı başarı düzeyinde, MİLGEM’in bütünleşik kurucu stratejisi, en başat katma değeri yaratan unsur olmuştur.’’ Bu yüksek moral ile havacılık ve kara kuvvetlerine yönelik harp silah sensör ve araçlarının geliştirilmesi ve dış piyasalara açılmasında oyun değiştirici etki yarattı. Bahriye, böylece Osmanlı döneminden itibaren Anadolu’ya teknoloji ve moderniteyi getiren öncü kurum olma özelliğini 21.yüzyılda da devam ettirdi.

Amiral Özden Örnek’e Sonsuz Şükranlarımızla. 2002 yılında tamamen durma aşamasına gelen MİLGEM’i gerçekleştirmeyi ve Deniz Kuvvetlerinde AR/GE ile Gemi İnşa/Donatma yeteneklerini buluşturmayı kendisine hayat gayesi yapan 2019 yılında sonsuzluğa uğurladığımız Amiral Özden Örnek kendisine yapılan haksızlıklara, uğradığı iftiralara, ailesine çektirilen acılara inat eminim ki bugün sonsuzluk okyanusunda doğumuna ve mavi vatan ile buluşmasına sebep olduğu MİLGEM gemileri, Atmaca, Gezgin ve Akya silah sistemleri, GENESİS, ADVENT yazılımları ve daha nice gemi ve sistemlerin varlığı ile huzur buluyordur. İnsanlar ne olduğu ile hatırlanmazlar ne yaptıkları ile hatırlanırlar. Amiral Özden Örnek, Türk vatanı ve ayrılmaz parçası Türk milleti var olduğu sürece denizdeki teknolojik sıçramayı başaran Büyük Türk Amirali olarak sonsuza dek hatırlanacaktır. Aziz hatırası önünde saygı ile eğiliyorum. O denizdeki büyük bir savaştan çok ama çok daha büyük bir savaşı kazandı. Türk gemi inşa ve deniz savunma sanayiinin kapılarındaki paslı zinciri kırdı. Bugünün nesilleri Amiral Örnek’i örnek alarak yeni zaferler kazanmalı ve tarihteki onurlu yerlerini hak etmelidir. Böylece Türk milleti Büyük Atatürk’ün ülküsüne sadık kalarak denizcileşme sürecini tamamlayacak ve Mavi Vatanına sahip çıkacaktır. Bu makale dizisini onun vasiyeti ile bitirelim. ‘’En sonunda sürem doldu ve emekli oldum. Emekli olurken arkadaşlarıma bir vasiyet gibi şunları söyledim:‘Bir su üstü gemisi yapabileceğimizi hepimiz gördük ve proje gerçekleşiyor. Bundan sonrası için bizim esas silahımız olan denizaltı yapımına yönelmemiz ve denizaltılarımızı yerli olarak yapmamız gerekir. Bir denizaltıyı donatacak bütün cihazlar bir şekilde prototip veya seri üretim olarak üretilmiş durumda. Suüstü projesinden farklı olarak denizaltının esas silahı olan torpido üzerinde de çalışıyoruz. Hatta buna 2015 yılından sonra denizaltıdan atılabilecek güdümlü mermiyi de ekleyebilirsiniz. Dolayısıyla denizaltı projesi belki de tahrik sistemi hariç hazır gibi. İş helva yapmaya kalmış durumda. Tabi ki iş söylendiği kadar basit değil ama her şeyden önce istemek lazım. İsterseniz başaracağınızdan eminim...”

Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu’s statements on 4 October 2026 concerning the development of naval power signal a new strategic orientation in Israel’s security and defense posture. Since its establishment, Israel has built its military strength predominantly upon air superiority, land warfare, intelligence capabilities and technological superiority. It is now beginning to regard the sea not merely as a geographical domain in which its coastlines must be defended, but as one of the fundamental pillars of its national security, economic continuity and regional power projection. Although Israel possesses considerable military capabilities in the air and on land within its immediate strategic environment, it is not a state capable of generating comparable naval power at extended ranges and sustaining prolonged operations in distant maritime theatres. It is precisely this strategic imbalance that makes Netanyahu’s statements significant. During his visit to Ashdod Naval Base alongside Defense Minister Katz, Netanyahu referred to developments in the Strait of Hormuz and Bab el-Mandeb, emphasizing that the seas have become one of the principal arenas of international confrontation. Highlighting the threats facing Israel’s maritime zones in the Mediterranean, its ports and maritime traffic, he referred to INS Drakon, the sixth Israeli submarine being built in Germany, and declared that the navy required additional submarines, surface combatants and other naval warfare assets. The most striking element of his remarks, however, was his ambition to transform Israel into one of the world’s leading powers in surface and subsurface warfare.

It would be inadequate to interpret these statements merely as a defense procurement programme aimed at acquiring additional warships and submarines. The growing debate on naval power within Israel’s security establishment, strategic research institutions and military analytical circles also indicates an emerging effort to extend the country’s traditionally air- and land-centric security doctrine into the maritime domain. Yet a fundamental distinction must be made at this point. Possessing a powerful navy, in other words, military power at sea, is not synonymous with possessing comprehensive maritime power. Israel has limited capabilities in maintaining a sustained naval presence, protecting sea lines of communication (SLOCs) and projecting power from the sea, particularly in maritime regions far beyond its own coastline. Conversely, it is a country that conducts approximately 99 per cent of its foreign trade by volume through maritime transportation, is becoming increasingly dependent on offshore energy resources in the Eastern Mediterranean for its energy security and possesses extremely limited strategic depth. Consequently, there exists a profound and serious mismatch between Israel’s economic and strategic dependence on the sea and the maritime power required to safeguard that dependence.

The attacks by Yemen’s Ansar Allah against shipping associated with Israel in the Red Sea, the pressure exerted by Iran in the Strait of Hormuz, and the shifting military balance in the Eastern Mediterranean have made this discrepancy increasingly visible. Israel’s Port of Eilat, its maritime gateway to the Red Sea, has become virtually inoperative in recent years because of the collapse in shipping traffic caused by Houthi attacks. On the other hand, Israel has extensively employed its naval firepower in the Palestinian and Lebanese theatres, conducting maritime blockades, naval bombardments of coastal targets and seaborne special forces operations. In particular, the 2010 Mavi Marmara raid remains one of the most prominent cases in international legal debates concerning the Israeli Navy’s disproportionate and uncontrolled use of force against unarmed civilian maritime targets, as well as its ability to avoid accountability and punitive consequences arising from such actions. However, the employment of military superiority in the littoral environment and the establishment of a naval force capable of continuously safeguarding national interests in distant seas require fundamentally different capabilities.

This is precisely where Israel’s principal challenge emerges. The development of naval power cannot be achieved simply by increasing the number of warships, submarines and missile systems. Maritime power is a comprehensive national capability encompassing geography, ports, the merchant marine, shipyards, the shipbuilding industry, maritime technologies, marine sciences, the law of the sea, maritime education, the maritime economy and maritime culture. A state’s transformation into a maritime nation depends not only on the military preferences of its government but also on the extent to which its society embraces the sea as an economic, scientific, cultural and strategic domain of national life. The degree to which Israel’s existing maritime infrastructure and accumulated societal maritime knowledge and experience can sustain such a transformation remains a separate question requiring further examination.

The fundamental question, therefore, is whether Israel possesses the potential to move beyond the status of a state with a powerful littoral navy and transform itself into a genuine maritime nation capable of developing all the constituent elements of maritime power. The answer to this question is significant not merely for assessing Israel’s future military capabilities, but also for understanding the emerging balance of power in the Eastern Mediterranean and the potential strategic realignments in the seas surrounding Türkiye.

The Constraints of Geography

Israel possesses a coastline of approximately 204 kilometers, of which 190 kilometers lie along the Mediterranean Sea and 14 kilometers along the Gulf of Aqaba in the Red Sea. Despite the limited length of its coastline, the most significant characteristic of its maritime geography is its access to two distinct strategic maritime basins. To the west, the Mediterranean provides access to Europe and the Atlantic Ocean, while to the south, the Port of Eilat offers access to Asia through the Red Sea, Bab el-Mandeb and the Indian Ocean. However, there is no direct coastal connection between these two maritime fronts. Maritime communication between the Mediterranean and the Red Sea depends on the Suez Canal, while southern access to the Indian Ocean depends on the Bab el-Mandeb Strait, bordered by Yemen and Djibouti/Somalia. Access to the Atlantic Ocean, meanwhile, is dependent on the Strait of Gibraltar, bordered by Morocco and Spain, with the United Kingdom maintaining a strategic presence through Gibraltar. Furthermore, although Israel’s geographical position in the Eastern Mediterranean provides proximity to the northern approaches to the Suez Canal, it does not confer direct geographical control over the maritime passages surrounding Cyprus, Rhodes and Crete.

Consequently, from Israel’s strategic perspective, the Strait of Hormuz, Bab el-Mandeb, the Red Sea, the Suez Canal, the Strait of Gibraltar and the Eastern Mediterranean are not independent maritime spaces. Rather, they constitute interconnected components of a strategic maritime transportation system in which developments in one theatre directly affect energy security, foreign trade and naval operations in others. It is therefore significant that Prime Minister Netanyahu, in his speech of 4 October, referred simultaneously to the Strait of Hormuz and Bab el-Mandeb when describing the seas as an emerging arena of international warfare. His remarks indicate that Israel no longer perceives maritime security merely in terms of coastal defense but increasingly regards the protection of sea lines of communication (SLOCs) in distant maritime theatres as an integral component of national security.

The fundamental constraints confronting this strategic orientation, however, remain Israel’s limited coastline, its two geographically disconnected maritime fronts and its restricted ability to exercise control over critical strategic chokepoints. Israel’s efforts to overcome the strategic limitations imposed by geography can be observed in its expanding military, economic and financial presence on the island of Cyprus, its deepening strategic cooperation with Greece, and its diplomatic initiative towards the recognition of Somaliland. These developments should be understood within the broader context of Israel’s attempt to compensate for its geographical disadvantages by extending its strategic reach beyond its immediate maritime environment.

From Coastal Defense to Strategic Naval Power

Since its establishment, the Israeli Navy has predominantly focused on coastal defense, port security, maritime blockade operations and naval operations in adjacent waters. In recent years, however, it has expanded its operational responsibilities to include submarine warfare, the protection of offshore energy installations, the security of sea lines of communication (SLOCs), missile defense and power projection in distant maritime theatres. According to open sources, as of 2026, the Israeli Navy maintains a force structure comprising six submarines, seven corvettes, 28 patrol craft and various auxiliary units. Its principal naval base is located at Haifa, while Ashdod serves as an operational base in the southern Mediterranean and Eilat as its operational base in the Red Sea. The backbone of Israel’s submarine force consists of the German-built Dolphin-class submarines. With the delivery of INS Drakon, equipped with Air-Independent Propulsion (AIP), in September 2026, the submarine inventory reached six units. With a displacement of approximately 2,600 tons, Drakon is Israel’s largest submarine. Three new Dakar-class submarines, whose construction has commenced in Germany, are expected to replace the ageing first-generation Dolphin-class boats during the 2030s. Strategic assessments concerning the nuclear second-strike capability of Israeli submarines have now evolved from strategic perception into an increasingly established operational reality.

The modern core of the Israeli Navy’s surface combatant force consists of four German-built Sa’ar 6-class corvettes. Displacing approximately 2,000 tons, these vessels are equipped with advanced Israeli-manufactured radar systems, Gabriel 5 anti-ship missiles and modern air defense systems. In terms of weapons density relative to displacement, the Sa’ar 6 class is regarded as among the most heavily armed surface combatants in the world. Israel has adopted a naval design philosophy that prioritizes high firepower, sophisticated electronic warfare and sensor systems, and multilayered air defense capabilities aboard relatively small platforms rather than relying on large-displacement warships. However, advanced technological capabilities do not guarantee the absolute survivability of Israeli warships against asymmetric threats. Indeed, on 14 July 2006, during the Lebanon War, the Israeli Navy’s Sa’ar 5-class corvette INS Hanit was struck off Beirut by an anti-ship missile launched by Hezbollah, believed to belong to the Chinese-designed C-802 missile family. Four sailors were killed, and the vessel sustained serious damage.

Meanwhile, Israel aims to expand its indigenous surface combatant construction capabilities through the production of five Reshef-class warships at Israel Shipyards in Haifa. The commissioning of the US-built landing craft INS Nahshon and INS Komemiyut also demonstrates Israel’s renewed investment in amphibious warfare and sea-based logistical support capabilities after approximately three decades. Consequently, although Israel possesses a navy capable of generating substantial firepower and technological superiority in its adjacent maritime areas, while reinforcing its strategic deterrence through its submarine force, it has not yet developed the integrated naval power required to provide sustained protection to sea lines of communication extending from Gibraltar to Bab el-Mandeb, conduct prolonged operations in distant maritime theatres, and rapidly replace operational losses through its own naval industrial infrastructure. It is precisely the imperative to close this critical capability gap that lies at the heart of Netanyahu’s renewed pursuit of strategic naval power.

Israeli Shipyards: Shipbuilding and Battle Damage Repair Capabilities

The fundamental structural weakness of Israel’s naval defense industry lies in the imbalance between its ability to develop advanced weapons and electronic systems and its industrial capacity to construct, dry-dock and undertake major battle damage repairs on large warships. Although Israel possesses considerable technological expertise in radar, missile systems, electronic warfare, command and control, and unmanned systems, it remains dependent on foreign shipyards for the construction of major surface combatants and submarines. The construction of the Sa’ar 6-class corvettes and Dolphin-class submarines in Germany, and the new landing craft in the United States, provides concrete evidence of this dependency.

One of the areas in which Israel’s technological capabilities are particularly prominent is unmanned maritime systems. The Seagull unmanned surface vessel (USV), developed by Elbit Systems, and the BlueWhale autonomous underwater vehicle (AUV), developed by Israel Aerospace Industries (IAI), represent significant examples of systems designed for anti-submarine warfare (ASW), mine countermeasures (MCM), intelligence, surveillance and reconnaissance (ISR) missions. These systems reflect Israel’s approach to compensating for its limited manpower and naval platform capacity through technology-intensive solutions. However, such advanced technological capabilities cannot substitute for the heavy industrial infrastructure required for the construction, dry-docking and repair of major naval platforms.

Israel faces serious limitations in its ship dry-docking capabilities. For instance, should a 30,000-tonne tanker sustain severe underwater hull damage, Israel would lack the domestic dry-docking capacity required to accommodate the vessel for major repairs. Israel Shipyards in Haifa, with its ship-lifting system of approximately 3,000 tons capacity, maintenance workshops and production facilities, possesses significant infrastructure for the construction, maintenance and repair of fast attack craft, patrol vessels and corvette-sized platforms. Nevertheless, this capacity remains limited when it comes to dry-docking large merchant vessels or simultaneously repairing multiple naval platforms that have sustained extensive battle damage. Furthermore, the potential requirement for original equipment manufacturer (OEM) support in conducting advanced hull, machinery and systems repairs on foreign-built corvettes and German-built submarines creates an additional dependency, particularly in terms of wartime repair turnaround times. The geographical concentration of Israel’s principal naval industrial facilities and naval bases in and around Haifa also generates additional risks to the continuity of shipbuilding, maintenance and repair operations during a high-intensity conflict.

Consequently, Israel represents a naval power capable of equipping its warships with sophisticated weapons and electronic systems, yet one that remains dependent on foreign shipyards for the construction of major naval platforms and faces significant limitations in heavy battle damage repair capabilities. In prolonged, high-intensity naval warfare, the decisive factor is not merely the combat capability of the existing fleet. Equally critical are the speed with which battle-damaged vessels can be restored to operational readiness, the ability of shipyards to maintain production and repair activities under wartime conditions, and the rate at which lost naval platforms can be replaced. From this perspective, Israel’s technological sophistication in the naval defense industry does not eliminate the structural limitations of its shipbuilding, dry-docking and repair infrastructure. Technological superiority at sea does not, by itself, guarantee the industrial resilience and operational sustainability required for prolonged naval warfare.

A Coast Guard Model?

Israel does not possess an independent, extensively organized and nationwide Coast Guard Command comparable to that of Türkiye. Responsibilities concerning maritime security, maritime safety, search and rescue (SAR), port inspections and marine environmental protection are distributed among the Israeli Navy, Marine Police, port authorities and the Administration of Shipping and Ports under the Ministry of Transport. This administration is responsible for ship and seafarer registration, seaworthiness, port state control, licensing of small craft, vessel traffic management and the implementation of international maritime regulations. The Maritime Rescue Coordination Centre (MRCC) in Haifa operates on a 24-hour basis, coordinating responses to maritime accidents and distress calls. Consequently, although Israel possesses civilian maritime administrative and maritime safety institutions, a significant proportion of maritime law enforcement and security responsibilities is exercised directly within the military establishment.

This model differs from the coast guard concept adopted by many maritime nations, including Türkiye. In missions involving the safety of life and property at sea, the maintenance of public order, combating smuggling, protection of the marine environment and the conduct of search and rescue operations, the governing principles should be maritime law enforcement, navigational safety, proportionality and, where necessary, the graduated use of force, rather than a predominantly military operational approach. In Israel, however, the largely navy-centric approach to maritime security increases the influence of military threat assessments over civilian maritime activities. The direct involvement of the Israeli Navy in enforcing the naval blockade off Gaza, intercepting Palestinian fishing vessels and stopping foreign civilian ships provides clear examples of this approach. Consequently, certain functions that might ordinarily be performed by coast guard or maritime law enforcement agencies are instead undertaken by military forces. This blurring of the distinction between maritime security and maritime safety brings the employment of military force to the forefront of interactions with civilian seafarers.

One of the most striking examples of this approach was the Mavi Marmara raid, which took place in international waters on 31 May 2010. Israeli naval commandos, employing helicopters and fast assault craft, intercepted and boarded a civilian vessel carrying humanitarian aid to Gaza. Ten people ultimately lost their lives because of the operation. The incident brought the legal limits governing the use of military force against civilian vessels, together with the principle of proportionality, to the centre of international debate. Although Israel defended the operation on security grounds, the fact-finding mission established under the United Nations Human Rights Council found the intervention to be unlawful, while the Palmer Panel, established by the United Nations Secretary-General, characterized the force employed during the boarding operation as excessive and unreasonable.

The fundamental issue here, however, extends beyond institutional organization alone. In modern maritime nations, the coast guard constitutes an essential legal and institutional interface between military power and civilian maritime society. It represents not only the exercise of state authority at sea, but also maritime professional culture, international cooperation, proportionality and, when circumstances demand, diplomatic sensitivity and restraint. The maritime strength of a nation should therefore be measured not merely by its ability to employ weapons at sea, but equally by its capacity to maintain order without resorting to armed force, safeguard the rights of civilian seafarers and establish relations based on mutual trust with the international maritime community.

The Law of the Sea and Israel

Israel is not a party to the 1982 United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS). Nevertheless, it applies certain provisions of the Convention insofar as they reflect customary international law and draws upon this legal framework in its practices concerning maritime jurisdictional areas. Concrete examples include the Exclusive Economic Zone (EEZ) delimitation agreement signed with the Greek Cypriot Administration of Southern Cyprus on 17 December 2010 and the maritime boundary arrangement concluded with Lebanon on 27 October 2022 under United States mediation. While the former agreement was based on the median-line approach, the latter established an economic and political compromise between two states lacking diplomatic relations, particularly concerning the development of the Karish and Qana offshore natural gas fields. Israel has thus utilized principles reflected in UNCLOS that have acquired the status of customary international law to establish a legal framework for its maritime jurisdictional claims and energy interests in the Eastern Mediterranean, despite not being a party to the Convention.

However, assessing Israel’s approach to the law of the sea solely through these agreements would be fundamentally incomplete. In particular, the naval blockade of Gaza and military interventions against civilian vessels in international waters provide concrete evidence of Israel’s disregard for international legal constraints governing the use of force at sea and freedom of navigation. Israel’s approach to the law of the sea is, in this respect, fundamentally selective and driven by strategic self-interest. While invoking customary international law to delimit maritime jurisdictional areas, exploit offshore natural gas resources and safeguard its economic rights, Israel disregards international legal limitations when employing military force at sea and interfering with civilian maritime navigation. In essence, Israel seeks the protection of international maritime law when asserting its own maritime rights and economic interests yet fails to demonstrate the same respect for that legal order when the navigational rights and freedoms of others are at stake.

Merchant Marine and Ports: Maritime Dependence and Strategic Vulnerability

As of 2025, the Israeli-owned merchant fleet comprised approximately 60 vessels, with a total deadweight carrying capacity of 2.56 million DWT according to 2024 data. This represents a relatively limited merchant marine when compared with the country’s overwhelming dependence on maritime transportation for its foreign trade. Foreign-flagged and chartered vessels play a major role in Israel-related maritime shipping. Israel conducts approximately 99 per cent of its foreign trade by tonnage through maritime transportation yet does not possess a national merchant fleet of sufficient size to match this dependence.

The principal gateways of Israel’s seaborne trade are the Mediterranean ports of Haifa and Ashdod. Modern container terminals commissioned at these two ports since 2021 have significantly expanded Israel’s maritime trade handling capacity. The Bayport terminal in Haifa is operated by the Chinese Shanghai International Port Group (SIPG). In 2025, Israeli ports handled approximately 3.45 million TEUs of container traffic. Israel’s most significant maritime shipping company is ZIM, a major operator in global container transportation. However, a fundamental distinction must be made between the vessels operated by ZIM, established in 1945, and Israel’s national merchant fleet. At the end of 2025, ZIM operated 128 vessels, of which only 16 were owned by the company, while the remaining 112 were chartered. With a container carrying capacity of approximately 708,000 TEUs, ZIM possesses an extensive international logistics network, yet obtains the overwhelming majority of its vessel capacity from external shipowners. This structure increases Israel’s dependence on foreign shipowners, marine insurers and international charter markets during periods of war and strategic crisis.

The most striking manifestation of this vulnerability has emerged at Eilat, Israel’s only port providing direct access to the Red Sea. Following Ansar Allah’s attacks against maritime shipping in Bab el-Mandeb and the Red Sea after 2023, the number of vessels calling at Eilat declined from approximately 134 in 2023 to just 16 in 2024. Automobile imports through the port came to a complete halt, while port revenues fell by approximately 80 per cent. More importantly, achieving this outcome required neither the physical occupation of the port nor its destruction through direct military attack. The withdrawal of shipowners and marine insurers from the region in response to escalating security risks was sufficient to render the port largely inoperative from an economic perspective.

Furthermore, according to the Bank of Israel, rerouting maritime transportation from China to Israel via the Cape of Good Hope increases the sailing distance by approximately 114 per cent. The case of Eilat demonstrates that disrupting maritime transportation does not necessarily require the establishment of sea control. The creation of a sufficiently credible threat environment, accompanied by escalating marine insurance risks, can itself produce strategic effects. Israel’s marine insurance sector is integrated into the international reinsurance market and the Protection and Indemnity (P&I) system. The Houthi attacks in the Red Sea have further demonstrated the critical importance of war-risk insurance to the continuity of Israeli maritime trade.

Consequently, despite possessing advanced port infrastructure and a major company operating within the global container shipping industry, Israel remains far from achieving the capacity to secure its maritime transportation requirements through its own national merchant fleet. Israel’s dependence on maritime trade is exceptionally high, while its capacity to sustain and protect that trade through its own national maritime resources remains limited. This structural imbalance between maritime dependence and autonomous maritime capability constitutes one of the fundamental economic and strategic drivers behind Netanyahu’s ambition to expand Israeli naval power.

Offshore Energy: The Growing Strategic Importance of the Seas

One of the principal drivers behind the transformation of Israel’s maritime strategy is the discovery of substantial natural gas resources in the Eastern Mediterranean. With natural gas reserves estimated at approximately 850 billion cubic meters (bcm), Israel commenced production from the Tamar field in 2013, Leviathan in 2020 and Karish in 2022. In 2024, Israel produced approximately 27 bcm of natural gas, a significant proportion of which was consumed domestically. Natural gas accounts for more than 70 per cent of the country’s electricity generation, while the remaining production is exported predominantly to Egypt and Jordan.

Within this framework, Israel’s natural gas exports to Egypt represent a significant development in Eastern Mediterranean energy geopolitics. In August 2025, a $35 billion agreement was announced, covering the additional sale of approximately 130 bcm of natural gas from the Leviathan field to Egypt. Israeli gas is either consumed within Egypt or can be transported to international markets through the LNG facilities at Idku and Damietta. Consequently, Egypt is emerging as a major energy hub facilitating the access of Israeli natural gas to European markets. A similar energy corridor is developing between the Greek Cypriot Administration of Southern Cyprus (GCASC) and Egypt. The Italian company Eni and France’s TotalEnergies are planning to export natural gas from the Cronos field, located in the maritime areas claimed by the GCASC, through Egypt. Meanwhile, the American energy company ExxonMobil is examining options for transporting natural gas from the Glaucus and Pegasus fields to Egypt.

Thus, a new regional energy network is taking shape among Israel, the GCASC and Egypt, with the participation of major American and European energy corporations. This emerging configuration has significant implications for the geopolitics of the Mediterranean as a whole. Egypt’s growing dependence on Israeli natural gas is also one of the factors contributing to Cairo’s alignment with the GCASC, Greece and Israel within the regional geopolitical configuration that has frequently adopted positions contrary to Türkiye’s maritime interests in the Eastern Mediterranean.

These developments have further increased Israel’s economic and strategic dependence on the maritime domain. The protection of the Tamar, Leviathan and Karish offshore gas fields, subsea pipelines and associated coastal energy infrastructure has consequently become one of the principal operational priorities of the Israeli Navy. The decision to equip the German-built Sa’ar 6-class corvettes with advanced air defense, surveillance and combat management systems is also a direct consequence of this requirement. Israel’s offshore energy resources have therefore transformed the Eastern Mediterranean from a maritime area of primarily military and geographical significance into a critical domain of national economic survival, energy security and strategic vulnerability.

Israel’s Maritime Education, Scientific Research and Cultural Infrastructure

Israel has been a member of the International Maritime Organization (IMO) since 1952 and, despite not being a party to UNCLOS, remains largely integrated into the international maritime regulatory framework. In maritime education, the Acre Maritime College, established in 1938, occupies a prominent position, while the University of Haifa, Technion–Israel Institute of Technology, and Israel Oceanographic and Limnological Research (IOLR) are among the leading institutions in marine scientific research. Together, these institutions provide a significant academic and technological foundation in maritime technologies, oceanography, marine engineering, underwater systems and maritime strategy. In particular, the close relationship between marine scientific research and the defense industry constitutes one of Israel’s principal strengths.

By contrast, Israel’s Mediterranean fishing fleet, comprising approximately 350 vessels, remains relatively limited in scale. Despite substantial domestic consumption of fish and seafood, the country remains dependent on imports to meet a significant proportion of its demand. Its marina and recreational boating infrastructure is also relatively modest compared with that of Türkiye, although Israel has achieved notable international success in sailing and windsurfing. Maritime museums in Haifa contribute to the development of a national maritime historical consciousness by linking the country’s maritime heritage to Jewish immigration, the establishment of the state and the evolution of the Israeli Navy. Maritime publishing and the dissemination of maritime knowledge, meanwhile, rely predominantly on digital platforms and academic publications.

Conclusion: Can Israel Become a Maritime Nation?

When all the constituent elements of Israel’s maritime power are assessed collectively, the fundamental conclusion is that Israel remains a state whose dependence on the sea far exceeds the development of its comprehensive maritime power. Israel has acquired significant capabilities in advanced defense technologies, missile systems, electronic warfare, marine sciences and offshore energy infrastructure. However, these technological achievements cannot substitute for the economic, industrial, societal and cultural foundations required for a nation to become a genuine maritime power. The first constraint confronting Israel is geography. The country possesses approximately 190 kilometers of coastline in the Eastern Mediterranean, a narrow maritime outlet through the Gulf of Aqaba in the Red Sea, and limited port alternatives. The concentration of its maritime trade through Haifa and Ashdod, the severe disruption of operations at the Port of Eilat following Houthi attacks, and the exposure of its sea lines of communication to external threats clearly demonstrate this geographical vulnerability. Israel’s dependence on the seas is substantial, yet its capacity to secure maritime transportation through its own national resources remains limited.

The second constraint is economic and industrial. Although Israel possesses advanced capabilities in high technology and defense electronics, it remains dependent on foreign shipyards for the construction of major surface combatants and submarines. Its national merchant marine, shipbuilding industry, shipyard infrastructure and battle damage repair capabilities have not developed to a scale commensurate with the country’s dependence on maritime trade. The predominantly technology-, finance- and services-oriented structure of the Israeli economy also constrains the development of a large-scale maritime industrial base. From the perspective of sustainable naval power, the decisive factor is not merely the possession of modern warships, but the national capacity to construct, maintain and repair them, replace combat losses and sustain maritime trade without interruption.

The third, and more profound, constraint lies in Israel’s historical and sociocultural foundations. Unlike traditional maritime nations, Israel’s state-building process evolved predominantly around land-centric security concerns, settlement patterns and territorial border disputes. Land forces, air power and intelligence have consequently occupied a dominant position in its collective strategic consciousness and national security culture. Despite progress in maritime education, marine sciences and water sports, maritime activity has not yet evolved into a deeply rooted cultural foundation extending across broad segments of society and integrating economic production with national strategy. This assessment does not concern immutable biological characteristics, but rather historically developed patterns of societal behaviour and strategic orientation.

Netanyahu’s statements of 4 October 2026, emphasizing maritime superiority, demonstrate the growing importance attached to the maritime dimension of Israel’s national security strategy. Nevertheless, strengthening a navy and transforming a state into a genuine maritime nation are fundamentally different undertakings. Becoming a maritime nation requires the development of an integrated and sustainable national capability in which the merchant marine, shipyards, fisheries, marine sciences, ports and maritime culture mutually reinforce one another. Consequently, when Israel’s geographical limitations, historical and sociocultural characteristics, economic priorities and dependence on foreign maritime industries are considered, it does not appear to possess the conditions necessary to transform itself into a comprehensive and autonomous maritime power in the classical sense within the foreseeable future.

Nevertheless, Israel remains capable of developing a technologically advanced, relatively limited but operationally effective regional navy. This constitutes the fundamental contradiction of Israel’s maritime strategy. While its economic and strategic dependence on the seas continues to increase, the development of its comprehensive national maritime capabilities is not keeping pace with that dependence. Israel may expand its naval combat power, but it is unlikely to overcome, within a short period, the structural gap between naval power and comprehensive national maritime power.

Israel is aware of these structural vulnerabilities in its maritime capabilities. Consequently, rather than attempting to secure its maritime interests exclusively through its own navy, it seeks to extend its strategic influence along critical sea lines of communication by cultivating partnerships with friendly governments and regional actors. From this perspective, the North African coastline extending from Morocco to Libya in the west, and Somaliland, Bab el-Mandeb, Socotra and the wider Red Sea region in the east, acquire strategic significance. Israel’s increasingly close relations with Greece and the Greek Cypriot Administration of Southern Cyprus (GCASC) must also be assessed within this broader strategic framework.

From Israel’s perspective, Greece constitutes an important strategic partner along the maritime transportation and energy corridors extending from the Eastern Mediterranean through the Aegean towards Europe. The GCASC, meanwhile, offers the potential for additional strategic depth through its geographical proximity, ports, airfields and energy infrastructure. Trilateral defense cooperation, joint military exercises, maritime security arrangements and infrastructure projects such as the Great Sea Interconnector (GSI) represent concrete manifestations of these relationships.

Furthermore, Türkiye’s naval power in the Eastern Mediterranean and its policies concerning maritime jurisdictional areas constitute important factors in assessing Israel’s evolving strategic relations with Greece and the GCASC. The counterbalancing dimension of this cooperation directed against Türkiye has increasingly evolved into an explicit element of regional strategic policy. Ultimately, Israel is attempting to compensate for the strategic depth that its geography and indigenous maritime capabilities cannot provide by developing a network of political, military, energy and intelligence partnerships extending from the Eastern Mediterranean to the Red Sea. However, a maritime strategy dependent on external partnerships cannot substitute for an autonomous, comprehensive and sustainable national maritime power.

İsrail Başbakanı Netanyahu’nun 4 Ekim 2026 tarihinde deniz gücünün geliştirilmesine yönelik açıklamaları, İsrail’in güvenlik ve savunma stratejisinde yeni bir yönelime işaret ediyor. Kuruluşundan bu yana askerî gücünü ağırlıklı olarak hava üstünlüğü, kara harekâtı, istihbarat ve teknolojik üstünlük üzerine inşa eden İsrail, denizi artık yalnızca kıyılarının korunması gereken bir coğrafya olarak değil, ulusal güvenliğinin, ekonomik devamlılığının ve bölgesel güç aktarımının temel unsurlarından biri olarak değerlendirmeye başlıyor. Yakın çevresinde hava ve kara gücü bakımından önemli askerî kapasiteye sahip olan İsrail, denizde özellikle uzak mesafelerde ve uzun süreli harekâtlarda aynı ölçekte güç üretebilen bir devlet değildir. Netanyahu’nun açıklamalarını önemli kılan da bu stratejik dengesizliktir.

Netanyahu, Savunma Bakanı Katz ile Aşdod Deniz Üssü’ne yaptığı ziyarette Hürmüz Boğazı ve Bab Ül Mendeb’teki gelişmeleri örnek göstererek denizlerin uluslararası çatışmaların önemli alanlarından birine dönüştüğünü belirtti. İsrail’in Akdeniz’deki deniz alanlarının, limanlarının ve deniz trafiğinin tehdit altında olduğunu vurgulayarak Almanya’da inşa edilen altıncı denizaltı INS Drakon’dan söz etti ve donanmanın daha fazla denizaltı, suüstü savaş gemisi ve diğer deniz harp araçlarına ihtiyaç duyduğunu açıkladı. Konuşmasının en dikkat çekici bölümü ise İsrail’i suüstü ve sualtı harbinde dünyanın önde gelen ülkelerinden biri haline getirme hedefiydi.

Bu açıklamaları yalnızca yeni savaş gemileri ve denizaltı tedarikine yönelik bir savunma programı olarak değerlendirmek eksik olacaktır. İsrail’in güvenlik çevrelerinde, stratejik araştırma kuruluşlarında ve askerî yorumcular arasında giderek artan deniz gücü tartışmaları da geleneksel hava ve kara merkezli güvenlik anlayışının deniz boyutunda genişletilmesine yönelik bir arayışa işaret ediyor. Ancak burada temel bir ayrım yapılmalıdır. Güçlü bir donanmaya, yani askerî deniz gücüne sahip olmak ile kapsamlı bir denizcilik gücüne sahip olmak aynı şey değildir.

İsrail, denizlerde özellikle kendi kıyılarından uzak bölgelerde sürekli varlık gösterme, deniz ulaştırma hatlarını koruma ve denizden güç aktarma bakımından sınırlı kapasiteye sahiptir. Buna karşılık dış ticaretinin hacim bakımından yaklaşık yüzde 99’unu denizyoluyla gerçekleştiren, enerji güvenliğinde Doğu Akdeniz’deki açık deniz kaynaklarına bağımlılığı artan ve stratejik derinliği son derece sınırlı olan bir ülkedir. Dolayısıyla İsrail’in denize ekonomik ve stratejik bağımlılığı ile bu bağımlılığı güvence altına alabilecek deniz gücü arasında önemli ve çok ciddi bir uyumsuzluk bulunmaktadır.

Kızıldeniz’de Yemenli Ensar Allah’ın İsrail deniz ulaştırmasına yönelik saldırıları, Hürmüz Boğazı’nda İran’ın oluşturduğu baskı ve Doğu Akdeniz’de değişen askerî dengeler bu uyumsuzluğu daha görünür hale getirmiştir. İsrail’in Kızıldeniz’e açılan Eilat Limanı, Husi saldırılarının yol açtığı deniz trafiği kaybı nedeniyle son yıllarda fiilen işlemez duruma gelmiştir. Diğer taraftan İsrail, sahip olduğu deniz ateş gücünü Filistin ve Lübnan cephelerinde yoğun biçimde kullanmış, deniz ablukaları, kıyı bombardımanları ve denizden özel kuvvet harekâtları gerçekleştirmiştir. Özellikle 2010 yılındaki Mavi Marmara baskını başta olmak üzere, İsrail donanmasının silahsız sivil deniz hedeflerine karşı orantısız ve kontrolsüz kuvvet kullanımı ve bunun doğurduğu sorumluluk ve cezai yaptırımlardan uzak kalabilmesi uluslararası hukuk tartışmalarının en belirgin örneklerinden birisi olmuştur. Ancak yakın kıyılarda askerî üstünlüğün kullanılması ile uzak denizlerde millî çıkarları sürekli koruyabilecek bir deniz gücünün oluşturulması birbirinden farklı yetenekler gerektirir.

İsrail’in önündeki asıl sorun da burada ortaya çıkmaktadır. Deniz gücünün geliştirilmesi yalnızca savaş gemisi, denizaltı ve füze sistemlerinin sayısını artırmakla mümkün değildir. Denizcilik gücü, coğrafya, limanlar, ticaret filosu, tersaneler, gemi inşa sanayisi, deniz teknolojileri, deniz bilimleri, deniz hukuku, denizcilik eğitimi, deniz ekonomisi ve deniz kültürünün oluşturduğu bütüncül bir kapasitedir. Bir devletin denizcileşmesi, yalnızca hükümetin askerî tercihlerine göre değil, toplumun denizi ekonomik, bilimsel, kültürel ve stratejik bir yaşam alanı olarak benimsemesine de bağlıdır. İsrail’in mevcut denizcilik altyapısının ve toplumsal denizcilik birikiminin bu dönüşümü ne ölçüde destekleyebileceği ise ayrıca incelenmesi gereken bir konudur.

Temel soru, İsrail’in güçlü bir kıyı donanmasına sahip olmanın ötesine geçerek denizcilik gücünün bütün unsurlarını geliştirmiş bir denizci devlete dönüşme potansiyelinin olup olmadığıdır. Bu sorunun cevabı, yalnızca İsrail’in gelecekteki askerî kapasitesini değil, Doğu Akdeniz’de ve Türkiye’nin çevre denizlerinde oluşabilecek yeni güç dengelerini anlamak bakımından da önem taşımaktadır.

Coğrafyanın Kısıtlamaları

İsrail, yaklaşık 190 kilometresi Akdeniz’de, 14 kilometresi Kızıldeniz’in Akabe Körfezi’nde olmak üzere toplam 204 kilometrelik kıyı şeridine sahiptir. Kıyılarının sınırlı uzunluğuna rağmen deniz coğrafyasının en önemli özelliği, birbirinden farklı iki stratejik deniz havzasına açılmasıdır. Batıda Akdeniz üzerinden Avrupa ve Atlantik’e, güneyde Eilat Limanı üzerinden Kızıldeniz, Bab Ül Mendeb ve Hint Okyanusu aracılığıyla Asya’ya erişim imkânına sahiptir. Ancak bu iki deniz cephesi arasında doğrudan bir kıyı bağlantısı bulunmamaktadır. Akdeniz ile Kızıldeniz arasındaki deniz ulaşımı Süveyş Kanalı’na, Hint Okyanusu’na güneyden erişim Yemen ve Cibuti/Somali kontrolündeki Bab Ül Mendeb Boğazı’na; Atlantik Okyanusuna erişim ise Fas ve İspanya/İngiltere kontrolundaki Cebelitarık Boğazına bağımlıdır. Ayrıca İsrail’in Doğu Akdeniz’deki konumu, Süveyş Kanalı’nın kuzey yaklaşımına yakınlık sağlasa da Kıbrıs, Rodos ve Girit çevresindeki deniz geçitleri üzerinde doğrudan coğrafi kontrol imkânı vermemektedir.

Bu nedenle İsrail açısından Hürmüz, Bab Ül Mendeb, Kızıldeniz, Süveyş, Cebelitarık ve Doğu Akdeniz birbirinden bağımsız deniz alanları değil, enerji güvenliği, dış ticaret ve askerî harekât bakımından birbirini etkileyen stratejik bir deniz ulaştırma sisteminin parçalarıdır.

Başbakan Netanyahu’nun 4 Ekim konuşmasında denizlerin uluslararası bir savaş alanına dönüştüğünü belirtirken Hürmüz ve Bab Ül Mendeb’i birlikte anması bu nedenle önemlidir. İsrail’in deniz güvenliğini artık yalnızca kıyı savunmasıyla sınırlı görmediğini, uzak denizlerdeki ulaştırma hatlarının korunmasını da ulusal güvenlik meselesi olarak değerlendirdiğini göstermektedir. Bu yönelimin önündeki temel kısıtlama ise İsrail’in kısa kıyı şeridi, birbirinden ayrılmış iki jeopolitik deniz alanı ve stratejik boğazlar üzerindeki sınırlı kontrolüdür. İsrail’in coğrafyasından kaynaklanan stratejik kısıtlamaları aşma arayışını, Kıbrıs Adası’ndaki askerî, ekonomik ve finansal varlığını güçlendirmesinde, Yunanistan ile geliştirdiği stratejik iş birliğinde ve Somaliland’ı tanıma yönündeki diplomatik hamlesinde görmek mümkündür.

Kıyı Savunmasından Stratejik Deniz Gücüne Geçiş

İsrail Donanması, kuruluşundan itibaren ağırlıklı olarak kıyı savunması, liman güvenliği, deniz ablukası ve yakın deniz alanlarında harekât görevlerine odaklanmış, ancak son yıllarda denizaltı harekâtı, açık deniz enerji tesislerinin korunması, deniz ulaştırma hatlarının güvenliği, füze savunması ve uzak denizlerde güç aktarımı gibi görevlerle sorumluluk alanını genişletmiştir. Açık kaynaklara göre 2026 itibarıyla 6 denizaltı, 7 korvet, 28 devriye botu ve çeşitli yardımcı unsurlardan oluşan bir kuvvet yapısına sahip olduğu görülmektedir. Donanmanın ana üssü Hayfa olup, Aşdod Akdeniz’in güney kesimindeki, Eilat ise Kızıldeniz’deki harekât üsleridir.

Denizaltı kuvvetinin omurgasını Almanya’da inşa edilen Dolphin sınıfı denizaltılar oluştururken Eylül 2026’da teslim edilen AIP (Havadan Bağımsız Tahrikli) INS Drakon ile denizaltı sayısı altıya ulaşmıştır. Drakon, yaklaşık 2.600 tonluk deplasmanıyla İsrail’in en büyük denizaltısıdır. Almanya’da üretimine başlanan üç yeni Dakar sınıfı denizaltının ise 2030’lu yıllarda yaşlanan ilk nesil Dolphin sınıfının yerini alması beklenmektedir. İsrail denizaltılarının nükleer ikinci darbe yeteneğine sahip olduğuna yönelik stratejik değerlendirmeler artık algıdan olguya dönüşmüştür.

İsrail Donanmasının suüstü kuvvetinin modern çekirdeğini Almanya’da inşa edilen dört Sa’ar 6 korveti oluşturmaktadır. Yaklaşık 2.000 ton deplasmanındaki bu gemiler, İsrail yapımı gelişmiş radarlar, Gabriel 5 gemiye karşı füzeler ve modern hava savunma sistemleriyle donatılmıştır. Sa’ar 6 sınıfı korvetler, ton başına taşıdığı silah sistemlerinin yoğunluğu bakımından dünyanın en yoğun silahlandırılmış suüstü savaş gemilerinden biri olarak kabul edilmektedir. İsrail, büyük tonajlı platformlar yerine nispeten küçük gemilerde yüksek ateş gücü, gelişmiş elektronik sistemler ve çok katmanlı hava savunması sağlayan bir tasarım anlayışını benimsemiştir. Ancak yüksek teknolojik donanım, İsrail savaş gemilerinin asimetrik tehditlere karşı mutlak güvenliğini garanti etmemektedir. Nitekim 14 Temmuz 2006 tarihinde Lübnan Savaşı sırasında İsrail Donanmasına ait Sa’ar 5 sınıfı INS Hanit korveti, Beyrut açıklarında Hizbullah tarafından ateşlenen Çin tasarımı C-802 ailesinden olduğu değerlendirilen bir gemiye karşı füzeyle vurulmuş, dört denizci hayatını kaybetmiş ve gemi ciddi hasar almıştır.

Diğer yandan Hayfa’daki Israel Shipyards tersanesinde inşasına başlanan beş Reshef sınıfı savaş gemisiyle yerli platform üretimini artırmayı hedeflemektedir. ABD’de inşa edilen INS Nahshon ve INS Komemiyut çıkarma gemilerinin hizmete alınması ise İsrail’in yaklaşık otuz yıl sonra yeniden amfibi harekât ve denizden lojistik destek kapasitesine yatırım yaptığını göstermektedir.

Sonuç olarak İsrail, yakın deniz alanlarında yüksek ateş gücü ve teknolojik üstünlük sağlayabilen, denizaltılarıyla stratejik caydırıcılığını destekleyen bir donanmaya sahip olmakla birlikte Cebelitarık’tan Bab Ül Mendeb’e uzanan deniz ulaştırma hatlarını sürekli koruyabilecek, uzak denizlerde uzun süreli harekât icra edebilecek ve gerektiğinde kayıplarını kendi sanayi altyapısıyla hızla karşılayabilecek bütünleşik bir deniz gücüne henüz ulaşmış değildir. Netanyahu’nun yeni deniz gücü arayışının temelinde de bu kapasite açığının giderilmesi bulunmaktadır.

İsrail Tersanelerinin Gemi İnşa ve Savaş Hasarı Onarım Kapasitesi

İsrail deniz savunma sanayiinin temel yapısal zafiyeti, ileri teknolojiye dayalı silah ve elektronik sistemleri geliştirme yeteneği ile büyük savaş gemilerinin inşa, havuzlama ve ağır hasar onarım kapasitesi arasındaki dengesizliktir. Radar, füze, elektronik harp, komuta kontrol ve insansız sistemlerde önemli bir teknolojik yetkinliğe sahip olan İsrail, büyük suüstü savaş gemileri ve denizaltıların inşasında yabancı tersanelere bağımlılığını sürdürmektedir. Özellikle Sa’ar 6 korvetlerinin ve Dolphin sınıfı denizaltıların Almanya’da, yeni çıkarma gemilerinin ise ABD’de inşa edilmiş olması bu bağımlılığın somut göstergeleridir.

İsrail’in teknolojik yetkinliğinin öne çıktığı alanlardan biri insansız deniz sistemleridir. Elbit tarafından geliştirilen Seagull insansız suüstü aracı ile Israel Aerospace Industries (IAI) tarafından geliştirilen BlueWhale otonom sualtı aracı; denizaltı savunma harbi, mayın karşı tedbirleri, keşif, gözetleme ve istihbarat görevlerine yönelik önemli örneklerdir. Bu sistemler, İsrail’in sınırlı personel ve platform kapasitesini teknoloji yoğun çözümlerle dengeleme yaklaşımını yansıtmaktadır. Ancak yüksek teknolojiye dayalı bu yetenekler, büyük platformların inşa ve onarımında ihtiyaç duyulan ağır sanayi altyapısının yerini tutmamaktadır.

İsrail’in gemileri havuzlama konusunda ciddi zafiyetleri vardır. Örneğin 30.000 tonluk bir tankerin ağır sualtı hasarı alması durumunda, bu gemiyi havuzlamaları mümkün değildir. Hayfa’daki Israel Shipyards, yaklaşık 3.000 ton kaldırma kapasiteli gemi kaldırma sistemi, bakım atölyeleri ve üretim tesisleriyle hücumbot, devriye gemisi ve korvet ölçeğindeki platformların inşa, bakım ve onarımında önemli bir altyapıya sahiptir. Bununla birlikte bu kapasite, büyük tonajlı ticaret gemilerinin havuzlanması veya ağır savaş hasarı almış birden fazla askerî platformun eş zamanlı onarımı bakımından sınırlıdır. ABD ve Alman yapımı korvetler ve Alman yapımı denizaltıların ileri düzey tekne ve sistem onarımlarında üretici desteğine ihtiyaç duyulabilmesi de savaş zamanı onarım süreleri açısından önemli bir bağımlılık yaratmaktadır. İsrail’in önemli deniz sanayi ve donanma tesislerinin Hayfa çevresinde yoğunlaşması ise yüksek yoğunluklu bir savaşta üretim, bakım ve onarım faaliyetlerinin sürekliliği açısından ilave riskler doğurmaktadır.

Sonuç olarak İsrail, savaş gemilerini gelişmiş silah ve elektronik sistemlerle donatabilen, ancak büyük platformların inşasında dışa bağımlılığını sürdüren ve ağır hasar onarım kapasitesi bakımından önemli sınırlamalarla karşı karşıya bulunan bir deniz gücüdür. Özellikle uzun süreli ve yüksek yoğunluklu bir deniz savaşında belirleyici olan yalnızca mevcut gemilerin muharebe yetenekleri değildir. Hasar gören gemilerin ne kadar sürede yeniden harekâta döndürülebileceği, tersanelerin savaş koşullarında faaliyetlerini sürdürebilmesi ve kaybedilen platformların hangi hızla yerine konulabileceği de deniz gücünün sürdürülebilirliğini belirleyen temel unsurlardır. Bu açıdan İsrail’in deniz savunma sanayiindeki teknolojik gelişmişliği, gemi inşa ve onarım altyapısındaki yapısal sınırlamalarını bütünüyle ortadan kaldırmamaktadır.

Sahil Güvenlik Modeli?

İsrail’de Türkiye’deki anlamıyla müstakil, geniş teşkilatlı ve ülke çapında yetkilendirilmiş bir Sahil Güvenlik Komutanlığı bulunmamaktadır. Deniz güvenliği, deniz emniyeti, arama kurtarma, liman denetimi ve deniz çevresinin korunmasına yönelik görevler deniz kuvvetleri, deniz polisi, liman otoriteleri ve Ulaştırma Bakanlığına bağlı Denizcilik ve Limanlar İdaresi arasında paylaşılmıştır. Bu idare gemi ve denizci sicilleri, denize elverişlilik, liman devleti kontrolü, küçük teknelerin ruhsatlandırılması, deniz trafiği ve uluslararası denizcilik mevzuatının uygulanmasından sorumludur.

Hayfa’daki Deniz Arama Kurtarma Koordinasyon Merkezi ise 24 saat esasına göre çalışarak deniz kazaları ve tehlike çağrılarına müdahalenin koordinasyonunu yürütmektedir. Dolayısıyla İsrail’de sivil denizcilik yönetimi ve deniz emniyeti kurumları bulunmakla birlikte, denizde kolluk ve güvenlik görevlerinin önemli bir bölümü doğrudan askerî yapı içinde yerine getirilmektedir.

Bu model, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu birçok denizci devletin benimsediği sahil güvenlik anlayışından farklıdır. Denizde can ve mal emniyeti, kamu düzenini korumak, kaçakçılıkla mücadeleyi, deniz çevresinin korunmasını ve arama kurtarma faaliyetlerini yürütmek tipi görevlerde esas olan, askerî harekât yaklaşımından ziyade kolluk hukuku, deniz emniyeti, ölçülülük ve gerektiğinde kademeli kuvvet kullanımıdır.

İsrail’de ise deniz güvenliğinin önemli ölçüde donanma merkezli yürütülmesi, askerî tehdit değerlendirmesinin sivil denizcilik faaliyetleri üzerindeki etkisini artırmaktadır. Özellikle Gazze açıklarındaki deniz ablukası, Filistinli balıkçılara yönelik müdahaleler ve yabancı sivil gemilerin durdurulması gibi uygulamalarda donanmanın doğrudan görev alması bunun örnekleridir. Bu durum, normal şartlarda sahil güvenlik veya deniz kolluk birimleri tarafından yürütülebilecek bazı faaliyetlerin askerî kuvvetler tarafından icra edilmesine yol açmaktadır. Böylece denizde güvenlik ve emniyet arasındaki ayrımın zayıflaması, sivil denizcilerle ilişkilerde askerî güç kullanımını ön plana çıkarmaktadır.

Bu yaklaşımın en çarpıcı örneklerinden biri 31 Mayıs 2010 tarihinde uluslararası sularda yaşanan Mavi Marmara baskınıdır. Gazze’ye insani yardım götüren sivil gemiye İsrail deniz komandolarının helikopterler ve süratli botlarla müdahalesi sonucunda on kişi hayatını kaybetmiştir. Olay, sivil deniz araçlarına karşı askerî kuvvet kullanılmasının hukuki sınırlarını ve müdahalenin ölçülülüğünü uluslararası tartışmaların merkezine taşımıştır. İsrail’in güvenlik gerekçeleriyle savunduğu müdahale, BM İnsan Hakları Konseyi bünyesindeki araştırma heyetince hukuka aykırı bulunmuş, BM Genel Sekreteri tarafından oluşturulan Palmer Paneli müdahalede kullanılan gücü aşırı ve makul olmayan nitelikte değerlendirmiştir.

Burada üzerinde durulması gereken konu yalnızca kurumsal teşkilatlanma değildir. Sahil güvenlik, modern denizci devletlerde askerî kuvvet ile sivil denizcilik toplumu arasında önemli bir hukuki ve kurumsal ara yüz oluşturur. Denizde otorite kullanımı kadar denizcilik meslek kültürünün, uluslararası iş birliğinin, ölçülülüğün ve gerektiğinde diplomatik inceliğin de temsilcisidir. Denizci bir devletin gücü yalnızca denizde silah kullanabilme yeteneğiyle değil, silah kullanmadan düzeni sağlayabilme, sivil denizcilerin haklarını koruyabilme ve uluslararası denizcilik toplumuyla güvene dayalı ilişkiler kurabilme kapasitesiyle de ölçülmelidir.

Deniz Hukuku ve İsrail

İsrail, 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne (BMDHS) (UNCLOS) taraf değildir. Ancak teamül hukuku kapsamında sözleşme hükümlerini uygular. Deniz yetki alanlarına ilişkin uygulamalarında bu hukuki çerçeveden yararlanmaktadır. Bunun somut örnekleri, 17 Aralık 2010 tarihinde Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile imzaladığı MEB sınırlandırma anlaşması ve 27 Ekim 2022 tarihinde ABD arabuluculuğunda Lübnan ile gerçekleştirdiği deniz sınırlandırmasıdır. İlk anlaşmada ortay hat yaklaşımı esas alınırken ikinci düzenleme, diplomatik ilişkileri bulunmayan iki devlet arasında Karish ve Qana doğal gaz sahalarının geliştirilmesine yönelik ekonomik ve siyasi bir uzlaşma sağlamıştır. İsrail böylece taraf olmadığı UNCLOS’un teamül hukuku niteliği kazanmış ilkelerinden yararlanarak Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanlarını ve enerji çıkarlarını hukuki bir çerçeveye oturtmuştur.

Ancak İsrail’in deniz hukukuna yaklaşımını yalnızca bu anlaşmalar üzerinden değerlendirmek eksik olur. Özellikle Gazze ablukası, uluslararası sularda sivil gemilere müdahaleler İsrail’in denizde kuvvet kullanımı ve seyrüsefer serbestisi konularındaki uygulamalarında hukuk tanımadığının somut kanıtlarıdır.

İsrail’in deniz hukukundaki yaklaşımı bu bakımdan tamamen çıkar odaklı bir nitelik göstermektedir. Deniz yetki alanlarının sınırlandırılması, doğal gaz kaynaklarının işletilmesi ve ekonomik hakların güvence altına alınmasında uluslararası teamül hukukundan yararlanırken, denizde askerî güç kullanımı ve sivil deniz ulaştırmasına müdahale konularında hukuk tanımamaktadır.

Ticaret Filosu ve Limanlar: Denize Bağımlılık ve Stratejik Kırılganlık

2025 itibarıyla yaklaşık 60 gemiden oluşan ve 2024 verilerine göre 2,56 milyon DWT taşıma kapasitesine sahip bulunan İsrail sahipli ticaret filosu, ülkenin dış ticaretinin denizyoluna yüksek bağımlılığıyla karşılaştırıldığında oldukça sınırlıdır. İsrail bağlantılı deniz taşımacılığında yabancı bayraklı ve kiralık gemiler önemli rol oynamaktadır. İsrail, dış ticaretinin tonaj bakımından yaklaşık yüzde 99’unu denizyoluyla gerçekleştiren, ancak bu bağımlılığı karşılayacak büyüklükte millî ticaret filosuna sahip olmayan bir ülkedir. Deniz ticaretinin ana merkezleri Akdeniz kıyısındaki Hayfa ve Aşdod limanlarıdır. Bu iki limanda 2021’den itibaren hizmete giren modern konteyner terminalleri, İsrail’in deniz ticaret kapasitesini önemli ölçüde artırmıştır. Hayfa’daki Bayport terminali Çinli Şanghay Uluslararası Grup tarafından işletilmektedir. İsrail limanlarında 2025 yılında yaklaşık 3,45 milyon TEU konteyner elleçlenmiştir.

İsrail’in deniz ticaretindeki en önemli şirketi küresel konteyner taşımacılığı yapan ZIM’dir. Ancak 1945’te kurulan ZIM’in işlettiği gemiler ile İsrail’in millî ticaret filosu birbirine karıştırılmamalıdır. Şirket 2025 sonunda 128 gemi işletirken bunların yalnızca 16’sına sahipti; geri kalan 112 gemi kiralıktı. Yaklaşık 708 bin TEU taşıma kapasitesine sahip ZIM, güçlü bir uluslararası lojistik ağına sahip olmakla birlikte gemi kapasitesinin büyük bölümünü yabancı armatörlerden sağlamaktadır. Bu durum, İsrail’in savaş ve kriz dönemlerinde yabancı gemi sahiplerine, sigorta şirketlerine ve uluslararası kiralama piyasasına bağımlılığını artırmaktadır.

Bu zafiyetin en somut örneği İsrail’in Kızıldeniz’e açılan tek limanı Eilat’ta yaşanmıştır. Ensar Allah’ın 2023 sonrasında Bab Ül Mendeb ve Kızıldeniz’de deniz ulaştırmasına yönelik saldırıları sonucunda Eilat’a uğrayan gemi sayısı 2023’te yaklaşık 134 iken 2024’te 16’ya düşmüş, limanın otomobil ithalatı tamamen durmuş ve gelirleri yaklaşık yüzde 80 azalmıştır. Üstelik bunun için limanın doğrudan işgal edilmesi veya fiziki olarak tahrip edilmesi gerekmemiştir. Gemi sahiplerinin ve sigortacıların artan güvenlik riskleri nedeniyle bölgeden uzaklaşması, limanı ekonomik bakımdan büyük ölçüde devre dışı bırakmıştır. Diğer yandan İsrail Merkez Bankasına göre Çin’den İsrail’e deniz ulaştırmasında Ümit Burnu rotasının kullanılması mesafeyi yaklaşık yüzde 114 artırmaktadır. Eilat örneği, deniz ulaştırmasının kesintiye uğratılması için mutlaka deniz kontrolünün ele geçirilmesinin gerekmediğini, yeterli düzeyde tehdit ve sigorta riski yaratılmasının da stratejik sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

İsrail deniz sigortacılığı alanında uluslararası reasürans ve P&I sistemine entegredir. Kızıldeniz’deki Husi saldırıları, savaş riski sigortasının İsrail deniz ticareti açısından taşıdığı önemi de ortaya koymuştur.

Neticede İsrail, gelişmiş liman altyapısına ve küresel konteyner taşımacılığında önemli bir şirkete sahip olmasına rağmen deniz ulaştırmasını kendi millî filosuyla güvence altına alabilecek kapasiteden uzaktır. İsrail’in deniz ticaretine bağımlılığı yüksek, bu ticareti kendi imkânlarıyla sürdürme ve koruma kapasitesi ise sınırlıdır. Netanyahu’nun deniz gücünü büyütme hedefinin arkasındaki temel ekonomik ve stratejik nedenlerden biri de bu yapısal dengesizliktir.

Açık Deniz Enerjisi: Denizlerin Artan Stratejik Önemi

İsrail’in deniz stratejisindeki dönüşümün önemli nedenlerinden biri Doğu Akdeniz’de keşfedilen doğal gaz kaynaklarıdır. Yaklaşık 850 milyar metreküp doğal gaz rezervine sahip İsrail’de Tamar 2013, Leviathan 2020, Karish ise 2022 yılında üretime başlamıştır. İsrail, 2024 yılında ürettiği yaklaşık 27 milyar metreküp gazın önemli bölümünü iç piyasada tüketmektedir. Doğal gaz, ülkenin elektrik üretiminin yüzde 70’inden fazlasını karşılamaktadır. Geri kalan gaz ağırlıklı olarak Mısır ve Ürdün’e ihraç edilmektedir. Bu kapsamda İsrail’in Mısır’a gaz ihracatı Doğu Akdeniz enerji jeopolitiğinde önemli bir gelişmedir. Ağustos 2025’te Leviathan sahasından Mısır’a yaklaşık 130 milyar metreküplük ilave gaz satışını kapsayan 35 milyar dolarlık anlaşma açıklanmıştır. İsrail gazı Mısır’da tüketilmekte veya İdku ve Dimyat LNG tesislerinden uluslararası pazarlara ulaştırılabilmektedir. Böylece Mısır, İsrail gazının Avrupa’ya erişiminde önemli bir merkez haline gelmektedir. GKRY ile Mısır arasında da benzer bir enerji koridoru gelişmektedir. İtalyan ENI ve Fransız Total’in GKRY’nin Kronos sahasındaki gazını Mısır üzerinden ihraç etmeleri planlanırken, Amerikan ExxonMobil şirketi de GKRY’nin Glavkos ve Pegasus yataklarından çıkarılacak gazın Mısır’a taşınması üzerinde çalışmaktadır. Böylece İsrail, GKRY ve Mısır arasında Amerikan ve Avrupalı şirketlerin katılımıyla yeni bir bölgesel enerji ağı şekillenmektedir. Bu durum genel olarak Akdeniz jeopolitiğini etkilemektedir. Mısır’ın Doğu Akdeniz’de GKRY, Yunanistan ve İsrail ile Türkiye karşıtı blokta yer almasının bir nedeni de enerjide İsrail’e olan bağımlılığıdır.

Tüm bu gelişmeler İsrail’in denizlere ekonomik ve stratejik bağımlılığını artırmıştır. Tamar, Leviathan ve Karish sahalarının, denizaltı boru hatlarının ve kıyı tesislerinin korunması donanmanın öncelikli görevleri arasına girmiştir. Almanya’da inşa edilen Sa’ar 6 korvetlerinin gelişmiş hava savunma ve gözetleme sistemleriyle donatılması da bu ihtiyacın sonucudur.

İsrail’in Denizcilik Eğitimi, Bilimi ve Kültürel Altyapısı

İsrail, 1952’den beri IMO üyesi olup UNCLOS’a taraf olmamasına rağmen uluslararası denizcilik düzenlemelerine büyük ölçüde entegredir. Denizcilik eğitiminde 1938’de kurulan Akka Denizcilik Koleji, bilimsel araştırmalarda ise Hayfa Üniversitesi, Technion ve İsrail Oşinografi ve Limnoloji (Göl Bilimi) Araştırmaları Kurumu öne çıkmaktadır. Bu kurumlar deniz teknolojileri, oşinografi, deniz mühendisliği, sualtı sistemleri ve deniz stratejisi alanlarında önemli bir akademik ve teknolojik altyapı oluşturmaktadır. Özellikle deniz bilimleri ile savunma sanayii arasındaki ilişki İsrail’in güçlü yönlerinden biridir. Buna karşılık Akdeniz’de yaklaşık 350 teknelik balıkçılık filosu oldukça sınırlıdır. Deniz ürünleri tüketimi yüksek olmasına rağmen üretimde ithalat bağımlılığı bulunmaktadır. Marina ve yatçılık altyapısı Türkiye’ye göre küçük ölçekli olmakla birlikte yelken ve rüzgâr sörfünde uluslararası başarılar elde edilmiştir. Hayfa’daki deniz müzeleri, denizcilik tarihini Yahudi göçü, devletin kuruluşu ve donanmanın gelişimiyle ilişkilendirerek millî denizcilik hafızası oluşturmaktadır. Denizcilik yayıncılığı ağırlıklı olarak dijital ve akademik kaynaklara dayalıdır.

Sonuç: İsrail Denizci Bir Devlet Olabilir mi?

İsrail’in denizcilik gücünü oluşturan bütün unsurlar birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan temel sonuç, denize yüksek derecede bağımlı olmasına rağmen denizcilik gücünü aynı ölçüde geliştirememiş bir devlet olduğudur. İsrail, ileri savunma teknolojileri, füze sistemleri, elektronik harp, deniz bilimleri ve açık deniz enerji altyapısında önemli yetenekler kazanmıştır. Ancak bu teknolojik başarılar, bir ülkenin denizci devlet olabilmesi için gerekli ekonomik, endüstriyel, toplumsal ve kültürel altyapının yerini tutmamaktadır.

İsrail’in önündeki ilk sınırlama coğrafyadır. Doğu Akdeniz’de yaklaşık 190 kilometrelik kıyı şeridi, Kızıldeniz’de Akabe Körfezinde dar bir çıkışı ve sınırlı liman seçenekleri bulunmaktadır. Deniz ticaretinin büyük ölçüde Hayfa ve Aşdod üzerinden yürütülmesi, Eilat Limanı’nın Husi saldırıları nedeniyle ciddi şekilde işlev kaybetmesi ve deniz ulaştırmasının dış tehditlere açıklığı bu coğrafi kırılganlığı ortaya koymaktadır. İsrail’in denizlere bağımlılığı yüksek, ancak deniz ulaştırmasını kendi millî imkânlarıyla güvence altına alma kapasitesi sınırlıdır.

İkinci sınırlama ekonomik ve endüstriyeldir. İsrail yüksek teknoloji ve savunma elektroniğinde gelişmiş olmasına rağmen büyük savaş gemileri ve denizaltı inşasında dışa bağımlıdır. Millî ticaret filosu, gemi inşa sanayii, tersane ve savaş hasarı onarım altyapısı, ülkenin deniz ticaretine bağımlılığıyla orantılı bir büyüklüğe ulaşmamıştır. İsrail ekonomisinin teknoloji, finans ve hizmetler ağırlıklı yapısı, geniş ölçekli bir denizcilik sanayii oluşturulmasını da sınırlamaktadır. Deniz gücünün sürdürülebilirliği açısından belirleyici olan yalnızca modern savaş gemilerine sahip olmak değil, bu gemileri inşa edebilmek, onarabilmek, kayıplarını karşılayabilmek ve deniz ticaretini kesintisiz sürdürebilmektir.

Üçüncü ve daha derin sınırlama ise tarihsel ve sosyokültürel yapıdadır. İsrail’in devletleşme süreci, tarihsel denizci devletlerden farklı olarak esas itibarıyla kara merkezli güvenlik, yerleşim ve sınır sorunları etrafında şekillenmiştir. Toplumsal hafızasında ve güvenlik kültüründe kara kuvvetleri, hava gücü ve istihbarat belirleyici konumdadır. Denizcilik eğitimi, deniz bilimleri ve su sporlarındaki gelişmelere rağmen denizcilik, henüz toplumun geniş kesimlerine yayılan, ekonomik üretimi ve millî stratejiyi bütünleştiren köklü bir kültürel yapıya dönüşmemiştir. Burada söz konusu olan değişmez biyolojik özellikler değil, tarihsel süreçte oluşmuş toplumsal ve stratejik davranış kalıplarıdır.

Netanyahu’nun 4 Ekim 2026 tarihinde deniz üstünlüğünü öne çıkaran açıklamaları, İsrail’in güvenlik anlayışında deniz boyutuna verilen önemin arttığını göstermektedir. Ancak donanmanın güçlendirilmesi ile bir devletin gerçek anlamda denizcileşmesi aynı şey değildir. Denizci devlet olmak; ticaret filosundan tersanelere, balıkçılıktan deniz bilimlerine, limanlardan denizcilik kültürüne kadar bütün alanlarda birbirini besleyen ve sürdürülebilir bir güç oluşturmayı gerektirir.

Sonuç olarak İsrail, mevcut coğrafi sınırlamaları, tarihsel ve sosyokültürel yapısı, ekonomik öncelikleri ve denizcilik sanayiindeki dış bağımlılıkları dikkate alındığında, öngörülebilir gelecekte klasik anlamda kapsamlı ve bağımsız bir denizcilik gücüne dönüşebilecek koşullara sahip değildir. Bununla birlikte ileri teknolojili, sınırlı fakat etkili bir bölgesel donanma geliştirmesi mümkündür. Bu durum da İsrail’in denizlerdeki temel çelişkisini yaratmaktadır. Denizlere ekonomik ve stratejik bağımlılığı giderek artan İsrail’in bu bağımlılığı karşılayacak bütüncül millî denizcilik kapasitesi aynı hızda gelişmemektedir. İsrail donanma gücünü artırabilir, ancak donanma gücü ile millî denizcilik gücü arasındaki yapısal farkı kısa sürede kapatması mümkün görünmemektedir.

İsrail, denizcilik gücündeki bu yapısal zafiyetlerin farkındadır. Bu nedenle deniz güvenliğini yalnızca kendi donanmasıyla sağlamaya çalışmamakta, stratejik deniz ulaştırma güzergâhları boyunca kendisine yakın yönetimler ve ortaklıklar üzerinden etki alanını genişletmeyi hedeflemektedir. Batıda Fas’tan Libya’ya uzanan Kuzey Afrika kıyıları, doğuda Somaliland, Bâb Ül Mendep, Sokotra ve Kızıldeniz çevresi bu açıdan önem taşımaktadır.

İsrail’in Yunanistan ve GKRY ile geliştirdiği yakın ilişkiler de aynı stratejik çerçevede değerlendirilmelidir. İsrail açısından Yunanistan, Doğu Akdeniz’den Ege ve Avrupa’ya uzanan deniz ulaştırma ve enerji bağlantılarında önemli bir ortak; GKRY ise coğrafi yakınlığı, limanları, havaalanları ve enerji altyapısıyla stratejik derinlik sağlayabilecek bir konumdadır. Üçlü savunma iş birliği, ortak tatbikatlar, deniz güvenliği düzenlemeleri ve Great Sea Interconnector (GSI) gibi projeler bu ilişkilerin somut unsurlarıdır. Ayrıca Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki deniz gücü ve deniz yetki alanlarına ilişkin politikaları, İsrail’in bu iki ülkeyle geliştirdiği stratejik ilişkilerin değerlendirilmesinde önemli bir faktördür. Bu iş birliğinin Türkiye karşıtı bir dengeleme boyutu taşıdığı artık açık politikaya dönüşmüştür. Sonuçta İsrail, kendi coğrafyasının ve denizcilik kapasitesinin sağlayamadığı stratejik derinliği, Doğu Akdeniz’den Kızıldeniz’e uzanan siyasi, askerî, enerji ve istihbarat ortaklıklarıyla tamamlamaya çalışmaktadır. Ancak dış ortaklıklara dayalı bu yaklaşım, bağımsız ve sürdürülebilir bir millî denizcilik gücünün yerini tutmamaktadır.

There are certain geographies in history whose geopolitical weight bears little relation to the size of the territory they occupy on the map. Afghanistan is one of them. Yemen is another. The former is a mountainous, landlocked country at the heart of Asia. The latter lies at the southern edge of the Arabian Peninsula, astride the maritime routes connecting the Red Sea to the Indian Ocean. Yet they share one fundamental characteristic: throughout history, both have transformed the power of their geography into a capacity for resistance against those seeking to impose their will upon them.

The First Era of Afghan Resistance

To understand Afghanistan’s destiny, one need only begin with the map. It lies at the center of the Heartland, with the Indian subcontinent to the south, the mountain systems extending towards China to the east, and Iran to the west. The Hindu Kush divides the country. The Khyber Pass is one of the historic gateways between Afghanistan and the Indian subcontinent, while the Salang Tunnel through the Hindu Kush constitutes a strategic artery connecting north and south.

It was this geography that turned Afghanistan into an arena of imperial rivalry between Britain and Russia during the nineteenth century. For London, the possibility of Russian expansion southwards towards the Indian Ocean was unacceptable. The fundamental objective of British strategy was therefore not so much to control Afghanistan as to prevent another great power from controlling it.

Britain entered Afghanistan in the nineteenth century because of its geopolitical rivalry with Russia, a struggle that became known to history as the Great Game. London’s principal objective was to preserve Afghanistan as a buffer zone between the two empires. Yet the attempt ultimately turned into a disaster for the British.

The First Anglo-Afghan War, which began in 1839, culminated in 1842 in one of the gravest military catastrophes in British imperial history, when the force retreating from Kabul was almost destroyed. During the winter of 1842, a British Indian column of approximately 16,000 soldiers, camp followers and civilians withdrawing from Kabul towards Jalalabad was virtually annihilated in the mountain passes of the Hindu Kush. Dr William Brydon, who reached Jalalabad alone from the retreating column, became the enduring symbol of one of the British Empire’s greatest disasters in Afghanistan.

Britain returned to Afghanistan in 1878. At the conclusion of the Second Anglo-Afghan War, it secured considerable influence over the country’s foreign affairs, but once again failed to establish direct rule over Afghanistan. The Third Anglo-Afghan War of 1919 finally secured Afghanistan’s independence in the conduct of its external relations.

The British Empire ruled the oceans. Yet it could not establish a permanent presence in the valleys and mountains of the Hindu Kush.

The Second Afghan Resistance

Sixty years later, another great power entered Afghanistan—this time the Soviet Union. The Soviet Army invaded Afghanistan in December 1979 and rapidly established control over Kabul and the major urban centers. Yet in the countryside and mountainous regions, it encountered an expanding resistance led by the Mujahideen.

Afghanistan’s culture of resistance to foreign powers, rooted in the nineteenth century, had re-emerged, sustained by its mountainous geography, tribal structures and strong local identities. The Soviet occupation, however, marked a profound turning point that altered the very character of this historical tradition of resistance. What had previously been shaped primarily by the defense of homeland, tribe and locality against foreign occupation gradually acquired a religious and ideological character under the conditions of the Cold War. Islam was no longer merely the faith of Afghan society; it was increasingly transformed into the unifying ideology of the struggle against Soviet occupation and communism.

The consequences of this transformation would extend far beyond Afghanistan. In the decades that followed, Afghanistan itself would suffer a profound social and civilizational regression, while the forces unleashed during the war would contribute to major security crises across the world, causing the death and suffering of millions.

The United States Arms the Mujahideen

The United States quickly recognized the geopolitical value of this transformation. Washington’s principal objective was neither the modernization nor the democratization of Afghanistan. It was to draw the Soviet Union into a prolonged, costly and debilitating war.

Through a support network centered on the United States, Pakistan and Saudi Arabia—and involving the CIA and their regional intelligence partners—the Afghan resistance was armed and financed. With substantial Saudi financial support, the struggle was increasingly embedded within a radical Islamist ideological framework heavily influenced by Wahhabi-Salafi currents. The madrassas of Pakistan, Saudi financing and the arrival of radical Islamist fighters from different parts of the world provided the infrastructure through which a traditional Afghan resistance movement was gradually transformed into an international “jihad.”

As Mujahideen commanders gained power, a new religious-political warrior elite emerged alongside Afghanistan’s traditional tribal authorities. The historic Afghan culture of resistance to foreign occupation was thus transformed, in accordance with the strategic requirements of the global Cold War, into an instrument of an Islamist ideological and military proxy war.

During the Soviet occupation and the accompanying internal turmoil, roughly one million Afghan refugees, most of them Pashtuns, crossed into Pakistan. From among these refugee communities, men were recruited and turned into fighters. Money and weapons began flowing to the Mujahideen through Pakistan. Saudi Arabia contributed not only financing; radical Islamists, including opponents of the Saudi regime, were also channeled towards the Afghan battlefield.

For the Americans, the strategic equation appeared extraordinarily favorable: a relatively small investment in the Afghan resistance could inflict disproportionately large costs on the Soviet Union.

The Third Afghan Resistance

Following the attacks of 11 September 2001, it was now the United States—the seemingly unchallenged superpower of the unipolar world—that entered Afghanistan in an attempt to eradicate a malignancy that, to a considerable extent, had grown out of the geopolitical environment Washington itself had helped create over the preceding two decades.

The Taliban regime was overthrown within weeks, Kabul was captured and following the first invocation of Article 5 in NATO’s history, the war gradually evolved into a large-scale international military campaign. From 7 October 2001 onwards, the United States had established itself in the very heart of Central Asia. NATO followed. On 11 August 2003, the Alliance assumed command of the UN-mandated International Security Assistance Force (ISAF), placing itself at the center of the international military presence in Afghanistan.

An alliance originally created for the defense of the North Atlantic had now reached Central Asia—the very depths of what NATO terminology had once described as the “out-of-area” domain. The neoconservative architects associated with the Project for the New American Century (PNAC) had, in geopolitical terms, planted themselves in the middle of the Heartland.

Yet during the twenty years that followed, until the summer of 2021, even a U.S.- and NATO-led military presence that at its peak approached 150,000 foreign troops proved incapable of eliminating the forces unleashed by the previous decades or of constructing a viable new Afghan state. Afghanistan’s own internal dynamics ultimately prevailed.

American dollars, baseball caps and McDonald’s hamburgers were not enough to transform either Afghan society or the Afghan state. Military superiority could overthrow a government. Financial power could sustain institutions. Western cultural symbols could enter the cities. But none of these, individually or collectively, could fundamentally remake a society whose political structures, historical memory and social organization had been shaped over centuries by an entirely different geography and historical experience.

Meanwhile, Pakistan’s growing geopolitical alignment with China, together with the emergence of the China–Pakistan Economic Corridor (CPEC) as a potential game changer in the region, contributed to a profound transformation of the strategic environment surrounding Afghanistan. Washington was increasingly compelled to reassess its regional priorities.

In August 2021, the U.S.-backed Afghan government collapsed with extraordinary speed. The Taliban returned to Kabul, and the final American forces left the country amid humiliating scenes that inevitably evoked memories of the fall of Saigon in 1975. After twenty years of occupation, war and state-building, Afghanistan was effectively handed back to the very movement from which it had been taken in 2001. In strategic and political terms, this was an outcome of almost scandalous historical proportions.

First came Britain, the global empire of the nineteenth century. Then came the Soviet Union, the continental superpower of the twentieth century. Finally came the United States, the seemingly unrivalled military power of the post-Cold War era. All three were drawn into prolonged and costly wars in the same geography. The mountains, valleys, caves, tunnels and passes remained where they had always been. More importantly, the character of resistance forged by this harsh and unforgiving geography did not disappear.

Yet Afghanistan’s secret lies not merely in the fighting character of its people. When mountains, tribal structures, local loyalties, religion, strategic passes, valleys, caves and the persistent limitations of central authority are considered together, they form an exceptionally resilient defensive ecosystem.

Modern technology has reduced the protective advantages provided by this geography. Precision weapons, satellites, drones, electronic surveillance and air power have penetrated spaces that were once inaccessible to foreign armies. But technology has not abolished geography. And Afghanistan remains one of history’s most powerful demonstrations of that reality.

Yemeni Resistance: The Strategic Lesson of Five Centuries of History

To interpret what is happening in Yemen today solely through the prism of Ansar Allah, Iran, Saudi Arabia or the latest confrontations in the Red Sea would be a serious failure of historical perspective. Behind the current crisis lies a deeper strategic reality that has repeatedly asserted itself for nearly five centuries: it is possible for an external military power to enter Yemen and seize its coasts, ports and cities. But establishing permanent external control over the mountainous social heartland of northern Yemen is an entirely different matter.To understand the war in Yemen today, therefore, one must go back to the sixteenth century.

The Ottoman Entry into Yemen

For the Ottoman Empire, Yemen was never merely a distant province. It was a strategic forward position essential to the security of the Red Sea, the defense of the Hejaz and the Holy Cities, and the protection of the maritime trade routes of the Indian Ocean.

Following Portugal’s passage around the Cape of Good Hope, its penetration into the Indian Ocean and its growing presence near the approaches to the Red Sea, the Ottomans began establishing control over Yemen from 1538 onwards. The coastal regions were brought under Ottoman authority. But controlling the coast did not mean controlling Yemen. The highlands of northern Yemen, their narrow valleys, powerful tribal structures and deeply rooted Zaydi tradition severely restricted the reach of central authority. In 1597, the Zaydi Imamate, strengthened under the leadership of al-Mansur al-Qasim, launched a prolonged resistance. Ottoman authority gradually receded, and by 1635–1636 Ottoman forces had withdrawn from most of Yemen.

Yemen’s Two Geopolitical Axes

In the nineteenth century, following the Industrial Revolution, Yemen once again became an arena of great-power competition. Britain’s seizure of the strategically vital port of Aden in 1839 represented a major geopolitical turning point. Situated astride the route to India, Aden developed into one of the key bases of the British maritime empire along the Indian Ocean–Red Sea axis. The opening of the Suez Canal in 1869 further magnified the strategic importance of the region. Yemen consequently developed along two distinct geopolitical axes.

In the north emerged land-based geopolitics rooted in mountains, tribes and the Zaydi political tradition. In the south emerged maritime geopolitics centered on Aden and its connection to the principal sea lanes of global commerce. The interaction between these two axes would become one of the fundamental reasons why Yemen could be invaded yet remained extraordinarily difficult to control.

The Ottomans returned to Tihama in 1849 and to Sana’a in 1872. Yet the fundamental problem they had confronted three centuries earlier remained unchanged. Cities could be occupied and administered, but permanent control over the mountainous regions of the north remained elusive.

Moreover, the cost of warfare in Yemen was not measured solely in battlefield casualties. Disease, climate, terrain and extended supply lines consumed military forces as effectively as combat itself. Yemen consequently entered Turkish historical memory as one of those distant geographies associated with the tragic sentiment that “those who go do not return.”

Resistance against Ottoman rule under the Zaydi Imam Yahya eventually led to the Treaty of Da’an in 1911. The Ottoman Empire was compelled to recognize Imam Yahya’s extensive authority in the Zaydi highlands. Ottoman rule finally came to an end in 1918.

The Ottoman withdrawal, however, also consolidated the conditions for Yemen’s subsequent division between north and south. In reality, the foundations of that division had already been laid during the nineteenth century. While Britain established its position in southern Yemen around the port of Aden after 1839, the northern regions remained within the Ottoman sphere. Following the Ottoman withdrawal at the end of the First World War, North Yemen emerged as an independent kingdom. The overthrow of the monarchy in 1962 led to the establishment of the Yemen Arab Republic, or North Yemen.

Britain withdrew from Aden and the surrounding territories in 1967, allowing South Yemen to achieve independence. From 1970 onwards, it became the People’s Democratic Republic of Yemen, a Marxist state closely aligned with the Soviet Union.

Thus, throughout much of the Cold War, two separate Yemens existed: North Yemen, centered on Sana’a, and South Yemen, centered on Aden.

On 22 May 1990, the two states united to form the present-day Republic of Yemen. Political unification, however, could not erase nearly a century of divergent political, economic and geopolitical development. The historical fault line between north and south survived unification and remains fundamental to understanding both Yemen’s present conflict and the persistence of separatist movements in the south.

There is also a striking historical dimension to the relationship between the Zaydi highlands and outside power. During the First World War, while many Arab forces and political actors elsewhere in the region aligned themselves with Britain against the Ottoman Empire, the Zaydi leadership in Yemen did not follow the same path. Imam Yahya maintained his accommodation with the Ottomans until the end of the war. That historical memory deserves attention today.

Ansar Allah, commonly known as the Houthis, emerged from the same northern Yemeni Zaydi social and geographical heartland. It cannot simply be equated with the historical Zaydi Imamate, nor does it represent all Zaydis. Yet its capacity for resistance cannot be understood without recognizing this historical continuity.

Today, Ansar Allah presents itself as a force resisting external intervention, Western hegemony and Israel. Whatever one’s political assessment of the movement, its endurance cannot be explained solely through Iranian support, missiles or drones. It is also rooted in a much older strategic reality: the mountains, tribes, political traditions and historical memory of northern Yemen have repeatedly generated resistance against external control.

Nasser’s “Vietnam”

The civil war that followed the overthrow of the monarchy in North Yemen in 1962 marked another major turning point. Egypt, under Gamal Abdel Nasser, deployed tens of thousands of troops to Yemen in support of the republican forces. Despite its overwhelming superiority in conventional military power, the Egyptian Army found itself drawn into a prolonged and exhausting war in the mountains.

The intervention, which continued until 1967, would later frequently be described as “Nasser’s Vietnam” or “Egypt’s Vietnam.” Half a century after the Ottomans, another major regional power had encountered the same strategic reality.

2015: A New War in the Same Geography

Half a century after Nasser, history tested another regional power—this time the Saudi-led coalition. The Houthis, rooted in Yemen’s Zaydi tradition, seized the capital, Sana’a, in 2014. Their subsequent advance southwards, and the prospect that they might capture Aden and extend their control over much of the rest of the country, created an unacceptable security scenario for Riyadh.

Saudi Arabia regarded the emergence on its southern frontier of a powerful Houthi-led authority—with close ties to Iran and access to significant elements of the Yemeni state’s military arsenal—as a strategic threat. As the Houthi advance forced President Abdrabbuh Mansur Hadi to retreat to Aden and request military assistance from the Gulf states, the Saudi-led coalition launched its intervention on 26 March 2015.

The objectives were clear: to halt the Houthi advance, restore the Hadi government to power, and prevent the balance of power in Yemen from shifting decisively against Riyadh. Saudi Arabia and the United Arab Emirates possessed modern combat aircraft, precision-guided munitions, sophisticated intelligence capabilities and vast financial resources. Yet years of air strikes failed to dislodge Ansar Allah from the mountainous heartland of northern Yemen.

More importantly, Ansar Allah did not merely survive. It evolved and grew stronger through the war itself. Initially a predominantly local armed movement, it gradually developed an increasingly sophisticated arsenal that included ballistic missiles, cruise missiles, unmanned aerial vehicles and weapons capable of striking maritime targets.

Nearly five centuries of history had therefore demonstrated the same strategic reality once again: it is possible to enter Yemen. It is possible to bomb Yemen. It is possible temporarily to seize its cities and ports. But establishing lasting external military control over Yemen’s mountainous social heartland is an entirely different proposition.

One of the principal reasons is the exceptionally rugged geography of northern Yemen, which constrains the ability of technological superiority to produce decisive effects on the ground. Deep and narrow valleys, high plateaus, caves embedded within mountainous terrain and dispersed settlements provide the defender with natural protection. At the same time, they make it extremely difficult to translate the advantages of air power, precision weapons and modern surveillance systems into permanent territorial control. But geography alone is not sufficient to explain this resilience.

It must be considered alongside northern Yemen’s centuries-old Zaydi political and religious tradition, its powerful tribal structures and its deeply rooted culture of resistance to centralized and external authority. Together, these factors create a social and geographical environment exceptionally resistant to outside control.

Ansar Allah is not a movement artificially created from abroad. It is an indigenous Yemeni force with its own social base, geography, political objectives and historical memory. Iran has undoubtedly played an important role, particularly as the war progressed, in assisting the development of the movement’s missile, unmanned aerial vehicle and other military capabilities. But Iran did not create northern Yemen’s tradition of resistance.

That tradition existed centuries before the establishment of today’s Islamic Republic of Iran. It was already deeply embedded in the political and social fabric of northern Yemen. To explain Ansar Allah’s resilience solely through Iranian support is therefore to overlook Yemen’s geography, its history and, above all, its own internal dynamics. Iran may have strengthened the weapons of the resistance. It did not create the geography, the historical memory or the social foundations that made resistance possible.

Conclusion

Afghanistan and Yemen are geographically very different countries. Yet their military histories intersect at one crucial point. In Afghanistan, the British in the nineteenth century, the Soviets after 1979, and the United States and its allies after 2001 all experienced the difficulty of translating technological and conventional military superiority into lasting political control. In 2021, the United States ultimately withdrew from Afghanistan under deeply humiliating circumstances. In Yemen, the Ottomans, Nasser’s Egypt and, most recently, the Saudi-led coalition encountered variations of the same strategic problem.

The fundamental geopolitical factor that distinguishes Yemen from Afghanistan, however, is the sea. Afghanistan is a landlocked continental state. Yemen, by contrast, occupies a critical position along the global maritime artery connecting the Indian Ocean to the Suez Canal through the Bab el-Mandeb Strait and the Red Sea. Geography therefore gives Yemen a strategic dimension that Afghanistan does not possess.

Ansar Allah has consequently evolved beyond a land force capable of exploiting mountainous terrain to wear down external intervention. Through ballistic and cruise missiles, unmanned aerial vehicles, mines and shore-based anti-ship weapons, it has developed an increasingly significant Anti-Access/Area-Denial (A2/AD) capability. Yemen’s strategic power can thus be summarized in two dimensions: the ability to resist in the mountains and the ability to influence the security and cost of global maritime transportation from the coast.

On land, however, the similarity between Afghanistan and Yemen cannot be reduced simply to the fact that both possess mountainous terrain. The deeper parallel emerges when rugged geography combines with fragmented social structures, strong local and tribal identities, historical memories of resistance to foreign intervention, and indigenous actors capable of bearing the costs of war far longer than the external powers confronting them.

Under such conditions, technological and conventional military superiority may provide enormous advantages on the battlefield, but it does not guarantee the desired political outcome. For an external power, a prolonged war eventually becomes a calculation of costs and benefits. Casualties accumulate. Financial burdens increase. Domestic political pressures intensify. As the original strategic objectives become more difficult to achieve, the political willingness to continue paying the price gradually diminishes.

For the local actor, however, the same war is often perceived in fundamentally different terms. It becomes a struggle to defend territory, political power, identity and, ultimately, existence itself. The two sides therefore experience time differently. For the external power, time multiplies the cost. For the local force, time becomes a strategic weapon.

This is precisely where the common lesson of Afghanistan and Yemen emerges. In prolonged wars, time does not necessarily favor the side possessing superior technology, greater firepower or larger financial resources. It often favors the side that can remain rooted in the geography, absorb punishment and continue the struggle. Years ago, I came across a remark in Time magazine attributed to an Afghan fighter addressing American soldiers. I have never forgotten it: “You have the watches. We have the time.”

That sentence captures the strategic lesson of both Afghanistan and Yemen. Empires measure wars in budgets, election cycles and operational timelines. Peoples fighting on their own terrain can measure them in generations. In wars of resistance, geography provides the fortress. But time can become the decisive weapon.

Lessons from Yemen for Türkiye

For Türkiye, the principal strategic lesson of Yemen is that the security of the Red Sea must be clearly distinguished from military involvement in Yemen’s internal war. Keeping the Bab el-Mandeb open and safeguarding freedom and security of maritime navigation are unquestionably in Türkiye’s interests. But these objectives must not turn Türkiye into a party to the war in Yemen. Direct or indirect Turkish involvement in a military confrontation between Saudi Arabia and Ansar Allah would constitute a serious strategic mistake.

Although Ansar Allah does not control the entirety of Yemeni territory, it possesses a substantial social and political base in the densely populated areas of the north and west. To interpret the Yemeni conflict merely as a confrontation between an Iranian-backed armed movement and Saudi Arabia would therefore be to disregard Yemen’s own social, historical and political realities.

Türkiye should assess the obligations arising from the Mecca Pact considering these realities. The agreement must not be interpreted as implying automatic Turkish participation in Yemen’s civil war or in any ground campaign directed against Ansar Allah.

Türkiye’s fundamental position should therefore be to avoid becoming a military party in a confrontation between Saudi Arabia and Yemen and to preserve its neutrality to the greatest extent possible. Ankara can maintain and develop its strategic relations with Riyadh while simultaneously defending the principle that Yemen’s political future must ultimately be determined by the Yemenis themselves.

Türkiye’s role should not be to become another belligerent. Rather, where circumstances permit, it should contribute to keeping diplomatic channels open and supporting ceasefire efforts and the search for a political settlement. Five centuries of Yemeni history offer a powerful warning in this respect.

It is possible to send troops into Yemen. It is possible to establish air superiority. It is possible temporarily to control its coasts, ports and cities. But once an external power enters the mountains, it may no longer be that power which determines the timetable of the war.

What Türkiye must preserve in Yemen is not a front line, but its strategic freedom of action. The Mecca Pact must not become a mechanism that draws Türkiye into the mountains of Yemen. The distinction is fundamental: protecting maritime security in the Red Sea and Bab el-Mandeb is one strategic objective; becoming entangled in Yemen’s land war is another. Türkiye must not confuse the two. Because Yemen is not merely Yemen. Yemen is Bab el-Mandeb. Yemen is the Red Sea. And Yemen is the southern gateway to Suez.

Tarihte bazı coğrafyalar vardır ki haritada kapsadıkları alanlar ile jeopolitik özgül ağırlıkları arasında hiçbir orantı yoktur. Afganistan bunlardan biridir. Yemen de öyle. Biri Asya’nın kalbinde denize çıkışı olmayan dağlık bir ülkedir. Diğeri Arap Yarımadası’nın güney ucunda, Kızıldeniz’i Hint Okyanusu’na bağlayan deniz yollarının başında durur. Ancak ikisini birbirine yaklaştıran çok önemli bir ortak özellik vardır. Her ikisi de tarih boyunca sahip oldukları coğrafyanın gücünü kullanarak kendilerine baskı uygulayanlara karşı direnç ürettiler.

Birinci Afgan Direniş Dönemi

Afganistan’ın kaderini anlamak için önce haritaya bakmak yeter. Kalpgahın ortasında güneyde Hint alt kıtası, doğuda Çin’e yaklaşan dağ sistemleri, batıda İran vardır. Hindukuş dağları ülkeyi böler. Hayber Geçidi Afganistan ile Hint alt kıtası arasındaki tarihî kapılardan biridir. Hindukuş dağları üzerindeki Salang tüneli ise kuzey ile güney arasındaki stratejik damardır. Bu nedenle Afganistan 19. yüzyılda İngiliz ve Rus imparatorluklarının rekabet alanına dönüştü. Rusların güneye, Hint Okyanusuna doğru ilerleme ihtimali Londra açısından kabul edilemezdi. İngiliz stratejisinin temel amacı Afganistan’ı kontrol etmekten çok, başka bir büyük gücün kontrolüne girmesini engellemekti. İngilizler 19. yüzyılda Afganistan’a, tarihe “Büyük Oyun” olarak geçen Rusya ile yaşanan jeopolitik rekabetin bir sonucu olarak girdiler. Londra’nın temel amacı Afganistan’ı iki imparatorluk arasında bir tampon bölge olarak tutmaktı. Ancak bu süreç İngilizler için bir hezimete dönüştü.

1839’da başlayan Birinci İngiliz-Afgan Savaşı, 1842’de Kabil’den çekilen İngiliz kuvvetlerinin neredeyse tamamen imha edilmesiyle imparatorluk tarihinin en ağır askerî felaketlerinden birine dönüştü. 1842 kışında Kabil’den Celalabad’a çekilen yaklaşık 16 bin kişilik İngiliz-Hint kafilesi Hindukuş geçitlerinde neredeyse tamamen yok edildi. Celalabad’a tek başına ulaşan Dr. William Brydon, Britanya İmparatorluğu’nun Afganistan’daki en büyük felaketlerinden birinin sembolü oldu.

İngiltere 1878’de yeniden Afganistan’a girdi. İkinci savaş sonunda ülkenin dış politikasında önemli nüfuz elde etti ancak Afganistan’ı doğrudan yönetemedi. 1919’daki Üçüncü İngiliz-Afgan Savaşı ise Afganistan’ın dış ilişkilerindeki bağımsızlığını kesinleştirdi. Britanya İmparatorluğu okyanuslara hükmediyordu, ancak Hindukuş’un vadileri ve dağlarında kalıcı varlık gösteremedi.

İkinci Afgan Direnişi

Altmış yıl sonra Afganistan’a bu kez Sovyetler Birliği geldi. Aralık 1979’da Afganistan’a giren Sovyet ordusu Kabil’i ve büyük şehirleri kontrol altına aldı. Ancak kırsal alanlarda ve dağlık bölgelerde mücahitlerin giderek büyüyen direnişiyle karşılaştı. Afganistan’ın yabancı güçlere karşı 19.yüzyılda başlayan direniş kültürü dağlık coğrafyası, kabile yapıları ve yerel aidiyetler sayesinde yeniden uyanmıştı. Ancak Sovyet işgali bu tarihsel direniş kültürünün niteliğini değiştiren büyük kırılma oldu. Daha önce esas olarak vatan, kabile, bölge ve yabancı işgalciye karşı mücadele ekseninde şekillenen direnme enerjisi, Soğuk Savaş şartlarında giderek dinî ve ideolojik bir karakter kazandı. İslam artık yalnızca Afgan toplumunun inanç sistemi değil, Sovyet işgaline ve komünizme karşı savaşın birleştirici ideolojisi haline dönüştürülmüştü. Bu dönüşüm daha sonra sadece Afgan halkının uygarlıktan uzaklaşması ile değil tüm dünyanın Afganistan kaynaklı pek çok ciddi sorun ile karşılaşması ve milyonlarca insanın ölmesi ve acı çekmesine neden olacaktı.

ABD’nin Mücahidi Silahlandırması

ABD bu dönüşümün jeopolitik değerini kısa sürede gördü. Washington açısından temel hedef Afganistan’ı modernleştirmek veya demokratikleştirmek değil, Sovyetler Birliği’ni uzun, maliyetli ve yıpratıcı bir savaşın içine çekmekti. Pakistan, Suudi Arabistan ve CIA ekseninde yürütülen destek mekanizması üzerinden Afgan direnişi silahlandırıldı, finanse edildi ve Suudi finansal desteğinde kökten dinci Vahabi İslamcı bir ideolojik çerçeveye oturtuldu. Pakistan’daki medreseler, Suudi finansmanı ve dünyanın farklı bölgelerinden gelen radikal İslamcı savaşçılar, geleneksel Afgan direnişini uluslararası bir “cihat” hareketine dönüştüren altyapıyı oluşturdu. Mücahit liderlerin güçlenmesiyle geleneksel kabile otoritelerinin yanında yeni bir dinî-siyasi savaşçı elit ortaya çıktı. Böylece Afganların tarihsel yabancı işgalciye direnme kültürü, küresel Soğuk Savaşın ihtiyaçlarına uygun biçimde köktendinci İslamist ideolojik ve askerî bir vekâlet savaşının aracına dönüştürüldü Sovyet işgali ve iç karışıklık döneminde Pakistan’a geçen çoğu Peştu 1 milyon sığınmacıdan seçilenler savaşçıya dönüştürüldü. Pakistan üzerinden mücahitlere dolar ve silah yağmaya başladı. Suudlar, sadece para değil, kendi ülkesindeki rejim karşıtı ihvancı ne kadar radikal İslamist varsa bu genç adamları Afganistan’a savaşmaya yolluyordu.

Amerikalılar bir birimlik yardımla Sovyetlere on birim zarar verildiğini anlamıştı. Çok mutluydular. 1979-1984 arasında mücahitler 14.000 Sovyet askeri öldürmüş, 400 hava aracı düşürmüş, 2750 tank, 8000 kamyon imha etmişti. Mücahitler, Amu Derya nehrini geçerek Sovyet (Özbek) topraklarında bile operasyon yapacak duruma gelmişti. Sovyetlerin 1984 başında kabaca 12 milyar dolarlık kayıpları vardı. Halbuki o zamana kadar 5 yıl içinde Mücahitler için ABD ve Suudi Arabistan ayrı ayrı 200 milyon dolar harcamıştı.

1988 baharında savaş bittiğinde Afganistan’a silah yardımının toplamda 12 milyar dolar olduğu ortaya çıkacaktı. CIA ve Pakistan Askeri İstihbarat Örgütü ISI ile Suudların İstihbarat Direktörlüğü GID bu kanlı sürecin en önemli aktörleri olmuştu. Peşaver bölgesi başta olmak üzere 33 bin medrese açılmıştı. Buralarda çiftçi ve köylü fakir Afgan gençleriyle dünyanın her köşesinden cihat çağrısına gelen binlerce selefî savaşçıyı önce doktrine edip, daha sonra ellerine ağır silahlar verip komünist avlatıyorlardı. CIA tarafından bu dönemde yüzlerce keskin nişancı yetiştirildi ve el yapımı patlayıcı (IED) düzenekleri imal ve kullanma konusunda eğitimler verildi. Medreselerde intihar savaşçılığı teşvik ediliyordu. ABD hızını alamadı. Mücahitlere 26 Eylül 1986’da ilk kez hava hedeflerine karşı kullanılan MANPAD Stinger füzelerini verdi. Böylece Rus helikopterlere saldırılar başladı. Ruslar helikopterleri geri çekti. 1988 yılında da ilk kez bir Sovyet SU 25 savaş uçağını düşürdüler. 1994’te stinger füzeleri geri istenince 2300 füzeden 600 adedinin kayıp olduğu ortaya çıktı. Molla Ömer’in sadece şahsına ait 53 füzesi vardı.

15 Şubat 1989’da savaş sona erdiğinde 1 milyon Afganlı ölmüştü. Ayrıca onbinlerce bilinç genetiği değiştirilmiş selefi cihatçı savaşçı Afganistan’ın yeni gerçeği olmuştu. 1989’da Afganistan’da 4000 Arap gönüllü kalmaya devam ediyordu. CIA ve MI6 kontrolünde El Kaide, IŞID ve türevlerinin kuluçka merkezi kurulmuştu. Ayıca son 8 yılda ülkeye akan Stinger’den hafif silahlara kadar çok büyük bir envanter dünyanın en büyük açık hava cephaneliğini yaratmıştı. Kısa süre sonra bu enerjinin Amerikan aleyhtarlığına dönüşeceğini ilk kez ABD Dışişleri görmüştü. Ancak CIA yardımlara devam etti. Suudi Arabistan ve Pakistan’ın yönlendirmesi ile hareket eden CIA, 21. Yüzyılda Sovyetler çöktükten sonra komünizm yerine koyacağı düşman kavramını bulmuştu. Terör. Özellikle köktendinci terörü.

Üçüncü Afgan Direnişi

11 Eylül 2001 saldırılarından sonra bu kez tek kutuplu dünyanın rakipsiz görünen süper gücü ABD son 20 yılın kendi ürünü olan kanseri ortadan kaldırmak için Afganistan’a girdi. Taliban yönetimi haftalar içinde devrildi, Kabil ele geçirildi ve NATO tarihindeki ilk 5. Madde uygulamasının ardından savaş giderek uluslararası bir harekâta dönüştü. ABD, 7 Ekim 2001’den itibaren Orta Asya’nın kalbine yerleşmişti. NATO ise 11 Ağustos 2003’te BM yetkisi altında faaliyet gösteren ISAF’ın komutasını devralarak Afganistan’daki askerî varlığın merkezine yerleşti. Kuzey Atlantik için kurulan NATO Orta Asya’ya yani NATO jargonu ile ‘’alan dışının’’ dibine gelmişti. Yeni Amerikan Yüzyılı Projesi- PNAC’ın neoconları kalpgâhın ortasına mafya tabiri ile adeta çökmüştü. Ancak 2021 yazına kadar süren aradan geçen 20 yılda 150 bin askerle ABD ve NATO varlığı yarattıkları kanseri ortadan kaldırmaya ve yeni bir devlet inşasına yetmedi. Afganistan’ın kendi dinamikleri çalıştı. Amerikan dolarları, baseball şapkaları, Mac Donalds hamburgerleri halkı ve devleti dönüştürmeye yetmedi. Aynı zamanda Pakistan’ın Çin ile jeopolitik bağlamda yakınlaşması ve Pakistan Çin Ekonomik Koridorunun (CPEC)bölgede oyun değiştirici rol oynaması, ABD’yi yeni arayışlara itti. Ağustos 2021’de Amerikan destekli Afgan hükümeti çöktü, Taliban yeniden Kabil’e girdi ve son Amerikan askerleri 1975’teki Vietnam/Saygon görüntülerini aratmayacak küçültücü tablo içinde ülkeyi terk etti. 20 yıl süren işgal ve savaş sonrasında teslim aldıkları Afganistan’ı tekrardan Taliban’a teslim ettiler. Bu tarihte nadir görülen skandal düzeyde siyasi bir olaydır.

Böylece Afganistan, yaklaşık iki yüzyıl içinde üç farklı çağın büyük gücüne aynı temel gerçeği hatırlatmıştı. Bir ülkeyi işgal etmek ile o ülkeyi kontrol etmek aynı şey değildir. Önce 19. yüzyılın küresel imparatorluğu Britanya, sonra 20. yüzyılın kıtasal süper gücü Sovyetler Birliği, ardından Soğuk Savaş sonrasının rakipsiz askerî gücü ABD aynı coğrafyada uzun ve maliyetli savaşların içine sürüklendi. Silahlar, ideolojiler ve imparatorluklar değişti. Fakat Hindukuş dağları, mağaralar ve tüneller aynı yerde kaldı. En önemlisi bu keskin ve sert coğrafyanın yetiştirdiği direnen insan karakteri değişmedi. Ancak Afganistan’ın sırrı sadece savaşçı insan karakterinde değildir. Dağ, aşiret, yerel aidiyet, din, geçitler, vadiler, mağaralar ve merkezî otoritenin sınırlılığı birlikte değerlendirildiğinde ortaya son derece dayanıklı bir savunma ekosistemi çıkar. Modern teknoloji bu coğrafyanın etkisini azaltmıştır ancak ortadan kaldıramamıştır.

Yemen Direnişi: Beş Yüzyıllık Tarihin Stratejik Dersi

Yemen’de bugün yaşananları yalnız Ensar Allah, İran, Suudi Arabistan veya Kızıldeniz’deki son çatışmalar üzerinden okumak ciddi bir tarihsel perspektif hatası olur. Bugünkü krizin arkasında yaklaşık beş yüzyıldır tekrar eden daha derin bir stratejik gerçek vardır: Yemen’e dışarıdan askerî güçle girmek, kıyıları, limanları ve şehirleri ele geçirmek mümkündür. Ancak özellikle kuzey Yemen’in dağlık toplumsal çekirdeğini dışarıdan kalıcı biçimde kontrol etmek son derece zordur. Bu nedenle bugünkü Yemen savaşını anlamak için 16. yüzyıla kadar geri gitmek gerekir.

Osmanlı’nın Yemen’e Girişi

Osmanlı Devleti açısından Yemen yalnız uzak bir eyalet değildi. Kızıldeniz’in güvenliği, Hicaz’ın ve kutsal toprakların korunması, Hint Okyanusu ticaret yollarının kontrolü açısından stratejik bir ileri cepheydi. 16. yüzyılda Portekiz’in Ümit Burnu’nu aşarak Hint Okyanusu’na girmesi ve Kızıldeniz girişlerine yaklaşması üzerine Osmanlılar 1538’den itibaren Yemen’de hâkimiyet kurmaya başladı. Kıyı kesimi ele geçirildi. Ancak bu kazanım Yemen’i ele geçirmek anlamına gelmiyordu.

Kuzey Yemen’in yüksek platoları, dar vadileri, aşiret yapıları ve güçlü Zeydî geleneği merkezi otoritenin nüfuzunu sınırlıyordu. 1597’de el-Mansur el-Kasım öncülüğünde güçlenen Zeydî İmamlığı uzun bir direniş başlattı. Sonunda Osmanlı hâkimiyeti geriledi ve 1635-1636 döneminde Osmanlı kuvvetleri Yemen’in büyük bölümünden çekildi.

Yemen’in İki Jeopolitik Ekseni

Sanayi Devrimi sonrası 19.yüzyılda Yemen yeniden büyük güç rekabetinin merkezine girdi. İngiltere’nin Hindistan yolu üzerindeki kritik Aden Limanını 1839’da ele geçirmesi önemli bir jeopolitik kırılmaydı. Aden, İngiliz deniz imparatorluğunun Hint Okyanusu-Kızıldeniz hattındaki önemli üslerinden birine dönüştü. 1869’da Süveyş Kanalı’nın açılması bölgenin önemini daha da artırdı. Böylece Yemen’de iki farklı jeopolitik eksen oluştu: Kuzeyde dağlara, aşiretlere ve Zeydî siyasal geleneğine dayanan kara jeopolitiği ile güneyde Aden üzerinden dünya deniz yollarına bağlanan deniz jeopolitiği Yemen’in işgal ve kontrolünü zorlaştıran eksenler oldu.

Osmanlılar 1849’da Tihama’ya, 1872’de Sana’ya yeniden döndüler. Fakat üç yüzyıl önceki sorun değişmemişti. Şehirler kontrol edilebiliyor, ancak kuzeyin dağlık bölgelerinde kalıcı hâkimiyet sağlanamıyordu. Yemen savaşlarının maliyeti yalnız muharebe kayıplarından kaynaklanmıyordu. Hastalık, iklim, arazi ve uzun ikmal hatları da kuvvetleri tüketiyordu. Bu nedenle Yemen Türk tarihsel hafızasında “giden gelmiyor” duygusunun coğrafyalarından biri haline geldi.

Osmanlılara karşı Zeydi İmam Yahya’nın direnişi sonunda 1911 Daan Antlaşması imzalandı. Osmanlı İmam Yahya’nın geniş otoritesini kabul etmek zorunda kaldı ve 1918’de Osmanlı hâkimiyeti tamamen sona erdi.

Ancak Osmanlının geri çekilmesi Yemen’in kuzey ve güney olarak bölünmesinin de yolunu açtı. Gerçekte Yemen’in kuzey ve güney olarak bölünmesinin temeli 19’uncu yüzyılda atılmıştı. İngiltere 1839 sonrasında Aden Limanı merkezli Güney Yemen’de hâkimiyet kurarken, kuzey kesim Osmanlı nüfuzunda kaldı. Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı’nın bölgeden çekilmesiyle Kuzey Yemen bağımsız bir krallığa dönüştü; 1962’de monarşinin devrilmesiyle Yemen Arap Cumhuriyeti, yani Kuzey Yemen kuruldu. İngiltere’nin 1967’de Aden ve çevresinden çekilmesi üzerine Güney Yemen de bağımsızlığını kazandı ve 1970’ten itibaren Sovyetler Birliği’ne yakın Marksist bir devlet olan Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti adını aldı. Böylece Soğuk Savaş boyunca Sana merkezli Kuzey Yemen ile Aden merkezli Güney Yemen iki ayrı devlet olarak varlığını sürdürdü. İki Yemen, 22 Mayıs 1990’da birleşerek bugünkü Yemen Cumhuriyeti’ni kurdu. Ancak yaklaşık bir asırlık farklı siyasi, ekonomik ve jeopolitik gelişim, kuzey-güney ayrımını ortadan kaldırmadı, bu tarihsel fay hattı günümüzde Yemen’de yaşanan çatışmaların ve güneydeki ayrılıkçı hareketlerin anlaşılmasında hâlâ temel önemdedir.

İlginç olan Birinci Dünya Savaşında tüm Arap dünyası Türk’e karşı İngilizlerin yanında savaşırken Zeydiler Osmanlının yanında kaldılar. Bugün de emperyalizme ve İsrail’e direnen Ensar Allah ya da Husiler Zeyidilerin devamıdır.

Nasır’ın “Vietnamı”

1962’de Kuzey Yemen’de krallığın devrilmesiyle başlayan iç savaş yeni bir kırılma yarattı. Cemal Abdülnasır yönetimindeki Mısır, cumhuriyetçileri desteklemek amacıyla Yemen’e on binlerce asker gönderdi. Mısır ordusu konvansiyonel güç bakımından üstün olmasına rağmen dağlarda uzun ve yıpratıcı bir savaşa sürüklendi. 1967’ye kadar devam eden müdahale daha sonra sık sık Nasır’ın veya Mısır’ın “Vietnamı” olarak nitelendirildi. Osmanlılardan yarım yüzyıl sonra başka bir bölgesel güç aynı gerçekle karşılaşmıştı.

2015: Aynı Coğrafyada Yeni Savaş

Nasır’dan yarım yüzyıl sonra tarih bu kez Suudi Arabistan liderliğindeki koalisyonu sınadı. Zeyidi geleneğinden gelen Husilerin 2014’te başkent Sana’yı ele geçirmesi, ardından güneye ilerleyerek Aden’i ve ülkenin geri kalanını kontrol altına alma ihtimalinin ortaya çıkması Riyad açısından kabul edilemez bir güvenlik tablosu yarattı. Suudi Arabistan, güney sınırında İran’la yakın ilişkileri bulunan ve Yemen devletinin önemli askerî imkânlarını ele geçiren güçlü bir Husi yönetiminin yerleşmesini stratejik tehdit olarak görüyordu. Husilerin ilerleyişi karşısında Aden’e çekilen Cumhurbaşkanı Abdrabbuh Mansur Hadi’nin Körfez ülkelerinden askerî yardım istemesi üzerine Suudi Arabistan liderliğindeki koalisyon 26 Mart 2015’te müdahaleyi başlattı. Amaç Husi ilerleyişini durdurmak, Hadi yönetimini yeniden iktidara taşımak ve Yemen’deki güç dengesinin Riyad aleyhine değişmesini önlemekti. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri modern savaş uçaklarına, hassas mühimmata, gelişmiş istihbarat sistemlerine ve büyük mali kaynaklara sahipti. Buna rağmen yıllarca süren hava saldırıları Ensar Allah’ı Kuzey Yemen’in dağlık çekirdeğinden söküp atamadı.

Üstelik Ensar Allah yalnız hayatta kalmadı; savaşın içinde dönüşerek güçlendi. Başlangıçta büyük ölçüde yerel bir silahlı hareketken zaman içinde balistik ve seyir füzeleri, İHA’lar ve deniz hedeflerine karşı kullanılabilen sistemler geliştirdi. Böylece yaklaşık beş yüzyıllık tarih Yemen’e girmenin, Yemen’i bombalamanın, şehirlerini ve limanlarını geçici olarak kontrol etmenin mümkün olduğunu ancak Yemen’in dağlık toplumsal çekirdeğini dışarıdan askerî güç kullanarak kalıcı biçimde kontrol etmenin son derece zor olduğunu bir kez daha gösterdi.

Bunun en önemli nedenlerinden biri, Kuzey Yemen’in son derece sarp ve dağlık coğrafyasının teknolojik üstünlüğün sahadaki etkisini sınırlamasıdır. Derin ve dar vadiler, yüksek platolar, dağlık alanlardaki mağaralar ve birbirinden kopuk yerleşimler savunana doğal koruma sağlarken, hava gücünün ve modern sensörlerin sağladığı üstünlüğün kara hâkimiyetine dönüştürülmesini güçleştirir. Ancak coğrafya tek başına yeterli bir açıklama değildir. Buna Kuzey Yemen’in yüzyıllara dayanan Zeydî siyasi ve dinî geleneğini, güçlü aşiret yapısını ve merkezi otoriteye karşı direnme kültürünü de eklemek gerekir. Ensar Allah dışarıdan yaratılmış bir hareket değildir, kendi toplumsal tabanına, coğrafyasına, siyasi hedeflerine ve tarihsel hafızasına sahip Yemen kökenli bir güçtür. İran’ın özellikle savaş ilerledikçe hareketin füze, insansız hava aracı ve diğer askerî yeteneklerinin gelişmesine önemli katkılar sağladığı bilinmektedir. Ancak Yemen’in kuzeyindeki direniş geleneğini İran yaratmamıştır. Bu gelenek, bugünkü İran İslam Cumhuriyeti’nin ortaya çıkmasından yüzyıllar önce de Kuzey Yemen’in siyasi ve toplumsal yapısının bir parçasıydı. Bu nedenle Ensar Allah’ın dayanıklılığını yalnızca İran desteğiyle açıklamak, Yemen’in coğrafyasını, tarihini ve kendi iç dinamiklerini gözden kaçırmak olur.

Sonuç.

Afganistan ile Yemen coğrafi olarak farklıdır. Ancak askerî tarihleri önemli bir noktada kesişmektedir. Afganistan’da İngilizler 19. yüzyılda, Sovyetler 1979 sonrasında, ABD ve müttefikleri 2001 sonrasında teknolojik ve konvansiyonel üstünlüğü kalıcı siyasi kontrole dönüştürmenin güçlüğünü yaşadılar. ABD 2021’de Afganistan’dan büyük bir küçültücü durumla geri çekildi. Yemen’de Osmanlılar, Nasır’ın Mısır’ı ve Suudi liderliğindeki koalisyonlar benzer sorunlarla karşılaştı.

Yemen’i Afganistan’dan ayıran temel jeopolitik unsur denizdir. Afganistan denize kapalı bir kara ülkesi iken Yemen, Bab ül Mendeb ve Kızıldeniz üzerinden Süveyş Kanalı ile Hint Okyanusu arasındaki küresel deniz ulaştırmasının kilit coğrafyasında yer alır. Bu nedenle Ensar Allah, dağlık arazide dış müdahaleyi yıpratan bir kara gücü olmanın ötesine geçerek füze, İHA, mayın ve kıyıdan denize silahlarla A2/AD (Erişimi Engelleme/Alan Yasaklama) yeteneği kazanmıştır. Yemen’in stratejik gücü dağlarda direnmek, kıyılarda küresel deniz ulaştırmasının güvenliğini ve maliyetini etkilemek olarak özetlenebilir.

Kara cephesinde Afganistan ile Yemen arasındaki benzerliğin temelinde yalnızca her iki ülkenin de dağlık olması yatmıyor. Asıl benzerlik, sarp coğrafya, parçalı toplumsal yapı, güçlü yerel ve aşiret kimlikleri, dış müdahalelere karşı oluşmuş tarihsel hafıza ve savaşın maliyetini dışarıdan gelen güçlerden çok daha uzun süre taşıyabilen yerel aktörlerin aynı zeminde buluşmasıdır. Böyle bir ortamda teknolojik ve konvansiyonel askerî üstünlük, savaş alanında önemli avantajlar sağlasa bile siyasi sonucu garanti etmiyor. Dışarıdan müdahale eden güç için savaş uzadıkça bir maliyet-fayda hesabı ortaya çıkıyor. Kayıplar, ekonomik yük ve iç siyasi baskılar giderek belirleyici hale geliyor. Yerel aktör açısından ise aynı savaş çoğu zaman kendi toprağını, iktidarını, kimliğini ve hatta varlığını koruma mücadelesine dönüşüyor. Bu nedenle tarafların zamana bakışı da farklıdır. Dış güç için zaman maliyeti büyütürken, yerel güç için direnmenin stratejik aracına dönüşür. Afganistan ve Yemen tecrübelerinin ortak dersi tam da burada ortaya çıkıyor. Uzayan savaşlarda zaman her zaman teknolojik olarak üstün olanın değil, coğrafyaya tutunabilen ve orada kalabilenin lehine çalışır. Yıllar önce Time Dergisinde bir Afgan savaşçının Amerikan askerlerine karşı şu söylediğini unutmuyorum. ‘’Onların Rolex’leri var bizim ise zamanımız.’’

Türkiye Açısından Yemen Dersleri

Türkiye açısından Yemen’in verdiği temel ders, Kızıldeniz’in güvenliği ile Yemen’in iç savaşına müdahalenin birbirinden kesin biçimde ayrılması gerektiğidir. Bab ül Mendeb’ in açık tutulması ve deniz ulaştırmasının güvenliği Türkiye’nin de çıkarınadır, ancak bu hedef Türkiye’yi Yemen’deki savaşın tarafı haline getirmemelidir. Özellikle Suudi Arabistan ile Ensar Allah arasındaki askerî mücadelede Türkiye’nin doğrudan ya da dolaylı biçimde taraf olması ciddi bir stratejik hata olacaktır.

Ensar Allah bugün Yemen topraklarının tamamını kontrol etmese de kuzey ve batıdaki nüfus yoğun bölgelerde güçlü bir toplumsal ve siyasi tabana sahiptir. Dolayısıyla Yemen sorununu yalnız İran destekli bir silahlı örgüt ile Suudi Arabistan arasındaki mücadele olarak okumak, Yemen’in kendi toplumsal ve tarihsel gerçekliğini gözden kaçırır. Türkiye, Mekke Paktı’nın getirdiği yükümlülükleri de bu gerçekliği dikkate alarak değerlendirmeli; anlaşmayı Yemen iç savaşına veya Ensar Allah’a karşı yürütülecek bir kara savaşına otomatik katılım şeklinde yorumlamamalıdır.

Bu nedenle Türkiye’nin temel çizgisi Suudi Arabistan ile Yemen arasında askerî taraf olmamak ve mümkün olduğunca tarafsız kalmak olmalıdır. Ankara, Riyad ile stratejik ilişkilerini sürdürürken aynı zamanda Yemen’in siyasi geleceğinin Yemenliler tarafından belirlenmesi gerektiğini savunmalıdır. Türkiye’nin rolü savaşın tarafı olmak değil, gerektiğinde diplomatik kanalların açık tutulmasına, ateşkese ve siyasi çözüm arayışlarına katkı sağlamak olmalıdır.

Beş yüzyıllık Yemen tarihi burada güçlü bir uyarı sunmaktadır: Yemen’e asker göndermek mümkündür, hava üstünlüğü kurmak mümkündür, kıyıları ve şehirleri geçici olarak kontrol etmek mümkündür; ancak dağlara girdikten sonra savaşın takvimini dışarıdan gelen güç belirleyemeyebilir. Türkiye’nin Yemen’de koruması gereken şey bir cephe değil, stratejik hareket serbestisidir. Mekke Paktı Türkiye’yi Yemen dağlarına sürükleyen bir mekanizmaya dönüşmemelidir. Çünkü Yemen yalnız Yemen değildir; Yemen Bab ül Mendeb’ tir, Kızıldeniz’dir ve Süveyş’in güney kapısıdır.

On 27 September 1538, 488 years ago, the Battle of Preveza was fought in the Adriatic Sea. The Turkish fleet, composed of the naval forces of the Ottoman Empire and the Barbary Regencies of North Africa (Garp Ocakları), defeated the Holy League fleet formed by the Papal States, Venice, Spain–the Holy Roman Empire, and Genoa. This victory ushered in a 33-year period of relative peace with Venice, lasting until the Ottoman defeat at Lepanto in 1571. Meanwhile, rivalry and warfare with Spain and the Knights of Malta continued. The achievement at Preveza must therefore be carefully understood and its lessons carried into the present.

Why Was This Battle Fought?

The naval victory at Preveza was the consequence of the Ottoman Empire’s transformation during the first half of the sixteenth century from a predominantly land-based power into a major maritime power in the Mediterranean. Following Sultan Süleyman the Magnificent’s appointment of Barbaros (Hızır) Hayreddin Pasha as Kapudan Pasha (Grand Admiral) in 1534, the naval power of the Barbary Regencies in North Africa became integrated into the strategic framework of the Ottoman state. The Ottoman advance toward the Aegean islands and the central Mediterranean increasingly threatened Venice’s maritime trade and control over the islands, while simultaneously challenging the Habsburg order of Charles V.

The decisive turning point came with the Corfu Campaign of 1537, followed by Barbaros’ operations against islands under Venetian rule. Seeking to halt the Ottoman advance, Pope Paul III initiated the formation of a major Holy League fleet, whose command was entrusted to Andrea Doria of Genoa, one of the most renowned European admirals of his time.

Preveza, therefore, was far more than a personal contest between Barbaros and Doria. It was the maritime confrontation of the broader Ottoman–Habsburg/Venetian struggle for power, a contest that would determine within whose strategic sphere of influence the future Mediterranean would lie.

What Happened in the Battle?

On 27 September 1538, the two fleets confronted each other in the waters around Preveza. Although sources differ regarding the exact number of ships involved, there is broad agreement that the Holy League fleet was significantly larger than the Ottoman fleet. Barbaros’ forces around 122 galleys, however, possessed a more coherent command structure. The ability of the Ottoman galleys to maneuver under oar power provided a significant advantage in mobility and freedom of maneuver under conditions of light wind. Hızır Hayreddin also made effective use of the coastal geography, shallows, and wind conditions around Preveza, while the divergent interests and priorities of the Venetian, Papal, Spanish, and Genoese contingents under Doria’s command constituted one of the alliance’s principal weaknesses.

On 27 September 1538, rather than remaining confined within the Gulf of Preveza, Barbaros took his fleet into the open sea and seized the initiative. During the battle, which lasted approximately five hours, the highly maneuverable Ottoman galleys proved effective against the larger Christian vessels, which were more dependent on wind conditions. As Barbaros maneuvers threatened the cohesion of Doria’s forces, Andrea Doria chose to withdraw his fleet toward Corfu rather than continue a general fleet engagement. Preveza, therefore, was not a battle like Trafalgar in 1805, in which the enemy fleet was comprehensively destroyed. It was a strategic victory in which Hızır Hayreddin Pasha frustrated the attempt of a coalition fleet far larger than his own to destroy the Ottoman navy and compelled it to withdraw from the field of battle.

Thus, the great coalition assembled by Europe failed to roll back Ottoman naval power. On the contrary, Ottoman freedom of action in the Aegean, at the approaches to the Adriatic, and across the eastern and central Mediterranean was strengthened. Military pressure on Venice continued, and the peace settlement of 1540 recognized a significant part of the Ottoman gains. While Barbaros military reputation in Europe rose dramatically, an even more profound transformation was taking place in Ottoman history. The great land power of the age of Süleyman the Magnificent was joined by the maritime power of Barbaros. The natural imperative of a peninsula geography had thus been fulfilled. the Ottoman Empire had become an imperial power capable of exercising power simultaneously on the continent and at sea.

The Relationship Between Victory and Maritime Power

This victory was not merely another naval battle in Turkish history. Preveza was historical proof of the magnitude of power that the Turks of Anatolia could generate when they understood the true character of the geography they inhabited and combined the opportunities offered by that geography with the reason, science, technology, and maritime culture of their age. 488 years later, with the Blue Homeland, we once again confront the same geopolitical reality. Anatolia is a peninsula, and a peninsula geography becomes the geography of a great power only to the extent that it integrates itself with the sea. To interpret Anatolia solely through the land is to relinquish half of the strategic potential of this unique geography.

Anatolia is a great peninsula extending along an east–west axis. Through the Turkish Straits, it connects the Black Sea to the Mediterranean through the Balkans, Europe to Asia; and through the Eastern Mediterranean, the Suez and Indian Ocean system to the interior of Eurasia. A state established upon such a geography expands its strategic potential to the extent that it turns toward the sea, to the extent that it turns away from the sea, it loses the strategic potential inherent in its own geography. History is filled with examples. Rome was able to transform the geographical advantages of the Italian Peninsula into Mediterranean power only after defeating Carthage at sea. Portugal and Spain, situated on the Iberian Peninsula, became empires of global scale when they turned toward the oceans. Britain combined its insular geography with maritime power to build a global empire. The geopolitical law governing Anatolia is no different. Geography alone, however, does not create power. Geography is potential; it is human reason, science, technology, institutions, and strategy that transform that potential into power.

The Ottoman Empire achieved precisely this in the sixteenth century. The year 1453 represented far more than the conquest of Constantinople. As the geopolitical discontinuity between Anatolia and the Balkans was eliminated, the Turks established themselves at the center of the Black Sea, Aegean, and Mediterranean system. From the reign of Mehmed the Conqueror onward, the importance of maritime power came to be understood with increasing clarity. The decisive breakthrough, however, occurred in the sixteenth century, when the centralized power of the Ottoman state was combined with the exceptionally dynamic maritime culture of the Barbary Regencies of North Africa.

The Fleet of the Garp Ocakları (Barbary Regencies)

The Fleet of the Barbary Regencies was initially established in Algiers and Tunis by the brothers Oruç and Hızır (Barbaros), independently of the Ottoman Empire. After 1518, however, it came under the control of Istanbul and maintained a naval presence primarily in the central Mediterranean, at times extending into the western Mediterranean and even the Atlantic. The Libyan regencies later became part of this maritime structure. At the operational and tactical levels, the Fleet of the Barbary Regencies was more effective than the Ottoman Navy. Many of the most celebrated seamen in Ottoman naval history emerged from the Barbary Regencies. The great majority of these mariners came from the Aegean and Mediterranean coasts of Anatolia and from the province of Karaman. Although their ranks also included seamen of Greek, Ragusan (Dubrovnik), Maltese, Venetian, Genoese, Dutch, Irish, Scottish, and English origin, the commanders and principal leaders of the regencies were Anatolian Turks. Those who today bear the surnames Kuloğlu or Koloğlu are the present-day descendants of these seafaring ancestors.

One of the principal reasons why these seamen were more advanced than their Ottoman counterparts was that they remained relatively removed from the political rivalries of the imperial court and from the corrosive environment of bribery, patronage, and favoritism associated with primitive accumulation. The most effective period of cooperation between the Fleet of the Barbary Regencies and the Ottoman Navy was experienced between Preveza and Lepanto.

Oruç Reis, Hızır Reis, Turgut Reis, and the generations of Barbary seamen they trained were not merely warriors. They were mariners who lived the Mediterranean and understood its winds, currents, harbors, islands, trade routes, and rivals. The Barbary Regencies were also remarkably pragmatic institutions by the standards of their time. What mattered was not so much where knowledge and talent came from, but whether they were useful. It was largely this rational approach that generated their success at sea.

The Golden Age of Turkish Maritime Power

When Hızır Hayreddin (Barbaros Hayreddin) Pasha entered the service of Sultan Süleyman the Magnificent in 1534, the state capacity of Istanbul was combined with the operational experience of the Barbary Regencies. 4 years later came Preveza. The period that followed Preveza marked one of the highest points ever attained by Turkish maritime power in world politics.

The true magnitude of the victory became evident in the developments that followed. In 1541, Charles V’s attempt to eliminate Algiers ended in failure. From 1542 onward, within the framework of the Ottoman alliance with France, the Ottoman Navy deployed a major force of 136 vessels into the western Mediterranean. Nice was besieged in a joint operation with the French Navy, and the Ottoman fleet wintered at Toulon. An empire centered in Istanbul was no longer merely defending the Aegean and the eastern Mediterranean; it was now shaping the balance of power in the western Mediterranean. In 1551, Turgut Reis captured Tripoli. Together with Algiers and Tunis, this further strengthened the Turkish maritime presence in North Africa. The period between 1543 and 1560 was one in which Turkish naval power was felt across virtually the entire Mediterranean.

The Djerba campaign of 1560 was perhaps one of the most striking demonstrations of this capacity. Under the command of Piyale Pasha, the Ottoman Navy sailed from Istanbul and reached the Tunis–Djerba region in approximately twenty days, where it achieved a decisive result against the Spanish forces. Considering the distance involved and the fact that the galleys of the period depended primarily on oar power supplemented by limited sail power, this represented an extraordinary operational tempo. The pursuit and destruction of the retreating Spanish fleet was also of considerable significance in the history of naval warfare.

When Piyale Pasha’s victorious fleet returned to the Golden Horn on 1 October 1560, the scene witnessed by the Flemish diplomat Busbecq captured the zenith of Ottoman maritime power. In his view, if there had ever been a moment when a state could claim complete command over a sea that by its very nature resisted domination, that moment had arrived. It is no coincidence that the zenith of the Ottoman Empire’s political and military power coincided with the zenith of Turkish maritime power.

Reason, Science, and Maritime Power

The success of Turkish maritime power in the sixteenth century rested on far more than courage or heroism. The Ottoman Empire had not yet become detached from the military and maritime technologies of its age. In cannon casting, shipbuilding, cartography, navigation, fortification, and logistics, no insurmountable technological gap had yet emerged between the Ottoman Empire and its rivals. Piri Reis’s world maps were products of precisely such an intellectual environment.

A dynamic maritime ecosystem had developed among the shipyards of Istanbul, the Barbary Regencies, the Aegean islands, and the ports of the Mediterranean. The state had not yet retreated into a rigid intellectual closure in its approach to the knowledge and human resources it required. If knowledge was useful, it was employed; if technology was needed, it was acquired or developed; and talented seamen could be incorporated into the system regardless of their origins.

The Century-Long Delay in the Transition from Galley to Galleon

Here we arrive at one of the most important turning points in Turkish history. Behind the rise of the sixteenth century stood a pragmatic conception of the state that did not treat reason and faith as mutually antagonistic. The problem was not religion itself. The problem was the gradual narrowing, in later periods, of the space accorded to reason, critical inquiry, science, and merit. As transmitted knowledge increasingly took precedence over rational and scientific knowledge, obedience began to replace inquiry, and conservatism began to replace innovation. It was within this intellectual environment that the foundations of the maritime retreat were laid.

At precisely this time, world seafaring was undergoing a major technological transformation. The traditional warship of the Mediterranean was the galley. Propelled by oars, it was less dependent on the wind, and the outcome of battle was often determined by boarding the enemy vessel and engaging its fighting men in close combat. In the Atlantic world, however, a different type of ship and an entirely different culture of warfare were emerging: the galleon, with its high freeboard, large sail area, and heavy broadside guns. This was not simply a new vessel replacing the galley. It represented an entirely new system of warfare.

In the galley, human muscle was the principal source of propulsion. The galleon, by contrast, required the ability to read the wind, manage sails, determine courses according to changing wind conditions, make use of astronomy and charts, and master gunnery and ballistics. In other words, warfare at sea was increasingly shifting from muscular power to the power of knowledge. While the European states expanding into the Atlantic integrated shipbuilding technology with astronomy, mathematics, cartography, gunnery, and the science of navigation, the great challenge confronting the Ottoman Empire was whether it could adapt to this transformation.

The Disaster at Lepanto

The defeat at Lepanto on 7 October 1571 was, in this respect, a warning. Only thirty-three years after Preveza, the Ottoman Navy suffered a major catastrophe. The fleet was commanded by Müezzinzade Ali Pasha, who did not come from a professional seafaring background. Within a matter of hours, the battle turned into a disaster in which tens of thousands of men were lost. The Ottomans were able to rebuild their ships within a relatively short period. Yet the true loss was not the ships themselves; it was the human capital that embodied generations of accumulated maritime experience. Reis, captains, gunners, craftsmen, and seamen were lost within a few hours.

Nevertheless, it would be incorrect to regard Lepanto as the moment when Ottoman maritime power came to an end in a single day. The Ottoman Empire remained a major naval power in the Mediterranean for a considerable period thereafter. Lepanto was, however, a warning of the profound transformation that was approaching.

The Impact of Conservatism on Maritime Power

The deeper danger lay in the realms of technology and intellectual outlook. The destruction of Taqi al-Din’s Istanbul Observatory in 1580, following the religious and political struggles of the period, is therefore one of the most striking symbols in Turkish history. Even more tragic was the use of naval artillery in its destruction. The warships of a state were firing upon the very institution in which astronomical knowledge was being produced that could, in the future, enable those same warships to navigate the high seas.

While Europe was integrating astronomy, mathematics, shipbuilding, gunnery, and navigational science into a single technological system, the Ottoman Empire increasingly began to fall outside this scientific transformation. The approximately century-long delay in the transition from galley to galleon was therefore not merely a delay in ship technology. It was, in essence, a delay in intellectual transformation.

Building a galleon required far more than constructing a large ship. It required the training of captains, officers, sailors, gunners, cartographers, and navigation specialists capable of operating it; and behind them, it required mathematics, astronomy, hydrography, and a strong educational system. The ultimate price of turning away from science was paid at sea.

Retreating into Anatolia as We Retreated from the Sea

The centuries that followed repeatedly demonstrated the same historical law. Çeşme in 1770, Navarino in 1827, and Sinop in 1853 were not merely naval losses. Each major maritime disaster accompanied a further contraction of Ottoman geopolitics. By the end of the nineteenth century, the confinement of the fleet to the Golden Horn marked the culmination of this process. The Ottoman Empire entered the twentieth century without a powerful and operationally effective navy. North Africa was lost, and the Aegean islands slipped from Ottoman control. In 1911, Italian warships were able to advance as far as the entrance to the Çanakkale Strait. During the Balkan War, Greece established control of the sea and occupied the Aegean islands. In 1915, the world’s most powerful navies arrived before the Çanakkale Strait. On 15 May 1919, the Greek army landed at İzmir from the sea. History was repeatedly demonstrating the same reality: as the Turks retreated at sea, they were forced back into a defensive posture in Anatolia.

Breaking the Chain

It was Mustafa Kemal Atatürk who broke this chain. His order to his armies on 1 September 1922— “Armies, your first objective is the Mediterranean. Forward!”—was, in this sense, far more than a military order of pursuit. It was an answer to the geopolitics of Sèvres, which sought to sever the Turks from the seas. The Turks were reaching the sea once again.

The Navy of the Republic was rebuilt amid severe scarcity and limited resources. With the Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits in 1936, Turkish sovereignty over the Turkish Straits was consolidated. In 1938, with the Hatay Wedge, the Gulf of İskenderun came under the regime of internal waters. The Cyprus Peace Operation of 1974 created the most important geopolitical barrier against the encirclement of Türkiye from the south in the Eastern Mediterranean. During the Kardak Crisis of 1996, Greece was reminded of Türkiye’s determination to defend and maintain its presence in the Aegean. Step by step, the Republic was relearning the maritime geopolitics that had been lost during the final period of the Ottoman Empire.

Blue Homeland

In the twenty-first century, the name given to the Turks’ reunion with the sea became Blue Homeland—Mavi Vatan. Blue Homeland is not merely a geographical concept referring to Türkiye’s maritime jurisdiction areas. From its inception, it emerged as a symbol, a concept, and a doctrine. Above all, it represents the Turkish nation’s ideal of becoming a maritime nation. It is precisely here that the historical connection between Preveza and Blue Homeland is established.

The essence of what Barbaros achieved in 1538 and what Türkiye must achieve in the twenty-first century is the same: to combine the unique geographical potential offered by Anatolia with the reason, science, technology, and highly trained human capital of the age in order to build a powerful, independent, and maritime state.

The technology of the age has, of course, changed. In the world of Barbaros, the principal components of maritime power were galleys, cannon, shipyards, oarsmen, levends, and highly trained seafaring manpower. Today, they include submarines; unmanned aerial, surface, and underwater vehicles; long-range precision weapons; cruise and ballistic missiles; hypersonic systems; electronic warfare; artificial intelligence; cyber power; satellite reconnaissance and surveillance networks; and seabed systems.

Technology has changed; geopolitics has not. Anatolia remains in the same geography. The Turkish Straits remain the key to the Black Sea. The Aegean remains Anatolia’s Western Front. Cyprus remains the most important strategic island to the south of Anatolia. The Eastern Mediterranean still opens through Suez into the Red Sea and the Indian Ocean. Türkiye remains a peninsula state surrounded by seas on three sides.

For this reason, on the 488^th anniversary of Preveza, the fundamental question is not how many ships Barbaros sank or how many vessels were under Andrea Doria’s command. The real question is whether Türkiye can once again combine the great-power potential offered by its geography with the reason, science, technology, production capacity, and human capital of its age. The enduring legacy of Preveza lies in the answer to this question.

Our ancestors achieved precisely this in the sixteenth century. They interpreted geography correctly, remained connected to the technology of their age, built shipyards, trained seafaring manpower, applied the principle of merit, and combined centuries of Mediterranean maritime experience with the power and resources of the state. As a result, within only a few decades they became one of the decisive powers of the Mediterranean.

The decline began when this relationship was reversed. As reason and science lost their primacy, as technological developments could no longer be followed, as merit gave way to conservatism and dogma, and as maritime affairs were pushed away from the center of statecraft, supremacy at sea gradually eroded. The decline of maritime power did not merely mean the weakening of the navy. Over time, it produced geopolitical consequences extending to the loss of islands, coastlines, sea lanes, and ultimately parts of the homeland itself. The last five centuries of Turkish history offer a clear lesson: a peninsula state that retreats at sea also loses strategic depth on land.

Blue Homeland is therefore not merely the name given to today’s struggle over maritime jurisdiction areas. It is a strategic conclusion drawn from centuries of historical experience. We should look to Preveza not merely to take pride in our past, but to shape our future. Barbaros’s legacy is not his galleys; his true legacy is his ability to understand his age and transform the instruments of that age into state power. Piri Reis’s legacy is not merely the maps he drew; it is the transformation of knowledge into strategic power. Atatürk’s legacy is not merely the reconstruction of the Navy of the Republic; it is the establishment of reason, science, and independence as the compass of the state.

The future of Blue Homeland depends upon the same understanding. Türkiye’s transformation into a maritime nation cannot be reduced to possessing more warships. The navy is the indispensable armed component of sea power, but maritime power is much broader. Shipyards, ports, the merchant fleet, maritime transportation, fisheries, marine sciences, oceanography, maritime law, marine technologies, seabed resources, energy, the polar regions, space, and the oceans are all components of the same strategic whole. A state’s true maritime power emerges from the totality of the economic, military, scientific, technological, legal, and cultural relationship that its nation establishes with the sea.

This was the foundation of Preveza, and it remains the foundation of Blue Homeland 488 years later. Throughout this long historical process, the Turks expanded during periods when they turned toward the sea; when they turned away from it, they retreated toward Anatolia. The Republic, particularly during the Atatürk era, redirected this historical orientation toward the sea. Today, Blue Homeland carries that maritime transformation into the geopolitical and technological conditions of the twenty-first century.

Anatolia is a peninsula. But a peninsula becomes the geography of a great power only when it is integrated with the sea. Geography alone is not destiny; it is strategic potential. Whether that potential becomes power depends upon a nation’s ability to combine geography with reason, science, technology, merit, production, institutions, and maritime culture.

The long periods during which the Turks remained distant from the sea, the persistence of a powerful land-centric tradition of statecraft extending from the later centuries of the Ottoman Empire into the Republican era, and the limited representation of naval officers and maritime professionals at the highest levels of state decision-making make Türkiye’s re-emergence with a strong doctrine of maritime geopolitics all the more significant. What confronts Türkiye’s rivals today is therefore not merely a Turkish Navy undergoing expansion and technological transformation, but a Türkiye seeking to rediscover the sea in its economic, military, legal, scientific, technological, and cultural dimensions.

At the forefront of Blue Homeland stands the Navy of the Republic, representing and defending the Turkish nation at sea. Yet no navy, however powerful, can by itself create a maritime nation. The enduring foundation of Blue Homeland must be a Türkiye that builds ships, operates merchant fleets, develops ports, explores the oceans, advances marine science and technology, understands maritime law, educates generations of seafarers, and permanently places the sea within the strategic consciousness of both the state and the nation.

One of the fundamental objectives of Blue Homeland is therefore for Türkiye to reconcile with its own geography. Türkiye’s transformation into a maritime nation is not a temporary foreign-policy preference, but a long-term imperative imposed by geography and historical experience. State policies may change, governments may come and go, and the international system may assume different forms, but Anatolia’s character as a peninsula will not change. The course of history cannot be stopped. Türkiye will become a maritime nation as a consequence of the imperatives of its geopolitics and sociology.

It is appropriate to conclude this long historical journey with the striking observation of a European who, in the seventeenth century, viewed the maritime potential of the Turks from the outside. The words attributed to the British ambassador Ricaut de la Marlinière centuries ago still deserve reflection today:

“To conceal their negligence and excuse their failures in this matter, the Turks say that God gave the seas to the Christians and the lands to the Muslims. For the common interest of Christendom, we should wish that they never awaken from this deep sleep; for if the Turks should one day resolve to become powerful at sea and apply themselves to it as they ought, let no one doubt that the whole world would bow before them.”

This is also what the 488-year historical trajectory from Preveza to Blue Homeland tells us. The future of the Turks lies not only in Anatolia, but also in the seas surrounding Anatolia. The historical task is not merely to return to the sea, but this time never again to turn away from it.

Yedi yıl önce, 30 Eylül 2019 günü meslek, görev, filo, karargâh, dava, kader, hapishane ve sınıf arkadaşım Amiral Soner Polat’ı tarihin sonsuzluk denizine uğurladık. Yedi yıl geçti. Bu süre içinde dünya ve Türkiye büyük değişimler yaşadı. Savaşların coğrafyası genişledi, Atlantik ile Avrasya arasındaki büyük güç mücadelesi sertleşti, Karadeniz bir savaş alanına, Doğu Akdeniz yoğun bir jeopolitik rekabet sahasına dönüştü. Batı Asya tarihinin en büyük kırılmalarından birini yaşarken enerji yolları, boğazlar, limanlar, denizaltı kabloları, deniz yetki alanları ve ticaret rotaları devletlerin güvenlik ve refahını doğrudan etkileyen stratejik unsurlar haline geldi. Bütün bu değişimin ortasında değişmeyen temel unsur ise coğrafya oldu.

Soner bunu çok erken görmüştü. 2015 yılında yayımlanan Türkiye İçin Jeopolitik Rota kitabında şöyle yazıyordu: “Coğrafya bir ülkenin kaderini belirler. Siyaset ise bu yazgının değiştirilmesi için uygun yol ve yöntemleri arar. Aralarındaki köprüyü jeopolitik kurar.” Soner’in düşünce dünyasının özeti aslında bu üç cümlede saklıydı: Coğrafya, siyaset ve jeopolitik. Devlet adamlığı ise bu üçünü doğru zamanda ve doğru milli güç unsurlarıyla birleştirebilme yeteneğiydi.

Soner Polat’ın ölümünün yedinci yılında onu yalnızca özlemle anmanın yeterli olmadığını düşünüyorum. Asıl görev onun bıraktığı fikrî mirası bugünün dünyasında yeniden değerlendirmektir. Çünkü Soner’in bıraktığı miras yalnızca hatıralardan oluşmuyor. Türkiye’nin coğrafyasını, güvenliğini, dış politikasını ve denizlerini birlikte değerlendiren bütüncül bir düşünce sistemini içeriyor. Dolayısıyla bugün sorulması gereken temel soru şudur: Yedi yıl sonra Türkiye, Soner Polat’ın çizdiği jeopolitik rotanın neresindedir?

Amiral Soner Polat Kimdi?

Soner’i tanımayanlara onu anlatmak kolay değildir. Çünkü o yalnızca amiral, asker veya yazar değildi. Her şeyden önce çok okuyan, düşünen, sorgulayan ve düşündüğünü söylemekten çekinmeyen bir Cumhuriyet aydınıydı. Onu yakından tanıyanların bildiği en önemli özelliklerinden biri düşünce cesaretiydi. Fikirlerini üstlerinin hoşuna gidip gitmeyeceğine göre ayarlamaz, makamın, rütbenin veya konjonktürün gerektirdiği cümleyi değil, doğru olduğuna inandığı düşünceyi savunurdu. Kendini göstermek için ön sıralara geçmeye çalışmazdı. Neyse oydu. Engin bilgisi pusulasıydı, gerçeği arar, ona ulaşabilmek için sürekli okur, tartışır ve yazardı.

Birlikte geçirdiğimiz yıllarda, özellikle FETÖ ve işbirlikçilerinin kumpas davalar döneminde özgürlüğümüzün elimizden alındığı 3,5 yıllık Hasdal ve Silivri döneminde insan karakterinin zor şartlar altında nasıl ortaya çıktığını çok yakından gördüm. İnsanların gerçek kişilikleri rahat dönemlerden çok fırtınalı zamanlarda anlaşılır. Soner fırtınada değişmedi, eğilmedi ve yalpalamadı. Son eseri Mavi Vatan İçin Jeopolitik Rota kitabının adını vermemi ve önsözünü yazmamı istemişti. Orada onu Montaigne’in erdem ve cesaret anlayışı üzerinden tarif etmiştim. Soner’in hayatında düşünce cesareti, bilgi ve mücadele birbirinden ayrılmaz unsurlardı. O, hayatı boyunca bilgisi ve fikirleriyle mücadele etti.

Bir Bahriyeli Aydının Fikir Yolculuğu

Soner’in düşünce dünyasının oluşumunda Bahriye belirleyici oldu. Deniz subayı olmak insana yalnızca gemi kullanmayı değil, coğrafyaya farklı bakmayı da öğretir. Karada sınır olarak görülen coğrafi unsurlar denizden bakıldığında bağlantı alanlarına dönüşür. Denizci, geçitleri, boğazları, üsleri, limanları, ticaret yollarını ve güç intikalini birlikte değerlendirir. Soner bu denizci bakışını güçlü tarih bilgisiyle birleştirmişti.

Aktif görev yıllarında hazırladığı İstiklal Harbinde Bahriyemiz bunun önemli örneklerinden biridir. Kurtuluş Savaşı’nın yalnızca kara cephelerinden ibaret olmadığını, Karadeniz üzerinden sürdürülen lojistik nakliyatın Millî Mücadele açısından yaşamsal önemini ayrıntılarıyla ortaya koymuştu. Hasdal ve Silivri’de geçen esaret döneminde Yeniden Kazanmak kitabını yazdı. Özgürlüğüne kavuşmasından sonra ise Türkiye İçin Jeopolitik Rota, Mavi Vatan İçin Jeopolitik Rota ve Atatürk’ün Ordusu eserlerini kaleme aldı.

Bu çalışmaların tamamında ortak bir düşünce vardır. Anadolu denizlerden ayrı düşünülemez. Osmanlı’nın son yüzyılları deniz gücündeki gerilemenin Anadolu üzerindeki stratejik sonuçlarının örnekleriyle doludur. Sevr’e giden yolun önemli taşları denizlerdeki güç kayıplarıyla döşenmiştir. Buna karşılık Kurtuluş Savaşı’nın başarıya ulaşmasının görünmeyen damarlarından biri Karadeniz üzerinden sürdürülen lojistik olmuştur. Deniz, kontrol kaybedildiğinde Anadolu için tehdit; etkin kullanıldığında ise güvenlik, refah ve stratejik derinlik üretir. Soner tarihe bu nedenle yalnızca geçmişi anlamak için değil, geleceğin rotasını belirlemek için bakıyordu.

Türkiye’nin Temel Sorunu: Coğrafyasını Başkasının Gözüyle Okumak

Soner Polat’ın jeopolitik düşüncesindeki en önemli noktalardan biri Türkiye’nin kendi coğrafyasını başka güç merkezlerinin stratejik ihtiyaçları üzerinden okumaması gerektiği düşüncesiydi. Ona göre Türkiye sıradan bir çevre ülkesi değildi. Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Batı Asya, Doğu Akdeniz ve Kuzey Afrika arasında bulunan Anadolu yarımadası dünyanın en önemli jeopolitik kavşaklarından biridir. Boğazlara sahip olması, Karadeniz ve Akdeniz havzalarını birbirine bağlaması, Kafkasya ile Balkanlar arasında bulunması, Batı Asya’ya komşuluğu ve Asya içlerine uzanan tarihsel bağlantıları Türkiye’ye olağanüstü bir stratejik potansiyel sağlamaktadır.

Soner bu nedenle Türkiye’nin tek bir jeopolitik merkeze bağımlı hale gelmesini yanlış buluyordu. Türkiye İçin Jeopolitik Rota kitabında Türkiye’yi öncelikli olarak Avrasya, fakat aynı zamanda bir Akdeniz devleti olarak tanımlıyor ve ülkenin seçeneklerinin Batı’nın kısıtlayıcı kalıpları içine sıkıştırılamayacağını savunuyordu. Bu yaklaşımın özünde son derece basit fakat yaşamsal bir ilke bulunuyordu. Türkiye’nin dış ve güvenlik politikası ittifaklardan önce kendi coğrafyasından doğmalıdır. İttifaklar, hükümetler ve uluslararası sistem değişebilir, ancak Türkiye’nin Karadeniz’e, Ege’ye ve Doğu Akdeniz’e kıyısı, Boğazların konumu, Kıbrıs’ın Anadolu karşısındaki yeri, Kafkasya ve Mezopotamya’nın jeopolitik gerçekliği değişmez.

Devlet Adamlığı ve Jeopolitik Akıl

Soner’in üzerinde en fazla durduğu meselelerden biri Türkiye’nin nitelikli devlet adamı yetiştirme sorunuydu. Ona göre ulusal çıkarın nerede olduğunu tespit etmek yalnızca bilgi meselesi değildi. Tarih bilinci, güçlü sezgi, geniş vizyon ve jeopolitik muhakeme gerektiriyordu. Jeopolitik, strateji ve siyaset üçgeni içinde doğru yolu bulabilmek, ufkun ötesini görebilmek ve geleceği mümkün olduğu ölçüde doğru öngörebilmek devlet adamlığının temel koşullarıydı.

Politikacı ile devlet adamı arasındaki farkı da burada görüyordu. Politikacı bir sonraki seçime, devlet adamı gelecek kuşaklara bakmak zorundadır. Günlük siyasi kazançlarla stratejik devlet çıkarları arasındaki farkın kaybolması halinde dış politika da günlük gelişmelere tepki veren, tutarsız ve konjonktürel bir alana dönüşür. Soner bu nedenle stratejik çıkar alanlarının yalnızca devlet kurumları tarafından değil toplum tarafından da anlaşılması gerektiğini savunuyordu. Ona göre millete mal edilemeyen stratejik çıkar alanlarını savunmak çok daha zor hale gelir.

Mavi Vatan’a Giden Rota

Soner benim gibi Türkiye’nin denizlerden uzaklaşmasını tarihsel ve stratejik bir tehdit olarak görüyordu. Bu nedenle 2015’te Türkiye İçin Jeopolitik Rota ile ortaya koyduğu genel çerçeve, hayatının son döneminde Mavi Vatan İçin Jeopolitik Rota ile deniz jeopolitiğine yoğunlaştı. Kitabın adını birlikte belirlemiştik ve bunun benim için manevi değeri büyüktür.

Soner Mavi Vatan’ı yalnızca denizde çizilmiş koordinatlar veya münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığı meselesi olarak görmüyordu. Meseleyi Anadolu’nun güvenliği, denizlerdeki egemenlik hakları ve Türkiye’nin 21. yüzyıldaki jeopolitik konumuyla birlikte değerlendiriyordu. Ege, Doğu Akdeniz ve Kıbrıs onun düşüncesinde birbirinden kopuk dosyalar değil, aynı jeopolitik bütünün parçalarıydı. 21. yüzyılda “Toprak Gemi Anadolu ”daki istikrar ve gücün Mavi Vatan’a aktarılması, Mavi Vatan’ın sağlayacağı güvenlik ve refahın da Anadolu’ya geri dönmesi gerektiği düşüncesi onun deniz jeopolitiği anlayışının özünü oluşturuyordu.

Yedi yıl sonra baktığımızda Ege ve Doğu Akdeniz’de temel jeopolitik sorunların ortadan kalkmadığını görüyoruz. Deniz yetki alanları, karasuları, adaların statüsü, hava sahası, silahlandırma, enerji kaynakları ve bölgesel askerî iş birlikleri Türkiye’nin güvenlik gündemindeki yerini koruyor. Teknoloji ve bölgesel ittifak ilişkileri değişse de coğrafyanın ortaya çıkardığı temel çıkar çatışmaları varlıklarını sürdürüyor.

Kıbrıs: Anadolu’nun Güneyindeki Değişmeyen Coğrafya

Soner için Kıbrıs hiçbir zaman yalnızca Türk ve Rum toplumları arasındaki siyasi bir anlaşmazlık değildi. Kıbrıs’ı Doğu Akdeniz güç dengesi içinde değerlendirirdi. Haritaya bakıldığında adanın Anadolu’nun güney kıyılarının önünde, Doğu Akdeniz’in merkezinde, Levant, Süveyş ve Ege yaklaşma yollarına hâkim konumu görülür. Bu nedenle Kıbrıs meselesini yalnızca toplumlar arası müzakere başlıklarına indirgemek jeopolitik resmin önemli bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelir.

Bugün Doğu Akdeniz’de enerji, deniz yetki alanları, hava savunması, askerî üsler, denizaltı kabloları, enerji hatları ve bölgesel savunma iş birlikleri üzerinden oluşan yeni ortam Kıbrıs’ın stratejik değerinin azalmadığını, aksine teknolojik gelişmelerle birlikte yeni boyutlar kazandığını gösteriyor. Teknoloji, silah sistemleri ve bölgesel aktörler değişebilir, fakat Kıbrıs’ın Anadolu ve Doğu Akdeniz içindeki coğrafi konumu değişmez. Jeopolitik sürekliliğin temelinde de bu gerçek vardır.

Karadeniz ve Montrö

Soner bugün yaşasaydı en dikkatle takip edeceği alanlardan birinin Karadeniz olacağını düşünüyorum. Rusya-Ukrayna Savaşı Karadeniz’in küresel önemini yeniden ortaya çıkardı. Savaş, limanları, ticaret gemilerini, enerji tesislerini, tahıl terminallerini ve deniz ulaştırma hatlarını doğrudan etkiledi. Bu ortam aynı zamanda 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından ne kadar büyük bir stratejik kazanım olduğunu bir kez daha gösterdi.

Montrö yalnızca uluslararası hukuk metni değildir. Aynı zamanda Karadeniz’de kıyıdaş devletler ile kıyıdaş olmayan güçler arasındaki askerî dengeyi düzenleyen önemli bir jeopolitik mekanizmadır. Türkiye’nin bu rejim üzerindeki sorumluluğu ve yetkisi, büyük güçler arasındaki gerilimin arttığı dönemlerde daha da önem kazanmaktadır. Soner’in jeopolitik düşüncesi açısından bunun anlamı açıktır. Türkiye başkalarının stratejik önceliklerinden önce kendi coğrafyasının gerektirdiği çıkarları merkeze almak zorundadır.

2026: Soner’in Görmediği Dünya

Soner 2019’da aramızdan ayrıldığında Rusya-Ukrayna Savaşı başlamamıştı. Batı Asya bugünkü büyük savaş ortamına girmemişti. Kızıldeniz ve Hürmüz bugünkü düzeyde küresel jeoekonomik baskı alanlarına dönüşmemişti. Avrupa yeniden büyük çaplı silahlanma sürecine girmemiş, insansız sistemler, yapay zekâ, hipersonik silahlar, uzay tabanlı keşif ve hassas vuruş sistemleri bugünkü operasyonel ağırlıklarına ulaşmamıştı.

Ancak Soner’in kullandığı analiz yöntemi bugün de geçerliliğini koruyor. Önce coğrafyaya, ardından güç dengesine, ekonomik kapasitelere, askerî imkânlara ve ittifak ilişkilerine bakmak, siyasi söylemleri ise bütün bu maddi unsurların ışığında değerlendirmek gerekir. 2026 dünyasında devletlerin yeniden silahlanması, savunma sanayilerinin büyümesi, mühimmat stoklarının stratejik değer kazanması, enerji güvenliğinin askerî güvenlikle birleşmesi ve deniz ulaştırma yollarının yeniden büyük stratejinin merkezine yerleşmesi Soner’in yıllarca savunduğu jeopolitik bakışın önemini artırmaktadır.

Savunma Sanayii ve Stratejik Özerklik

Soner Deniz Kuvvetleri Lojistik Başkanı iken Türkiye’nin savunma sanayiindeki dışa bağımlılığını ciddi bir güvenlik zafiyeti olarak değerlendiriyordu. Türkiye’nin coğrafyası caydırıcı bir silahlı gücü zorunlu kılıyordu. Ancak mesele yalnızca daha fazla silaha sahip olmak değildi. Silahı, mühimmatı, sensörü, motoru, yazılımı, veri bağını, güdüm sistemini ve elektronik harp kabiliyetini kimin ürettiği ve kontrol ettiği doğrudan stratejik bağımsızlık meselesiydi. Soner’in savunduğu stratejik özerklik anlayışının özü burada ortaya çıkmaktadır. Dış politika ile savunma sanayii arasında doğrudan ilişki vardır. Kritik askerî yeteneklerinde tamamen başka ülkelere bağımlı olan bir devletin kriz dönemlerinde stratejik hareket serbestisi sınırlanabilir. Soner bu nedenle güçlü ve sürekli geliştirilen milli savunma sanayiini Türkiye’nin coğrafyasının dayattığı zorunluluklardan biri olarak görüyordu.

Avrasya Meselesi

Soner’in en fazla tartışılan fikirlerinden biri Türkiye’nin Avrasya’daki konumuna verdiği önemdi. Ancak onun Avrasya yaklaşımını basit bir “Batı yerine Doğu” tercihi olarak değerlendirmek doğru değildir. Çıkış noktası yine coğrafyaydı. Türkiye Batı’nın doğusunda ve Doğu’nun batısında; Karadeniz ile Akdeniz, Balkanlar ile Kafkasya, Avrupa ile Batı Asya arasında bulunmaktadır. Dolayısıyla tek bir güç merkezinin ileri karakoluna dönüşmek yerine kendi jeopolitik ağırlık merkezini yaratması gerektiğini savunuyordu.

Soner, Kızıldeniz, Hazar, Akdeniz, Karadeniz ve Arap Denizi’nin oluşturduğu geniş stratejik çevre içinde Türkiye’nin İran, Suriye, Irak ve Azerbaycan ile ilişkilerinin önemine dikkat çekiyori bu alanın Rusya ve Çin gibi büyük Avrasya güç merkezleriyle bağlantısını stratejik bir perspektiften değerlendiriyordu. Bugün dünya ekonomisinin ağırlığının Asya’ya kayması, Çin’in yükselişi, Rusya ile Batı arasındaki kopuş, Hindistan’ın büyümesi ve Küresel Güney’in uluslararası sistemde artan ağırlığı bu tartışmayı daha da önemli hale getirmektedir. Ancak jeopolitikte romantizme yer yoktur. Türkiye için mesele Washington’a karşı Moskova’yı veya Brüksel’e karşı Pekin’i seçmek değildir. Merkez Ankara olmalıdır.

Türkiye Bir Cephe Devleti Olmamalıdır

Türkiye’nin coğrafyası aynı anda hem büyük avantaj hem büyük risk üretmektedir. Karadeniz’de savaş devam ederken güneyimizde savaş ve istikrarsızlık sürmekte, Doğu Akdeniz’de askerî yığınak artmakta, Kafkasya hassasiyetini korumakta ve Ege’deki temel sorunlar çözülememektedir. Dünyanın önemli enerji ve ticaret arterleri de silahlı çatışmaların etkisi altındadır.

Böyle bir coğrafyada Türkiye açısından en büyük risklerden biri kendi ulusal çıkarıyla doğrudan bağlantısı olmayan büyük güç hesaplaşmalarında cephe devletine dönüşmektir. Soner Polat’ın stratejik özerklik anlayışından çıkarılabilecek en önemli sonuçlardan biri budur. Türkiye kendi güvenliğini sağlayacak kadar güçlü, gerektiğinde caydıracak kadar askerî kapasiteye sahip, kritik savunma ihtiyaçlarını karşılayabilecek kadar teknolojik, ekonomik baskılara dayanabilecek kadar üretken ve bütün büyük güçlerle konuşabilecek kadar diplomatik hareket serbestisine sahip olmak zorundadır. Bu yaklaşım içe kapanma değil, bağımsız ve çok yönlü dış politika anlayışıdır.

Mavi Vatan Artık Bir Deniz Haritasından Çok Daha Fazlasıdır

Soner’in ölümünden yedi yıl sonra Mavi Vatan kavramı Türkiye’de geniş kitleler tarafından biliniyor. Ancak benim başından beri vurguladığım gibi Mavi Vatan yalnızca bir deniz yetki alanı haritası değildir. Bir sembol, bir kavram ve bir doktrindir. Her şeyden önce Türkiye’nin denizcileşme ülküsüdür.

Soner Polat’ın bu düşünceye katkısı büyüktür. O, Mavi Vatan’ın jeopolitik zeminini topluma anlatan en önemli fikir insanlarından biri oldu. Bugün bu anlayışı daha ileri götürmek zorundayız. Donanma bu büyük bütünün yalnızca bir unsurudur. Ticaret filosu, limanlar, tersaneler, balıkçılık, deniz bilimleri, deniz sporları, deniz hukuku, denizaltı kaynakları, enerji, deniz turizmi, denizcilik eğitimi, kutup araştırmaları, okyanus bilimi, deniz tabanı kabloları, uydu sistemleri ve en önemlisi deniz kültürü aynı bütünün parçalarıdır. Türkiye gibi bir yarımada devleti denizcileşmeden büyük güç olamaz.

Asıl Mesele: Jeopolitik Bilinç

Soner’in mirasının belki de en önemli tarafı tek tek dış politika önerilerinden daha büyüktür. O, Türk toplumuna jeopolitik düşünmeyi öğretmeye çalıştı. Bir uluslararası kriz ortaya çıktığında “Amerika ne diyor?”, “Avrupa ne düşünüyor?”, “Rusya nasıl bakıyor?” sorularından önce Türkiye’nin çıkarının ne olduğunu sormak gerektiğini savundu.

Bu soruya doğru cevap verebilmek kolay değildir. Tarih, coğrafya, ekonomi, askerî güç, deniz gücü ve uluslararası hukuk bilgisi gerekir. Bunlardan da önemlisi bağımsız düşünme yeteneğidir. Soner’in Kant’a atıfla önem verdiği, insanın kendi aklını özgürce kullanma cesareti burada anlam kazanıyordu. Jeopolitik bağımsızlık önce zihinsel bağımsızlıkla başlar.

Soner’in Pusulası

Soner Polat, gideceği limanı bilen, rotasını çizen ve şartlar değişse de temel ilkelerinden vazgeçmeyen bir denizci ve düşünce insanıydı. Makam, rütbe ve konjonktür karşısında fikir değiştirmemesi onun en önemli karakter özelliklerinden biriydi. Güçlülerin yanında yer alarak kişisel avantaj elde etmeyi değil, doğru olduğuna inandığı düşünceleri savunmayı tercih etti. Bu nedenle onun en büyük mirasının kitapları ve makaleleri kadar karakteri olduğunu düşünüyorum.

Türkiye’nin sorunları yalnızca ekonomik, askerî veya jeopolitik değildir. Aynı zamanda liyakat, erdem ve devlet adamlığı sorunudur. Soner bize bilginin tek başına yeterli olmadığını gösterdi. Bilginin erdem, cesaret, vatan sevgisi ve sorumluluk duygusuyla birleşmesi gerekir. Bilgi kişisel çıkarın değil toplumun ve devletin hizmetinde kullanılmalıdır. Soner’in hayatı bu anlayışın somut örneklerinden biridir.

Yedi Yıl Sonra

30 Eylül 2019’dan 30 Eylül 2026’ya yedi yıl geçti. Zaman zaman Soner bugün aramızda olsaydı Karadeniz savaşını, Ege’deki gelişmeleri, Doğu Akdeniz’de oluşan yeni askerî mimariyi, Kıbrıs sorununu, Avrupa’nın yeniden silahlanmasını, Çin’in yükselişini, ABD’nin değişen küresel önceliklerini ve Batı Asya’daki büyük savaşı nasıl değerlendireceğini düşünüyorum.

Onun adına kesin cevaplar vermek doğru olmaz. Ancak yöntemini biliyorum. Önüne haritayı koyar; tarihe, ekonomik yeteneklere, donanmalara, hava gücüne, üslere, enerji yollarına, boğazlara ve güç dengelerine bakardı. Devletlerin söylediklerinden çok yaptıklarını inceler ve bütün bu verilerin sonunda Türkiye’nin çıkarının nerede olduğunu arardı. Çünkü onun pusulasının temel yönü Türkiye’nin bağımsızlığı, egemenliği, Cumhuriyet değerleri ve ulusal çıkarlarıydı.

Türkiye İçin Jeopolitik Rota

Soner’in ölümünün yedinci yılında geriye dönüp baktığımda Türkiye İçin Jeopolitik Rota isminin bir kitap adından çok daha fazlasını ifade ettiğini düşünüyorum. Bu isim Cumhuriyetin ikinci yüzyılı için hâlâ cevaplanmayı bekleyen temel soruyu içeriyor: Türkiye başkalarının çizdiği rotada seyreden bir çevre ülkesi mi olacak, yoksa kendi coğrafyasının gücünü kullanarak bağımsız bir jeopolitik merkez mi oluşturacaktır?

Bu sorunun cevabını bir kişinin, hükümetin veya kuşağın vermesi mümkün değildir. Devlet birikimi, kurumsal devamlılık, eğitim, üretim, bilim, teknoloji, kültür, denizcilik ve güçlü milli kurumlar gerektirir. Ancak başlangıç noktası bellidir. Coğrafyamızı tanımak, tarihimizi bilmek, denizlerimizi anlamak, kendi milli güç kapasitemizi oluşturmak ve en önemlisi kendi aklımızı kullanmak. Soner Polat’ın bize bıraktığı jeopolitik rotayı ben böyle okuyorum.

Soner Abi’ye

Yedi yıl geçti Soner Abi. Sen aramızdan ayrılırken dünya büyük bir jeopolitik fırtınaya hazırlanıyordu. Bugün o fırtınanın içindeyiz. Karadeniz’de savaş yaşanıyor, Batı Asya büyük bir kırılmadan geçiyor, Doğu Akdeniz’de askerî dengeler yeniden şekilleniyor, Ege’de eski sorunlar yeni biçimlerde karşımıza çıkıyor ve dünya yeniden büyük güçlerin sert rekabet dönemine giriyor. Denizler bir kez daha dünya siyasetinin ana sahnesine dönüşüyor. Senin yıllar önce anlattığın coğrafya bugün bütün ağırlığıyla önümüzde duruyor.

“Coğrafya bir ülkenin kaderini belirler. Siyaset ise bu yazgının değiştirilmesi için uygun yol ve yöntemleri arar. Aralarındaki köprüyü jeopolitik kurar” demiştin. Sen hayatın boyunca o köprüyü kurmaya çalıştın. Bahriyeli, amiral, yazar ve Cumhuriyet aydını olarak Türkiye’nin coğrafyasını kendi çıkarlarımız doğrultusunda okuyabilecek kuşakların yetişmesine katkıda bulundun. Yedi yıl sonra fikirlerinin hâlâ tartışılması, kitaplarının okunması ve çizdiğin jeopolitik rotanın güncelliğini koruması geride bıraktığın fikrî mirasın büyüklüğünü gösteriyor.

Vatan ve Mavi Vatan için yaptıkların, yazdıkların ve gelecek kuşaklara bıraktığın fikirler önünde saygıyla eğiliyorum. Tanrı’dan sana rahmet diliyorum. Başta kıymetli eşin sevgili Sevgi Polat olmak üzere ailene, silah arkadaşlarına, dostlarına ve bütün sevenlerine sabır ve başsağlığı diliyorum. Rotan cennet olsun Soner Abi.

488 yıl önce 27 Eylül 1538 günü Adriyatik Denizi’nde yaşanan Preveze Deniz Savaşı ile Osmanlı ve Garp Ocaklarının oluşturduğu Türk Donanması, Papalık, Venedik, İspanya-Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu ve Ceneviz gemilerinin oluşturduğu Haçlı Koalisyon Donanması’nı yendi ve Venedik ile İnebahtı yenilgisinin yaşandığı 1571 yılına kadar 33 yıl devam edecek bir barış dönemini başlattı. Diğer taraftan İspanya ve Malta şövalyeleri ile rekabet ve savaş dönemi devam etti. Preveze başarısını iyi okumak ve bugüne dersler çıkarmak gerekir.

Neden Bu Savaş Yaşandı?

Preveze Deniz Zaferi, 16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı İmparatorluğu’nun bir kara gücü olmanın ötesine geçerek Akdeniz’de büyük bir deniz gücüne dönüşmesinin sonucunda yaşandı. Kanuni Sultan Süleyman’ın 1534’te Barbaros (Hızır) Hayreddin Paşa’yı Kaptan-ı Derya yapmasıyla Kuzey Afrika’daki Garp Ocakları Donanması Osmanlı devlet stratejisiyle bütünleşti. Osmanlıların Ege adaları ve Orta Akdeniz yönünde ilerlemesi özellikle Venedik’in deniz ticaretini ve ada hâkimiyetini, aynı zamanda V. Karl’ın Habsburg düzenini tehdit etmeye başladı.

Gerilimin kırılma noktası 1537’deki Korfu Seferi ve ardından Barbaros’un Venedik hâkimiyetindeki adalara yönelik harekâtı oldu. Osmanlı ilerleyişini durdurmak isteyen Papa III. Paolo’nun girişimiyle büyük bir Kutsal İttifak donanması oluşturuldu. Komutanlığı dönemin en ünlü Avrupalı denizcilerinden Cenevizli Andrea Doria’ya verildi. Böylece Preveze, gerçekte Barbaros ile Doria’nın kişisel mücadelesinden çok, Akdeniz’in gelecekte kimin stratejik etki alanında olacağını belirleyecek Osmanlı-Habsburg/Venedik güç mücadelesinin denizdeki hesaplaşmasıydı.

Savaşta Ne Yaşandı?

27 Eylül 1538’de iki donanma Preveze ve Arta Körfezi çevresinde karşı karşıya geldi. Kaynaklardaki gemi sayıları farklı olmakla birlikte Kutsal İttifak filosunun Osmanlı donanmasından belirgin biçimde daha büyük olduğu konusunda genel bir mutabakat vardır. Buna karşılık Barbaros’un kuvvetleri daha dengeli bir komuta yapısına sahipti. Osmanlı kadırgalarının kürek gücüyle hareket edebilmesi hafif rüzgâr şartlarında önemli bir manevra ve hareket serbestisi avantajı sağlıyordu. Hızır Hayrettin ayrıca Preveze çevresinin kıyı, sığlık ve rüzgâr şartlarını iyi kullanırken, Doria’nın komutasındaki Venedik, Papalık, İspanyol ve Ceneviz unsurlarının farklı çıkar ve önceliklere sahip olması ittifakın önemli zayıflıklarından biriydi.

27 Eylül 1538’de Barbaros, Preveze Körfezi’nde kapalı kalmak yerine donanmasını açık denize çıkararak inisiyatifi ele aldı. Yaklaşık beş saat süren muharebede Osmanlı filosunun hareketli kadırgaları, rüzgâra daha bağımlı olan büyük Hristiyan gemilerine karşı etkili oldu. Barbaros’un manevraları Doria’nın kuvvetlerinin düzenini tehdit edince Andrea Doria genel bir meydan muharebesini sürdürmek yerine filosunu geri çekerek Korfu yönüne yöneldi. Bu nedenle Preveze, 1805’de yaşanan Trafalgar deniz savaşı gibi düşman donanmasının bütünüyle imha edildiği bir savaş değildir. Hızır Hayrettin Paşa’nın kendisinden çok daha büyük bir koalisyon filosunun Osmanlı donanmasını yok etme girişimini boşa çıkardığı ve onu muharebe alanından çekilmeye zorladığı stratejik bir zaferdi.

Böylece Avrupa’nın oluşturduğu büyük koalisyon Osmanlı deniz gücünü geriletemedi, tersine Osmanlıların Ege, Adriyatik girişleri, Doğu ve Orta Akdeniz üzerindeki hareket serbestisi güçlendi. Venedik üzerindeki askerî baskı devam etti ve 1540 barışıyla Osmanlı kazanımlarının önemli bir bölümü kabul edildi. Barbaros’un Avrupa’daki askerî itibarı olağanüstü yükselirken Osmanlı tarihinde daha büyük bir dönüşüm gerçekleşti. Kanuni döneminin büyük kara gücü Barbaros’un deniz gücüyle birleşti. Böylece yarımada coğrafyasının doğal gereği yerine getirilmiş, Osmanlı aynı anda hem kıtaya hem denize hükmedebilen bir imparatorluk gücüne dönüşmüştü.

Zafer ve denizcilik Gücü İlişkisi

Bu zafer, Türk tarihinin sıradan bir deniz savaşı değildi. Preveze, Anadolu’da yaşayan Türklerin üzerinde oturdukları coğrafyanın gerçek karakterini kavradıklarında, bu coğrafyanın sunduğu imkânları çağın aklı, bilimi, teknolojisi ve denizcilik kültürüyle birleştirdiklerinde ne kadar büyük bir güç üretebildiklerinin tarihsel kanıtıydı. Aradan 488 yıl geçti. Bugün Mavi Vatan ile yeniden aynı jeopolitik gerçekle karşı karşıyayız. Anadolu bir yarımadadır ve yarımada coğrafyası denizle bütünleştiği sürece büyük güç coğrafyasıdır. Anadolu’yu sadece kara üzerinden okumak, bu eşsiz coğrafyanın yarısından vazgeçmektir.

Anadolu doğu batı ekseninde büyük bir yarımadadır. Türk Boğazları üzerinden Karadeniz’i Akdeniz’e, Balkanlar üzerinden Avrupa’yı Asya’ya, Doğu Akdeniz üzerinden Süveyş ve Hint Okyanusu sistemini Avrasya’nın içlerine bağlar. Böyle bir coğrafyada kurulan devlet, denize yöneldiği ölçüde büyür; denizden uzaklaştığı ölçüde kendi coğrafyasının sunduğu stratejik potansiyeli kaybeder. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Roma, İtalya yarımadasının sunduğu imkânları ancak Kartaca’yı denizde yenerek Akdeniz gücüne dönüştürebildi. İber yarımadasındaki Portekiz ve İspanya denize çıktıklarında dünya ölçeğinde imparatorluklara dönüştüler. İngiltere ada coğrafyasını deniz gücüyle birleştirerek küresel imparatorluk kurdu. Anadolu’nun jeopolitik kanunu da farklı değildir. Ancak coğrafya tek başına güç yaratmaz. Coğrafya potansiyeldir; onu güce dönüştüren insan aklı, bilim, teknoloji, kurumlar ve stratejidir.

Osmanlı İmparatorluğu 16’ncı yüzyılda bunu başardı. 1453 yalnızca İstanbul’un fethi değildi. Anadolu ile Balkanlar arasındaki jeopolitik kopukluk ortadan kalkarken Türkler Karadeniz, Ege ve Akdeniz sisteminin merkezine yerleşiyordu. Fatih döneminden itibaren deniz gücünün önemi giderek daha iyi anlaşılmaya başladı. Ancak gerçek sıçrama 16’ncı yüzyılda Osmanlı merkezî devlet gücü ile Garp Ocaklarının son derece dinamik denizcilik kültürünün birleşmesiyle gerçekleşti.

Garp Ocakları Donanması

Garp Ocakları Donanması Oruç ve Hızır (Barbaros) kardeşler tarafından Cezayir ve Tunus’ta başlangıçta Osmanlıdan bağımsız kurulan, ancak 1518 yılından sonra İstanbul’un kontrolüne girerek genelde orta, zaman zaman da Batı Akdeniz ve Hatta Atlantik’te varlık gösteren bir donanma oldu. Bu donanmaya daha sonra Libya ocakları da katıldı. Garp Ocakları Donanması operatif ve taktik alanda Osmanlı Donanmasından daha etkindi. Osmanlı deniz tarihine mal olmuş en ünlü denizciler Garp Ocaklarından yetişmiştir. Denizcilerin büyük çoğunluğu ege Akdeniz kıyılarından ve Karaman Vilayetinden geliyordu. Dış denizci kaynakları içinde Rum, Dubrovnik (Ragusa), Malta, Venedik, Cenova, Hollanda, İrlanda, İskoçya ve İngiltere kaynaklı denizciler olsa da ocakların başı ve tüm liderleri Anadolu Türkleri idi. Günümüzde Kuloğlu, Koloğlu soyadını taşıyanlar bu denizci atalarımızın bugünkü çocuklarıdır. Bu denizcilerin Osmanlıdan daha ileri olmasının nedeni sarayın politik çekişmelerinden ve ilkel birikime yönelik rüşvet ve kayırma bataklığından uzak olmalarıydı. Garp Ocakları Donanması ile Osmanlı Donanması arasındaki en iyi iş birliği dönemi Preveze ile İnebahtı arasındaki dönemde yaşandı.

Oruç Reis, Hızır Reis, Turgut Reis ve onların yetiştirdiği Garp Ocaklı denizciler yalnızca savaşçı değillerdi. Akdeniz’i yaşayan, rüzgârını, akıntısını, limanlarını, adalarını, ticaret yollarını ve rakiplerini tanıyan denizcilerdi. Garp Ocakları aynı zamanda dönemin şartları içinde şaşırtıcı derecede pragmatik yapılardı. Bilginin ve yeteneğin nereden geldiğinden çok ne işe yaradığı önemliydi. Denizcilikte başarıyı yaratan da büyük ölçüde bu rasyonel yaklaşım oldu.

Denizciliğin Altın Çağı

Hızır Hayrettin (Barbaros Hayreddin) Paşa’nın 1533 yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın hizmetine girmesiyle İstanbul’un devlet kapasitesi ile Garp Ocaklarının operasyonel tecrübesi birleşti. Beş yıl sonra Preveze geldi. Preveze ’den sonra başlayan dönem, Türk deniz gücünün dünya siyasetinde ulaştığı en yüksek seviyelerden biri oldu.

Zaferin gerçek büyüklüğü sonraki gelişmelerde görüldü. 1541’de Şarlken’in Cezayir’i ortadan kaldırma girişimi başarısızlığa uğradı. 1542’den itibaren Osmanlı Donanması Fransa ile ittifak çerçevesinde 136 parçalık büyük bir kuvvetle Batı Akdeniz’de varlık gösterdi. Nice, Fransız Donanması ile ortak harekâtla kuşatıldı, Osmanlı filosu Toulon’da kışladı. İstanbul merkezli bir imparatorluk artık yalnızca Ege ve Doğu Akdeniz’i savunmuyor, Batı Akdeniz’in güç dengesini belirliyordu. 1551’de Turgut Reis Trablusgarp’ı aldı. Cezayir ve Tunus ile Kuzey Afrika’daki Türk deniz varlığı güçlendi. 1543 ile 1560 arasındaki dönem, Akdeniz’de Türk deniz gücünün hemen her yerde hissedildiği yıllar oldu.

1560 Cerbe harekâtı bu kapasitenin belki de en çarpıcı örneklerinden biridir. Piyale Paşa komutasındaki Osmanlı Donanması İstanbul’dan çıkarak yaklaşık 20 gün içinde Tunus-Cerbe bölgesine ulaştı ve İspanyol kuvvetlerine karşı sonuç aldı. Kürek ve kısıtlı yelken gücüyle hareket eden dönemin kadırgaları ve mesafe düşünüldüğünde bu, olağanüstü bir operasyon temposuydu. Geri çekilen İspanyol filosunun takip edilerek imha edilmesi de deniz harp tarihi açısından son derece önemliydi. Piyale Paşa’nın muzaffer donanması 1 Ekim 1560’ta Haliç’e döndüğünde Flaman diplomat Busbecq’in gördüğü manzara Osmanlı deniz gücünün ulaştığı zirveyi anlatıyordu. Eğer bir devletin hâkim olunamaz denizi tamamen kontrol ettiğini iddia edebileceği bir an varsa, ona göre o gün yaşanıyordu. Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal ve askerî gücünün zirvesi ile Türk deniz gücünün zirvesinin aynı döneme rastlaması tesadüf değildir.

Akıl, Bilim ve Deniz Gücü

16’ncı yüzyıl Türk deniz gücünün başarısının temelinde yalnızca cesaret veya kahramanlık yoktu. Osmanlı, çağının askerî ve deniz teknolojisinden henüz kopmamıştı. Top dökümünde, gemi inşasında, haritacılıkta, seyirde, tahkimatta ve lojistikte rakipleriyle arasında aşılmaz bir teknoloji uçurumu bulunmuyordu. Piri Reis’in dünya haritaları böyle bir zihinsel ortamın ürünüdür. İstanbul tersaneleri, Garp Ocakları, Ege adaları ve Akdeniz limanları arasında yaşayan bir denizcilik ekosistemi oluşmuştu. Devlet, ihtiyaç duyduğu bilgiyi ve insanı kullanmak konusunda henüz katı bir zihinsel kapanmanın içine girmemişti. Bilgi işe yarıyorsa kullanılıyor, teknoloji gerekiyorsa alınıyor veya geliştiriliyor, yetenekli denizci kökenine bakılmaksızın sisteme dahil edilebiliyordu.

Kadırgadan Kalyona 100 Yıl Gecikmeli Geçiş

Burada Türk tarihinin en önemli kırılma noktalarından birine geliyoruz. 16’ncı yüzyıldaki yükselişin arkasında, akıl ile inancı birbirinin düşmanı haline getirmeyen pragmatik bir devlet anlayışı vardı. Sorun din değildi, sorun daha sonraki dönemlerde aklın, sorgulamanın, bilimin ve liyakatin giderek daralmasıydı. Naklî bilgi aklî ve bilimsel bilginin önüne geçirildikçe, sorgulamanın yerini itaat, yeniliğin yerini tutuculuk almaya başladı. İşte denizdeki geri çekilmenin zihinsel zemini de burada oluştu.

Tam bu dönemde dünya denizciliği büyük bir teknolojik dönüşüm geçiriyordu. Akdeniz’in geleneksel savaş gemisi kadırgaydı. Kürek gücüyle hareket ediyor, rüzgâra daha az bağımlı kalıyor ve savaşın sonucunu çoğunlukla düşman gemisine aborda olarak üzerindeki savaşçıların göğüs göğüse mücadelesiyle belirliyordu. Ancak Atlantik dünyasında başka bir gemi ve başka bir savaş kültürü gelişiyordu. Bu gemi yüksek bordalı, büyük yelken alanına sahip, ağır borda topları taşıyan kalyon. Bu yalnızca kadırganın yerine geçen yeni bir gemi değildi, yepyeni bir savaş sistemiydi.

Kadırgada insan kası temel itici güçtü. Kalyonda ise rüzgârı okumak, yelkenleri yönetmek, değişen rüzgârlara göre rota oluşturmak, astronomiden yararlanmak, harita kullanmak, topçuluk ve balistik bilmek gerekiyordu. Başka bir ifadeyle deniz savaşı giderek kol gücünden bilgi gücüne geçiyordu. Atlantik’e açılan Avrupa devletleri gemi inşa teknolojisini astronomi, matematik, haritacılık, topçuluk ve seyir bilimiyle bütünleştirirken Osmanlı’nın önündeki büyük sınav da bu dönüşüme uyum sağlayıp sağlayamayacağıydı.

İnebahtı Hezimeti

7 Ekim 1571’deki İnebahtı yenilgisi bu açıdan bir uyarıydı. Preveze’ den sadece 33 yıl sonra Osmanlı Donanması büyük bir felaket yaşadı. Donanmanın başında denizci kökenli olmayan Müezzinzade Ali Paşa bulunuyordu. Muharebe birkaç saat içinde on binlerce insanın kaybedildiği bir yıkıma dönüştü. Osmanlı gemileri kısa zamanda yeniden yapabildi. Ancak kaybedilen asıl değer gemiler değildi; nesiller boyunca biriken denizcilik tecrübesine sahip insan gücüydü. Reisler, kaptanlar, topçular, ustalar ve denizciler birkaç saat içinde kaybedilmişti. Bununla birlikte İnebahtı’yı Osmanlı deniz gücünün bir günde sona erdiği tarih olarak görmek doğru değildir. Osmanlı Akdeniz’de uzun süre önemli bir deniz gücü olarak kalmaya devam etti. Fakat İnebahtı, yaklaşan büyük dönüşümün habercisiydi.

Tutuculuğun Denizciliğe Etkisi

Asıl tehlike teknoloji ve zihniyet alanındaydı. 1580’de Takiyüddin’in İstanbul Rasathanesi’nin dönemin dinî ve siyasî çekişmeleri sonunda yıktırılması bu nedenle Türk tarihinin en çarpıcı sembollerinden biridir. Daha da trajik olan, yıkımda donanma topçusunun kullanılmasıdır. Bir devletin savaş gemileri, gelecekte o savaş gemilerinin açık denizlerde yol bulmasını sağlayacak astronomi bilgisinin üretildiği kurumu ateş altına alıyordu. Avrupa astronomiyi, matematiği, gemi inşasını, topçuluğu ve seyir bilimini aynı teknolojik sistem içinde birleştirirken Osmanlı giderek bu bilimsel dönüşümün dışında kalmaya başladı. Kadırgadan kalyona geçişte yaşanan yaklaşık bir asırlık gecikme bu nedenle sadece gemi teknolojisindeki bir gecikme değildir. Aslında bir zihniyet gecikmesidir. Kalyon yapmak için büyük bir tekne inşa etmek yetmez. Onu kullanacak kaptanı, subayı, yelkenciyi, topçuyu, haritacıyı ve seyir uzmanını yetiştirmek; bunların arkasında matematik, astronomi, hidrografi ve güçlü bir eğitim sistemi kurmak gerekir. Bilimden uzaklaşmanın faturası sonunda denizde ödendi.

Denizden Uzaklaştıkça Anadolu’ya Çekilmek

Sonraki yüzyıllar aynı tarihsel kanunu tekrar tekrar gösterdi. 1770 Çeşme, 1827 Navarin ve 1853 Sinop yalnızca donanma kayıpları değildi. Her büyük deniz felaketi Osmanlı jeopolitiğinin biraz daha daralmasına eşlik etti. 19’uncu yüzyılın sonunda donanmanın Haliç’e kapanması ise bu sürecin doruk noktası oldu. Osmanlı 20’nci yüzyıla güçlü ve kullanılabilir bir donanmadan mahrum girdi. Kuzey Afrika kaybedildi, Ege adaları elden çıktı. 1911’de İtalyan savaş gemileri Çanakkale Boğazı’nın ağzına kadar gelebildi. Balkan Savaşı’nda Yunanistan deniz kontrolünü sağlayarak Ege adalarını işgal etti. 1915’te dünyanın en büyük donanmaları Çanakkale önüne geldi. 15 Mayıs 1919’da Yunan ordusu İzmir’e denizden çıktı. Tarih aynı gerçeği tekrar tekrar gösteriyordu: Türk denizde geriledikçe Anadolu’da savunmaya çekiliyordu.

Zincirin Kırılması

Bu zinciri kıran Mustafa Kemal Atatürk oldu. 1 Eylül 1922’de ordularına verdiği “İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” emri bu açıdan sadece askerî bir takip emri değildi. Sevr’in Türkleri denizlerden koparmaya çalışan jeopolitiğine verilen cevaptı. Türkler yeniden denize ulaşıyorlardı. Cumhuriyet Donanması yokluklar içinde yeniden kuruldu. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türk Boğazları üzerindeki egemenlik pekiştirildi. 1938’de Hatay Kaması ile İskenderun Körfezi iç sular rejimine tabi oldu. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ile Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin güneyden kuşatılmasının önündeki en önemli jeopolitik engel yaratıldı. 1996’da Kardak Krizi ile Yunan’a Ege’deki varlığımızın inatçı takipçisi olduğumuz hatırlatıldı. Cumhuriyet, Osmanlı’nın son dönemlerinde kaybedilen deniz jeopolitiğini adım adım yeniden öğreniyordu.

Mavi Vatan

21’inci yüzyılda Türklerin denizle yeniden buluşmasının adı Mavi Vatan oldu. Mavi Vatan yalnızca Türkiye’nin deniz yetki alanlarını ifade eden coğrafi bir kavram değildir. Başlangıcından itibaren bir sembol, bir kavram ve bir doktrinolarak ortaya çıkmıştır. Her şeyden önce Türk milletinin denizcileşme ülküsüdür. Preveze ile Mavi Vatan arasındaki tarihsel bağ da tam burada kurulmaktadır. Barbaros’un 1538’de başardığı ile Türkiye’nin 21’inci yüzyılda başarması gereken şeyin özü aynıdır. Anadolu’nun sunduğu eşsiz coğrafi potansiyeli çağın aklı, bilimi, teknolojisi ve yetişmiş insan gücüyle birleştirerek güçlü, bağımsız ve denizci bir devlet yaratmak.

Elbette çağın teknolojisi değişmiştir. Barbaros’un dünyasında deniz gücünün temel unsurları kadırga, top, tersane, kürekçi, levent ve yetişmiş denizci insan gücüydü. Bugün ise denizaltılar, insansız hava, su üstü ve su altı araçları, uzun menzilli hassas silahlar, seyir ve balistik füzeler, hipersonik sistemler, elektronik harp, yapay zekâ, siber güç, uydu keşif ve gözetleme ağları ile deniz tabanı sistemleri vardır. Teknoloji değişmiştir; fakat jeopolitik değişmemiştir. Anadolu hâlâ aynı coğrafyadadır. Türk Boğazları hâlâ Karadeniz’in anahtarıdır. Ege hâlâ Anadolu’nun batı cephesidir. Kıbrıs hâlâ Anadolu’nun güneyindeki en önemli stratejik adadır. Doğu Akdeniz hâlâ Süveyş üzerinden Kızıldeniz’e ve Hint Okyanusu’na açılmaktadır. Türkiye hâlâ üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada devletidir.

Bu nedenle Preveze’nin 488’inci yılında sorulması gereken asıl soru Barbaros’un kaç gemi batırdığı veya Andrea Doria’nın emrinde kaç gemi bulunduğu değildir. Türkiye, coğrafyasının kendisine sunduğu büyük güç potansiyelini 21’inci yüzyılın aklı, bilimi ve teknolojisiyle yeniden birleştirebilecek midir? Sorusu sorulmalıdır. Preveze’nin gerçek mirası bu sorunun içindedir. Atalarımız 16’ncı yüzyılda bunu başardılar. Coğrafyayı doğru okudular, çağlarının teknolojisinden kopmadılar, tersaneler kurdular, denizci insan yetiştirdiler, liyakati kullandılar ve Akdeniz’in yüzyıllar içinde oluşmuş denizcilik birikimini devlet gücüyle birleştirdiler. Bunun sonucunda birkaç on yıl içinde Akdeniz’in belirleyici güçlerinden biri haline geldiler.

Gerileme de aynı ilişkinin tersine dönmesiyle başladı. Akıl ve bilimden uzaklaşıldıkça, akıl yerine nakil dendikçe, teknolojik gelişmeler takip edilemedikçe, liyakatin yerini tutuculuk ve dogma aldıkça ve denizcilik devlet aklının merkezinden uzaklaştırıldıkça denizdeki üstünlük aşındı. Deniz gücündeki gerileme yalnızca donanmanın zayıflaması anlamına gelmedi, zaman içinde adaların, kıyıların, deniz yollarının ve nihayet ana vatan kaybına kadar uzanan jeopolitik sonuçlar doğurdu. Türk tarihinin son beş yüzyılı bize çok açık bir ders vermektedir. Denizde gerileyen bir yarımada devleti, karada da stratejik derinlik kaybeder.

Mavi Vatan bu nedenle yalnızca bugünün deniz yetki alanları mücadelesinin adı değildir. Beş asırlık tarihsel tecrübeden çıkarılan stratejik bir sonuçtur. Preveze’ye yalnızca geçmişimizle övünmek için değil, geleceğimizi şekillendirmek için bakmalıyız. Barbaros’un mirası kadırgaları değildir, Barbaros’un asıl mirası çağını anlamak ve çağının araçlarını devlet gücüne dönüştürmektir. Piri Reis’in mirası yalnızca çizdiği haritalar değildir, bilgiyi stratejik güce dönüştürmektir. Atatürk’ün mirası yalnızca Cumhuriyet Donanmasını yeniden inşa etmek değildir, aklı, bilimi ve bağımsızlığı devletin pusulası haline getirmektir.

Mavi Vatan’ın geleceği de aynı anlayışa bağlıdır. Türkiye’nin denizcileşmesi yalnızca daha fazla savaş gemisine sahip olmak anlamına gelmez. Donanma deniz gücünün vazgeçilmez ve silahlı unsurudur, ancak denizcilik gücü donanmadan daha geniş bir kavramdır. Tersaneler, limanlar, ticaret filosu, deniz ulaştırması, balıkçılık, deniz bilimleri, oşinografi, deniz hukuku, deniz teknolojileri, deniz tabanı kaynakları, enerji, kutuplar, uzay ve okyanuslar aynı stratejik bütünün parçalarıdır. Bir devletin gerçek denizcilik gücü, milletinin denizle kurduğu ekonomik, askerî, bilimsel, teknolojik, hukuki ve kültürel ilişkinin toplamından doğar. Mavi Vatan’ın nihai hedefi de deniz yetki alanlarını savunmanın ötesinde, Türkiye’yi bütün boyutlarıyla denizcileştirmektir.

Preveze’nin temelinde de bu gerçek vardı. Mavi Vatan’ın temelinde de aynı gerçek vardır. Aradan 488 yıl geçti. Bu uzun tarihsel süreçte Türkler denize yöneldikleri dönemlerde büyüdüler; denizden uzaklaştıkları dönemlerde Anadolu’ya doğru geri çekildiler. Cumhuriyet, özellikle Atatürk döneminde bu tarihsel yönelişi yeniden denize çevirdi. Bugün Mavi Vatan, Cumhuriyetin denizcileşme sürecini 21’inci yüzyılın jeopolitik ve teknolojik şartları içinde yeni bir aşamaya taşıyan düşünsel çerçevedir.

Anadolu bir yarımadadır. Yarımada coğrafyası ise ancak denizle bütünleştiğinde büyük güç coğrafyasına dönüşür. Fakat coğrafya tek başına kader değildir. Coğrafyayı güce dönüştürmenin şartı dün neyse bugün de aynıdır. Akıl, bilim, teknoloji, liyakat, üretim ve denizcilik kültürü bunun ana parametreleridir. Preveze’den 488 yıl sonra Türklerin önündeki tarihsel görev, denizle yeniden buluşmak değil, bu kez bir daha denizden kopmamaktır. Unutulamamalıdır ki bugünkü konjonktürde deniz gücümüzde değil gerileme, duraksamaya dahi yer yoktur.

Türklerin uzun dönemler boyunca denizden uzak kalmış olması, Osmanlı’nın son yüzyıllarından Cumhuriyet dönemine uzanan güçlü karacı devlet geleneği ve denizcilerin devletin yüksek karar mekanizmalarında sınırlı temsil edilmesi, Türkiye’nin deniz jeopolitiğinde yeniden güçlü bir doktrin geliştirmesini daha da dikkat çekici hale getirmektedir. Bugün rakiplerimizin karşısında yalnızca büyüyen ve teknolojik olarak dönüşen bir Türk Donanması değil, denizi ekonomik, askerî, hukuki, bilimsel ve kültürel boyutlarıyla yeniden keşfetmeye çalışan bir Türkiye vardır. Mavi Vatan’ın önünde ve arkasında, Türk milletini denizlerde temsil eden Cumhuriyet Donanması bulunmaktadır, fakat onu kalıcı kılacak esas güç Türk milletinin denizcileşmesidir.

Mavi Vatan’ın esas amaçlarından birisi de Türkiye’nin kendi coğrafyasıyla barışmasıdır. Çünkü Türkiye’nin denizcileşmesi geçici bir dış politika tercihi değil, coğrafyanın ve tarihsel tecrübenin dayattığı uzun vadeli bir zorunluluktur. Devlet politikaları zaman içinde değişebilir, hükümetler gelip geçebilir, uluslararası sistem farklı biçimler alabilir, ancak Anadolu’nun yarımada niteliği değişmeyecektir. Tarihin akışı durdurulamaz. Türkiye, jeopolitiğinin ve sosyolojisinin gereği olarak denizcileşecektir.

Bu uzun tarihsel yolculuğu, 17’nci yüzyılda Türklerin deniz gücü potansiyeline dışarıdan bakan bir Avrupalının çarpıcı gözlemiyle bitirmek anlamlıdır. Britanya büyükelçisi Ricaut de la Marlinière’in Türkler hakkında yüzyıllar önce dile getirdiği düşünce, bugün dahi üzerinde durulmayı hak etmektedir:

“Türkler ihmallerini örtmek ve bu konuda karşılaştıkları başarısızlıkları üzerlerinden atmak için, Tanrı’nın denizleri Hıristiyanlara, karaları da Müslümanlara verdiğini söylerler. Hristiyanların ortak çıkarları için onların bu derin uykudan hiçbir zaman uyanmamalarını dileriz, çünkü Türkler, günün birinde denizde güçlü olmayı akıllarına koyarlarsa ve gerektiği gibi çalışırlarsa, bütün cihanın önlerinde eğileceğinden kimsenin kuşkusu olmasın.”

Preveze’ den Mavi Vatan’a uzanan 488 yıllık tarihsel çizginin bize söylediği de budur.

Share Mavi Vatan Geopolitics

Certain turning points in world history produce consequences that extend far beyond the periods in which they occur. The capture of Istanbul by our ancestors in 1453 was one such turning point. Historians generally describe 1453 as marking the end of the Byzantine Empire, the close of the Middle Ages, and the beginning of the modern era. Yet the historical rupture that occurred was far greater in scope. The conquest of Istanbul initiated a much broader process whose consequences have continued for nearly 500 years, extending into the present day. The conquest of Istanbul, followed by the expansion of Ottoman rule across the Balkans, the Black Sea, the Eastern Mediterranean, Egypt, and the Red Sea, constituted an important threshold in the transformation of the old geoeconomic order between Europe and Asia.

For centuries, the wealth of Asia, particularly that of China and India, had been transported westward along the Silk and Spice Routes. Istanbul and the Eastern Mediterranean were important nodes within this system. Maritime republics such as Venice and Genoa had accumulated considerable wealth from the Mediterranean segment of this trade. The new geopolitical conditions, however, prompted Europeans to search for alternative routes to Asia.

For Christian Europe, which had repeatedly confronted the Turks during the Crusades that began after 1095 and continued for approximately two centuries, the Turkish capture of Istanbul in 1453 caused a major geopolitical and psychological shock. The fall of the capital of the Eastern Roman Empire under Ottoman rule represented not merely the end of an empire; from the European perspective, it also signified a fundamental transformation in the balance of power along the traditional trade routes extending through the Eastern Mediterranean and the Black Sea toward Asia.

One of the West’s responses to this transformation was geographical. The objective was to reach Asia through alternative maritime routes that would bypass the areas under Ottoman control. Certainly, the conquest of Istanbul was not the sole reason for Europe’s expansion into the oceans. Advances in navigation and shipbuilding technology, capital accumulation, the extraordinary profitability of the spice trade, and competition among European states also contributed to this transformation. Nevertheless, the growing weight of Ottoman power in the Eastern Mediterranean and along the traditional East–West trade routes became one of the significant geopolitical factors accelerating the search for alternative routes.

The Portuguese advanced southward along the African coast, rounded the Cape of Good Hope, and reached India through the Indian Ocean. The Spanish, sailing westward in their attempt to reach Asia, instead arrived in the Americas. Europe’s economic and military horizons thus expanded beyond the confines of the Mediterranean into the Atlantic and Indian Oceans. This was followed by the establishment of the foundations of colonial empires, while, over the course of several centuries, the center of gravity of the world economy gradually began to shift from the Mediterranean toward the Atlantic.

The Atlantic System and the Rise of the West

This transformation did not merely signify the discovery of new trade routes. While Portugal and Spain established the first major oceanic empires, the Netherlands, in the seventeenth century, integrated trade, maritime activity, insurance, and finance into a far more sophisticated system. Amsterdam became one of the principal centers of global trade and finance. The accumulated expertise in commerce, credit, insurance, and maritime affairs that had developed in the maritime republics of the Mediterranean was integrated within the Atlantic world into larger-scale structures of state power and capital. At a later stage, as the center shifted to London, Britain emerged as the dominant power in the world system. In the twentieth century, the system’s center of gravity moved across the Atlantic to New York and Washington.

During the era of mercantilism, the state, the merchant, and the navy complemented one another. The navy protected trade routes and, when necessary, opened them; capital penetrated new regions; and the state supported this economic expansion through political and military power, particularly naval power. The Industrial Revolution carried this mechanism much further. As European industry’s demand for raw materials, energy, and markets increased, capitalism became integrated with imperialism. In the nineteenth century, Britain stood at the center of this order. The Royal Navy was not merely a fleet protecting the British coastline; it was a global force that ensured the security of international trade routes and, when necessary, exercised control over them. London’s financial system, insurance networks, ports, maritime transportation routes, coaling stations, and strategic straits became components of the same global architecture.

The foundations were thus laid for a Western-centered world order that would endure for approximately five centuries. The state occupying the center of the system changed over time. First Portugal and Spain, then the Netherlands, Britain, France, and ultimately the United States came to the forefront. Yet the essential nature of the system remained largely unchanged. Within this system, access to maritime routes, capital accumulation, technological superiority, and military power provided extraordinary advantages to the states controlling the center of the world economy. The fact that both industrial revolutions took place in the West, combined with the transition in maritime propulsion from sail to coal and from coal to oil—which enabled control over access to every continent through the oceans and seas—accelerated the historical process extending from mercantilism to capitalism, from imperialism to globalization.

1945: Colonialism Ended, but the Hierarchy Continued

While the two world wars exhausted the power of Pax Britannica, the United States emerged as the new center of the Western system. During the same period, the classical colonial empires began to dissolve. From India to Indonesia, from Algeria to much of Africa, dozens of countries gained their independence. Political independence, however, did not always mean economic and strategic independence.

As colonial governors withdrew, direct rule was replaced by new mechanisms of influence and dependency. U.S.-led military alliances, the global network of military bases, NATO, the Bretton Woods system, the dollar-centered financial system, the International Monetary Fund, and the World Bank became the principal institutions of the new order. While the United Nations embodied the principle of sovereign equality, the veto system of the Security Council reflected the actual hierarchy among the great powers.

The year 1945 also marked the beginning of the Cold War between the United States and the Soviet Union. While the two superpowers avoided direct confrontation, their rivalry unfolded through wars, coups, and proxy struggles extending from Korea to Vietnam, from Laos and Cambodia to Afghanistan, Africa, and Latin America. In pursuit of its interests, the United States employed not only military interventions but also regime-change operations, covert intelligence activities, and support for local forces. Millions of people lost their lives in the Korean and Indochina wars alone; when other conflicts affected by Cold War rivalry are included, the human toll becomes considerably greater.

In short, classical colonialism came to an end, but great-power politics did not disappear; it changed form. Direct rule was replaced by spheres of influence, military bases, alliances, financial dependency, and proxy wars. For approximately half a century, the Soviet Union constituted a military and ideological counterweight to the Western system. With the dissolution of the Soviet Union in 1991, this balance would disappear, and the world would enter an entirely different era.

The Post-Cold War Era: The New American Century

With the dissolution of the Soviet Union, the United States attained an unprecedented degree of military, economic, and technological superiority, with no remaining power capable of balancing it on a global scale. The end of the Cold War, however, was not followed by a new era of peace. Neoconservative circles that rose to prominence during the 1990s and later became influential under the George W. Bush administration advocated the use of American military power not for the purpose of securing consent but as an instrument of coercion, with the aim not only of preserving American supremacy but also of advancing Israel’s geopolitical objectives. The Project for the New American Century (PNAC), founded in 1997 by leading neoconservatives, explicitly identified the preservation of American global leadership and the maintenance of U.S. military superiority as strategic objectives.

The new era that began with the 1991 Gulf War continued with the interventions in Yugoslavia and Kosovo, the wars in Afghanistan and Iraq following the September 11 attacks, and subsequently military operations in Libya, Syria, Yemen, and across a broader geographical area. September 11, in particular, constituted a major turning point that expanded the scope for the use of American military power on a global scale.

Between 2001 and 2023, more than 940,000 people were killed directly by wartime violence in the wars in Iraq, Afghanistan, Syria, Yemen, and Pakistan, of whom more than 432,000 were civilians. When an estimated 3.6–3.8 million indirect deaths resulting from the collapse of healthcare systems, economies, and infrastructure, as well as the mass displacement of refugees, are also taken into account, the total human toll is estimated to have reached at least 4.5–4.7 million. Despite all these attacks, the United States failed to bring peace and stability to the places in which it intervened. With the exception of the First Gulf War, it failed to achieve military victory. In most cases, as in Vietnam, it ultimately withdrew. Its only success was the expansion of NATO among European countries.

Throughout this destructive strategy, U.S. superiority did not derive solely from military power. Its global military presence was combined with the central position of the dollar, the financial system, technology, capital, and its network of alliances. For this reason, unlike Vietnam, even the strategic failures in Iraq and Afghanistan did not initially undermine the foundations of the system. The United States could lose wars while continuing to preserve its central position within the world system. This was the fundamental source of strength behind the New American Century.

The Difference Between Vietnam and Today

In comparing the transformation taking place today with the defeat in Vietnam, it is necessary to analyze the fundamental difference between the two periods. The United States largely ended its direct military role in Vietnam in 1973, while Saigon fell in 1975. Nevertheless, the United States retained its position at the center of the world economy, the dollar continued to dominate the international financial system, and the Western alliance remained intact. The Soviet Union was a military and ideological rival, but it could not provide an alternative to the U.S.-centered global economic system on the same scale. Vietnam represented the loss of a war; it did not represent the loss of the American-centered world system.

This is where the difference with the present becomes apparent. At a time when the capacity of American military power to produce political outcomes is being tested, the center of gravity of the world economy has shifted toward Asia. In 1945, the picture was almost the reverse of what it is today. At the end of the Second World War, the United States accounted for 27 percent of global national income and 50 percent of global manufacturing. The corresponding figures for China were 5 percent and 2 percent, respectively.

By 2026, however, these figures had changed fundamentally. China accounts for approximately 32 percent of global manufacturing value added, compared with approximately 18 percent for the United States. China has moved far ahead of the United States in the production of steel, electricity, automobiles, machine tools, industrial robots, and intermediate industrial goods. It also possesses a clear advantage in engineering, scientific publications, and the number of STEM graduates. China additionally enjoys a significant demographic advantage in terms of its male population of military age. Taken together, these indicators demonstrate that China’s advantage vis-à-vis the United States is not confined merely to the size of its economy. China possesses a very strong material foundation in industrial production, energy, steel, machinery, engineering, and human resources—the capacities that would underpin a prolonged great-power competition and a potential war of attrition.

At the same time, the emerging network of relations among China, Russia, India, and other rising powers; the expansion of the Shanghai Cooperation Organization (SCO) and BRICS; initiatives to conduct trade in national currencies; and the development of alternative financial institutions are narrowing the room for maneuver of the unipolar order that emerged after the Cold War.

The issue, therefore, is not merely whether the United States can achieve its military objectives in Iran, the Strait of Hormuz, or on another front. The fundamental historical rupture lies in the fact that the erosion of American military power’s capacity to produce political outcomes is occurring at the same time as economic, industrial, and technological weight is shifting beyond the West. During the Vietnam era, a war had been lost, but the system remained strong; today, what is at issue is the transformation of the system itself.

Epic Fury and the Changing Balance of Power

The war with Iran and the U.S. Operation Epic Fury are of particular significance in this context. The military capabilities that the United States can deploy against Iran remain formidable. However, the employment of military power on such a scale no longer guarantees that the political will of the adversary will be broken or that the war will end on Washington’s preferred terms. An analysis released by the Office of Inspector General of the U.S. Department of Defense in September 2026, containing data on the cost of the war and ammunition expenditure, reveals that Epic Fury has cost more than $42 billion, has generated shortfalls in strategic munition stockpiles, and has resulted in particularly high consumption rates of air- and missile-defense interceptor munitions. Moreover, the report concludes that the United States entered the war without adequate planning or foresight. The report officially acknowledges a strategic error and, indirectly, demonstrates how difficult it has become for the United States to sustain modern high-intensity warfare.

Here, the difference between Vietnam and the present once again becomes apparent. During the Vietnam War, the United States was one of the world’s foremost industrial, financial, and military centers and retained this position despite losing the war. Today, however, the costs and ammunition expenditure generated by military operations are occurring alongside debates over the sustainability of U.S. industrial capacity and whether its global commitments can be met simultaneously. What has changed is not only the relative weakening of the U.S. military, but also the former decisiveness of that power within the global system—that is, its capacity to generate consent. Even today, the American military presence retains its position through an enormous defense budget and extensive military weapons and platforms; yet it is unable to produce the desired outcomes against actors capable of generating resistance in the economic, technological, and diplomatic domains.

The Message from Hormuz and Bab el-Mandeb

One of the most striking indicators of this transformation is unfolding at sea. The West’s five-hundred-year rise was made possible to a considerable extent by its expansion into the oceans, its control over maritime trade routes, and its ability, when necessary, to impose its political will over those routes through naval power. Today, however, developments in the Strait of Hormuz, Bab el-Mandeb, the Red Sea, and the Northern Sea Route in the Arctic Ocean reveal the limits of the same system. The military pressure exerted by Iran in Hormuz and by the Houthis (Ansarallah) in Bab el-Mandeb and the Red Sea should not be regarded merely as regional conflicts. Russia’s establishment of a new maritime transportation route across northern Eurasia (arctic NSR), and the inability of the United States to intervene in it, should be assessed separately. These developments bear the signs of a much broader transformation. Although the West still possesses extremely substantial naval and air power, it is becoming evident that this power can no longer ensure unrestricted freedom of action at critical maritime chokepoints. Missile technologies, unmanned systems, shore-based weapons, and relatively low-cost asymmetric capabilities are constraining the operational freedom of large and expensive naval forces.

The determining factor here is not how many aircraft carriers or submarines a state possesses. What matters is at what cost, for how long, and for what political outcome these forces can be employed. The presence of an aircraft carrier strike group in a region and the ability to exercise political and military control over a maritime route are no longer synonymous.

Developments in Hormuz are symbolic in this respect. Despite deploying substantial military power, the United States has been unable to eliminate entirely Iran’s pressure on maritime transportation in the region, particularly through the Strait of Hormuz. More importantly, although Washington has sought support from its NATO allies and traditional partners such as Canada, Japan, Australia, and South Korea in confronting the difficult strategic equation in Hormuz, these countries have not entered the war directly alongside the United States to open the Strait of Hormuz by military force.

At Bab el-Mandeb, a similar but, in this case, striking picture is emerging from the perspective of Saudi Arabia. Riyadh has been unable to secure the military support it expected from the United States and Europe in its confrontation with Yemen; the anticipated support from Britain has likewise not materialized. Despite the close security and alliance relationships it has developed with Pakistan and Türkiye, Saudi Arabia has largely been compelled to bear the strategic burden on the ground itself. Finding itself virtually isolated, Saudi Arabia has become dependent on Israeli support and is being subjected to pressure amounting to blackmail to join the Abraham Accords.

Hormuz and Bab el-Mandeb are therefore becoming two distinct laboratories of the same historical transformation. In Hormuz, the United States, the world’s most powerful military state, and in Bab el-Mandeb, Saudi Arabia, one of the world’s largest energy exporters, are finding it difficult, despite their immense material power, to translate their political will into outcomes on the ground to the extent they desire. The traditional link between military superiority and the capacity to impose political will is weakening.

The Economic and Financial Rise of the Global South

It is insufficient to interpret the transformation of the post-colonial order solely through the military constraints confronting the West. The more fundamental transformation is taking place in the economic and financial domains. While emerging and developing economies, measured in terms of purchasing power parity, now account for the majority of global output, the quota, voting, and governance structures of institutions such as the IMF and the World Bank still largely reflect the distribution of power that emerged in the aftermath of the Second World War. BRICS’ demand for greater representation and the emergence of alternative institutions such as the New Development Bank are consequences of this shifting economic weight.

The defining characteristic of the new era is not necessarily that the Global South is becoming anti-Western, but rather that its dependence on the West is diminishing. While China offers alternatives in trade, industry, and finance, and Russia in energy and military technology, India is expanding its strategic autonomy. The Gulf states, meanwhile, are deepening their economic ties with Asia while maintaining their relations with the West. As a result, the space within which states can maneuver among different centers of power without remaining dependent on a single geopolitical and financial center is expanding.

This transformation is also evident in the financial system. Trade conducted in local currencies, alternative payment systems, and increasing gold purchases by central banks have not created a new system capable of replacing the dollar in the short term, but they are providing states with new options. In particular, the possibility that reserve assets may be used as instruments of sanctions has once again transformed gold into an instrument of financial security and sovereignty.

China is one of the most striking examples of this trend. Its reduction of holdings in U.S. Treasury securities while increasing its gold reserves forms part of a broader trend toward reserve diversification. At the same time, the growing U.S. public debt, large budget deficits, and rising long-term bond yields are also increasing pressure on the dollar-centered system. The issue, therefore, is not the collapse of the dollar or the imminent disappearance of the American financial system. The fundamental historical change is that states increasingly possess alternatives that allow them to reduce their dependence on a single financial center. Gold purchases, BRICS initiatives involving local currencies, alternative payment systems, and reserve diversification are different manifestations of the same trend. The order established after 1945 remains powerful, but it is no longer without competitors or alternatives.

From the Post-Colonial Order to Multipolarity

The signs of global transformation can also be observed in Washington’s own strategic priorities. The greater emphasis placed by the United States on homeland security and the Western Hemisphere, together with the withdrawal of troops from Europe and West Asia, indicates that Washington is reassessing the costs of its global engagements. While China remains at the center of long-term strategic competition, Washington simultaneously faces the costs of containing Russia in Europe, maintaining military superiority in West Asia, constraining China in the Indo-Pacific, and carrying the burden of securing global maritime routes. The hegemonic power must now consider not only the capabilities of its rivals but also the limits of its own resources.

This process does not signify a new unipolar order in which China simply replaces the West. While the United States and Europe remain powerful actors, China, India, Russia, Türkiye, and other centers of the Global South are gaining greater room for maneuver. This is the true meaning of multipolarity: the emergence of a new equilibrium in which no single center can unilaterally shape the world system and power is distributed among a greater number of actors.

The Israel Factor: The Legitimacy Crisis of American Hegemony

It would be incomplete to explain the global decline of the United States, which has played a major role in the collapse of post-colonialism, solely through the rise of China, the strengthening of Russia, the erosion of the dollar-centered system, or the limitations of American military power. Particularly in the Global South, one of the factors accelerating this decline is Washington’s almost unconditional strategic relationship with Israel. This relationship, which deepened after 1973 and acquired a new dimension within the paradigm of the “War on Terror” following September 11, 2001, increasingly integrated American military, economic, and diplomatic power with Israel’s security priorities. For a long period, U.S. bases, air power, naval forces, sanctions, and financial system compelled regional states to act cautiously and often submissively toward Washington. Over time, however, consent to American leadership gave way to fear of American power. Yet hegemony cannot be sustained through fear alone; it also requires legitimacy and consent.

The massive humanitarian devastation in Gaza following October 7, 2023, together with developments in the West Bank and Lebanon, accelerated this legitimacy crisis on a global scale. The political costs of Israel’s actions were increasingly attributed to Washington as well, since Israel’s ability to conduct warfare on such a scale and with such continuity is directly linked to American weapons, ammunition, financial assistance, and diplomatic protection. Israel thus began to evolve from being merely a force multiplier for American power in the region into a growing burden on U.S. soft power and global legitimacy. Pro-Israel lobbying groups in U.S. domestic politics, the ideological support of Evangelical movements, and the institutionalized pro-Israel orientation within the media, think tanks, and foreign-policy elites also make it difficult for Washington to distance itself from this policy. At the same time, the genocide in Gaza has generated substantial public opposition to Israel both within the United States and around the world. At present, apart from its military operations, one of the most significant challenges facing the Israeli government is changing this image of Israel.

The war with Iran, which began on February 28, 2026, made the military limitations of this relationship more visible. Israel’s superiority based on advanced technology, intelligence, and particularly air power proved insufficient on its own to produce decisive political outcomes against a state such as Iran, with its vast geography, large population, missile capabilities, and strategic depth. Yemen provides a similar example. While Houthi pressure on the Red Sea and Bab el-Mandeb severely affected Eilat’s maritime trade, U.S. and Israeli air power failed to eliminate this threat. Both countries’ excessive reliance on air power, long-range precision strikes, and technological superiority, combined with their avoidance of ground wars that could generate heavy casualties, limits the capacity of their military superiority to produce political outcomes.

This is where the real significance of the Israel factor in American decline becomes apparent. Israel, for many years the forward outpost and force multiplier of the United States in West Asia, is today becoming one of the important sources of Washington’s loss of legitimacy in the Global South. Some of the support extended to Iran derives not from an embrace of the ideology of the Iranian regime, but from the perception of Tehran as a power capable of resisting pressure from the Israel–U.S. axis. American hegemony is therefore approaching a dangerous threshold. First, consent eroded and was replaced by fear; now, as the examples of Iran and Yemen demonstrate, fear itself has begun to erode.

As the 500-Year Era Draws to a Close

One of history’s striking ironies is that the rise of the West and the transformation taking place today once again intersect along maritime routes. Five hundred years ago, Europeans ventured beyond the Mediterranean and into the oceans to reach the wealth of Asia. Following Portugal and Spain, the Netherlands and Britain globalized maritime trade, while in the twentieth century the United States brought the same system to its zenith through the dollar, aircraft carriers, and a worldwide network of military bases.

Today, as economic weight shifts once again toward Asia, the Strait of Hormuz, Bab el-Mandeb, the Red Sea, the Black Sea, the Indian Ocean, the South China Sea, and the Western Pacific are becoming the principal arenas of geopolitical competition in world politics. The war with Iran, the Russia–Ukraine War, developments in the Black Sea, the Red Sea crisis, and tensions surrounding Taiwan are not entirely independent developments. They constitute the contact lines between the old order and the emerging distribution of power. Five hundred years ago, Europe’s fundamental question was how to reach Asia. Today, the fundamental question is whether the West can continue to manage the world system as it once did in the face of a rising Asia and an increasingly autonomous Global South.

Colonialism came to an end in the twentieth century. Now, the post-colonial hierarchy established in its aftermath is also beginning to unravel. This does not mean the collapse of the West or of the United States. The West is not disappearing, but it is losing its position as a privileged center standing above the rest of the world. The emerging world will have a more complex structure. The transition toward multipolarity may generate more crises, wars, and uncertainty. As the old order dissolves, the rules of the new order have yet to be written.

When Istanbul fell in 1453, no one knew that this event would become one of the historical starting points of an Atlantic-centered period of Western predominance that would last for approximately five centuries. In 2026, we likewise do not know the final form that the new system will take. The direction, however, is becoming increasingly clear.

Conclusion

As the era of post-colonialism draws to a close, the fundamental geopolitical question of the twenty-first century is no longer how the West will govern the world, but how it will live in a world that it can no longer govern on its own. As the five-century-old Western-centered order undergoes transformation, Türkiye once again finds itself at a critical crossroads, situated on the very geography that changed the course of world history in 1453.

Türkiye’s power derives not from any single factor, but from the combination of its geostrategic location, the Turkish Straits, its strong and deployable military capabilities, its developing defense industry, its extensive diplomatic network, its industrial base, its ties with the Turkic world, and its central position along energy and transportation corridors. Türkiye is therefore not merely a bridge between East and West, but a center capable of influencing the balances among the Balkans, the Black Sea, the Caucasus, the Eastern Mediterranean, West Asia, and Africa.

Geopolitical influence alone, however, does not constitute enduring power. At present, economic instability, polarization, weaknesses in the parliamentary system—including the separation of powers and checks and balances—insufficient access to finance and capital, the politicization of the rule of law, income inequality, dependence on external sources for critical technologies, and challenges related to skilled human capital, energy, logistics, and institutional capacity constitute the principal constraints facing Türkiye. The defining question for Türkiye in the period ahead is whether it can overcome these challenges and transform its existing geopolitical weight into enduring state capacity. Türkiye, which today can produce military, diplomatic, and political outcomes across a broad geography, can sustain this influence over the long term only through a strong productive structure, a robust scientific and technological infrastructure, capital accumulation, highly qualified human resources, and resilient institutions.

Dünya tarihinin bazı kırılma noktaları, yaşandıkları dönemin çok ötesinde sonuçlar yaratır. 1453’te İstanbul’un atalarımızın eline geçmesi bunlardan biridir. Tarihçiler 1453’ü çoğunlukla Bizans İmparatorluğu’nun sonu, orta çağın kapanması ve yeni çağın başlaması olarak yazar. Oysa yaşanan kırılma bundan çok daha büyüktür. İstanbul’un fethi sonuçları bugüne kadar neredeyse 500 yıl devam eden çok daha büyük süreci başlattı. İstanbul’un fethi ve ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar, Karadeniz, Doğu Akdeniz, Mısır ve Kızıldeniz üzerindeki hâkimiyetinin genişlemesi, Avrupa ile Asya arasındaki eski jeoekonomik düzenin değişmesinde önemli bir eşik oluşturdu.

Çin ve Hindistan başta olmak üzere Asya’nın zenginlikleri yüzyıllar boyunca İpek ve Baharat yolları üzerinden Batı’ya taşınıyordu. İstanbul ve Doğu Akdeniz bu sistemin önemli düğüm noktalarıydı. Venedik ve Ceneviz gibi denizci cumhuriyetler bu ticaretin Akdeniz ayağından büyük zenginlik elde etmişlerdi. Yeni jeopolitik şartlar ise Avrupalıları Asya’ya alternatif yollar aramaya yöneltti.

1095 sonrasında başlayan ve yaklaşık iki yüzyıl boyunca devam eden Haçlı Seferleri sırasında Türklerle defalarca karşı karşıya gelen Hristiyan Avrupa için, Türklerin 1453’te İstanbul’u ele geçirmesi büyük bir jeopolitik ve psikolojik sarsıntı yarattı. Doğu Roma’nın başkentinin Osmanlı hâkimiyetine girmesi yalnızca bir imparatorluğun sonu değildi, Avrupa açısından Doğu Akdeniz, Karadeniz ve Asya’ya uzanan geleneksel ticaret yollarındaki güç dengesinin de köklü biçimde değişmesi anlamına geliyordu.

Batı’nın bu değişime verdiği cevaplardan biri coğrafi oldu. Osmanlı hâkimiyet alanlarını aşarak Asya’ya alternatif deniz yollarından ulaşmak hedeflendi. Kuşkusuz Avrupa’nın okyanuslara açılmasının tek nedeni İstanbul’un fethi değildi. Denizcilik ve gemi teknolojisindeki ilerlemeler, sermaye birikimi, baharat ticaretinin olağanüstü kârlılığı ve Avrupa devletleri arasındaki rekabet de bu dönüşümü hazırlamıştı. Ancak Osmanlı gücünün Doğu Akdeniz ve geleneksel doğu-batı ticaret güzergâhları üzerindeki ağırlığının artması, alternatif yollar arayışını hızlandıran önemli jeopolitik etkenlerden biri oldu.

Portekizliler Afrika kıyılarından güneye ilerleyerek Ümit Burnu’nu aştı ve Hint Okyanusu üzerinden Hindistan’a ulaştı. Batıya yönelen İspanyollar ise Asya’ya ulaşmak isterken Amerika kıtasına vardılar. Böylece Avrupa’nın ekonomik ve askerî ufku Akdeniz’in sınırlarını aşarak Atlantik ve Hint Okyanusu’na taşındı. Ardından sömürge imparatorluklarının temelleri atıldı ve dünya ekonomisinin ağırlık merkezi birkaç yüzyıllık süreç içinde Akdeniz’den Atlantik’e doğru kaymaya başladı.

Atlantik Sistemi ve Batı’nın Yükselişi

Bu dönüşüm yalnızca yeni ticaret yollarının bulunması anlamına gelmiyordu. Portekiz ve İspanya ilk büyük okyanus imparatorluklarını kurarken Hollanda, 17. yüzyılda ticaret, denizcilik, sigorta ve finansı çok daha gelişmiş bir sistem içinde birleştirdi. Amsterdam dünya ticaretinin ve finansının başlıca merkezlerinden biri haline geldi. Akdeniz’in denizci cumhuriyetlerinde gelişmiş olan ticaret, kredi, sigorta ve denizcilik birikimi Atlantik dünyasında daha büyük ölçekli devlet ve sermaye yapılarıyla bütünleşti. Sonraki aşamada merkezin Londra’ya kaymasıyla İngiltere dünya sisteminin başat gücü haline geldi. 20. yüzyılda ise sistemin ağırlık merkezi Atlantik’in öteki yakasına, New York ve Washington’a taşındı.

Merkantilizm döneminde devlet, tüccar ve donanma birbirini tamamlıyordu. Donanma ticaret yollarını koruyor ve gerektiğinde açıyor, sermaye yeni bölgelere giriyor, devlet ise bu ekonomik genişlemeyi siyasi ve donanma başta olmak üzere askerî güçle destekliyordu. Sanayi Devrimi bu mekanizmayı çok daha ileri taşıdı. Avrupa sanayisinin hammaddeye, enerjiye ve pazarlara duyduğu ihtiyaç arttıkça kapitalizm emperyalizmle bütünleşti. 19.yüzyılda İngiltere bu düzenin merkezindeydi. Kraliyet Donanması yalnızca Britanya kıyılarını koruyan bir donanma değil, küresel ticaret yollarının güvenliğini ve gerektiğinde denetimini sağlayan dünya çapında bir güçtü. Londra finansı, sigorta sistemi, limanlar, deniz ulaştırma rotaları, kömür istasyonları ve stratejik boğazlar aynı küresel mimarinin parçaları haline geldi. Böylece yaklaşık beş yüzyıl sürecek Batı merkezli dünya düzeninin temelleri atıldı. Sistemin merkezindeki devlet zaman içinde değişti. Önce Portekiz ve İspanya, ardından Hollanda, İngiltere, Fransa ve nihayet Amerika Birleşik Devletleri öne çıktı. Fakat sistemin özü büyük ölçüde aynı kaldı. Bu sistemde deniz yollarına erişim, sermaye birikimi, teknolojik üstünlük ve askerî güç, dünya ekonomisinin merkezini kontrol eden devletlere olağanüstü avantaj sağladı. Sanayi devrimlerinin her ikisinin de batıda gerçekleştirilmesi ve özellikle gemilerde yelkenden, kömüre; kömürden petrole geçerek tüm kıtalara okyanus ve denizden erişimi kontrol edebilmenin de sağlanması ile merkantilizmden kapitalizme, emperyalizmden küreselleşmeye uzanan süreç hızlandı.

1945: Sömürgecilik Bitti, Hiyerarşi Devam Etti

İki dünya savaşı Pax Britannica’nın gücünü tüketirken ABD, Batı sisteminin yeni merkezine yerleşti. Aynı dönemde klasik sömürge imparatorlukları çözülmeye başladı. Hindistan’dan Endonezya’ya, Cezayir’den Afrika’nın büyük bölümüne kadar onlarca ülke bağımsızlığını kazandı. Ancak siyasi bağımsızlık her zaman ekonomik ve stratejik bağımsızlık anlamına gelmedi.

Sömürge valileri çekilirken doğrudan yönetimin yerini yeni nüfuz ve bağımlılık mekanizmaları aldı. ABD öncülüğündeki askerî ittifaklar, küresel üs ağı, NATO, Bretton Woods düzeni, dolar merkezli finans sistemi, IMF ve Dünya Bankası yeni düzenin temel kurumları oldu. Birleşmiş Milletler egemen eşitlik ilkesini temsil ederken Güvenlik Konseyi’nin veto sistemi büyük güçler arasındaki gerçek hiyerarşiyi yansıtıyordu.

1945 aynı zamanda ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş’ın başlangıcıydı. İki süper güç doğrudan karşı karşıya gelmekten kaçınırken rekabet Kore’den Vietnam’a, Laos ve Kamboçya’dan Afganistan’a, Afrika ve Latin Amerika’ya kadar yayılan savaşlar, darbeler ve vekâlet mücadeleleri üzerinden yürütüldü. ABD de çıkarlarını korumak amacıyla askerî müdahalelerin yanı sıra rejim değişiklikleri, örtülü istihbarat operasyonları ve yerel güçlere destek yöntemlerini kullandı. Yalnızca Kore ve Hindiçin savaşlarında milyonlarca insan hayatını kaybetti; Soğuk Savaş rekabetinin etkilediği diğer çatışmalar eklendiğinde insan bilançosu çok daha ağırlaştı.

Kısacası klasik sömürgecilik sona erdi ancak büyük güç siyaseti ortadan kalkmadı; biçim değiştirdi. Doğrudan yönetimin yerini nüfuz alanları, askerî üsler, ittifaklar, finansal bağımlılık ve vekâlet savaşları aldı. Sovyetler Birliği yaklaşık yarım yüzyıl boyunca Batı sistemine askerî ve ideolojik bir karşı ağırlık oluşturdu. 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla bu denge ortadan kalkacak ve dünya bambaşka bir döneme girecekti.

Soğuk Savaş Sonrası: Yeni Amerikan Yüzyılı

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla ABD, karşısında küresel ölçekte dengeleyici bir güç kalmayan benzersiz bir askerî, ekonomik ve teknolojik üstünlüğe ulaştı. Ancak Soğuk Savaş’ın sona ermesini yeni bir barış dönemi izlemedi. 1990’larda yükselen ve daha sonra George W. Bush yönetiminde etkili olan neocon çevreler, sadece Amerikan üstünlüğünün korunması değil aynı zamanda İsrail’in jeopolitik hedeflerinin geliştirilmesi amacına yönelik olarak Amerikan askerî gücünün rıza için değil zorlama için kullanılmasını savundu. 1997’de önde gelen neoconlar tarafından kurulan Project for the New American Century (PNAC), Amerikan küresel liderliğinin korunması ve ABD askerî üstünlüğünün sürdürülmesini açıkça stratejik hedef olarak tanımlıyordu.

1991 Körfez Savaşı’yla başlayan yeni dönem, Yugoslavya ve Kosova müdahaleleri, 11 Eylül sonrasında Afganistan ve Irak savaşları, ardından Libya, Suriye, Yemen ve daha geniş coğrafyadaki askerî operasyonlarla devam etti. Özellikle 11 Eylül, Amerikan askerî gücünün kullanım alanını küresel ölçekte genişleten büyük kırılma oldu.

2001–2023 arasında Irak, Afganistan, Suriye, Yemen ve Pakistan’daki savaşlarda 940 binden fazla insan doğrudan savaş şiddeti nedeniyle öldü, bunların 432 binden fazlası sivildi. Sağlık sistemlerinin, ekonomilerin ve altyapının çöküşünden ve ayrıca mültecilerin toplu göç hareketlerinden kaynaklanan 3,6–3,8 milyon dolaylı ölüm de hesaba katıldığında toplam insan kaybının en az 4,5–4,7 milyona ulaştığı tahmin ediliyor. ABD, tüm bu saldırılara rağmen müdahale ettiği yerlere barış ve huzur getiremedi. Birinci Körfez savaşı hariç askeri zafer elde edemedi. Çoğunda Vietnam’da olduğu gibi geri çekildi. Tek başarısı Avrupa ülkeleri içinde NATO’yu genişletmek oldu. Bu süreçte yıkıcı stratejide ABD’nin üstünlüğü yalnızca askerî gücünden kaynaklanmıyordu. Küresel askerî varlığı; doların merkezî konumu, finans sistemi, teknoloji, sermaye ve ittifak ağıyla birleşiyordu. Bu nedenle Vietnam’dan farklı olarak Irak ve Afganistan’daki stratejik başarısızlıklar dahi başlangıçta sistemin temelini sarsmadı. ABD savaşları kaybedebiliyor, fakat dünya sistemindeki merkezî konumunu koruyabiliyordu. Yeni Amerikan Yüzyılının asıl gücü de buradaydı.

Vietnam ile Bugün Arasındaki Fark

Bugünkü dönüşümü Vietnam yenilgisiyle karşılaştırırken temel farkı analiz etmek gerekir. ABD, Vietnam’daki doğrudan askerî rolünü 1973’te büyük ölçüde sona erdirdi; Saygon ise 1975’te düştü. Buna rağmen ABD dünya ekonomisinin merkezindeki konumunu koruyor, dolar uluslararası finans sistemine hâkim olmaya devam ediyor ve Batı ittifakı ayakta duruyordu. Sovyetler Birliği askerî ve ideolojik bir rakipti, ancak Amerikan merkezli küresel ekonomik sisteme aynı ölçekte alternatif oluşturamıyordu. Vietnam bir savaşın kaybedilmesiydi, Amerikan merkezli dünya sisteminin kaybedilmesi değildi.

Bugünün farkı burada ortaya çıkıyor. Amerikan askerî gücünün siyasi sonuç üretme kapasitesinin sınandığı bir dönemde dünya ekonomisinin ağırlık merkezi Asya’ya kaydı. 1945’te tablo bugünün neredeyse tersiydi. İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda ABD milli geliri dünya toplamının %27’sine ve imalat payı %50’sine denk geliyordu. Bu değerler Çin için % 5ve %2 idi.

2026’ya gelindiğinde ise değerler kökten değişti. Çin dünya imalat katma değerinin yaklaşık 32’sini, ABD ise yaklaşık %18’ini üretmektedir. Çin, çelik, elektrik, otomobil, takım tezgâhı, sanayi robotu ve ara sanayi malları üretiminde ABD’nin çok önüne geçmiş durumda. Mühendislik, bilimsel yayınlarda ve STEM mezunu sayısında da belirgin bir üstünlüğe sahip. Çin ayrıca askerlik çağındaki erkek nüfusu bakımından önemli bir demografik üstünlüğe sahip. Bütün bu göstergeler birlikte değerlendirildiğinde Çin’in ABD’ye karşı avantajının yalnızca ekonomik büyüklükten ibaret olmadığı görülüyor. Çin, özellikle uzun süreli bir büyük güç rekabetinin ve muhtemel bir yıpratma savaşının temelini oluşturacak sanayi üretimi, enerji, çelik, makine, mühendislik ve insan gücü kapasitesinde çok güçlü bir maddi tabana sahip.

Diğer yandan Çin, Rusya, Hindistan ve diğer yükselen güçlerin oluşturduğu yeni ilişkiler ağı; ŞİÖ ve BRICS’in genişlemesi, ulusal paralarla ticaret girişimleri ve alternatif finans kurumlarının gelişmesi, Soğuk Savaş sonrasında ortaya çıkan tek merkezli düzenin hareket alanını daraltıyor.

Dolayısıyla mesele yalnızca ABD’nin İran’da, Hürmüz’de veya başka bir cephede askerî hedeflerine ulaşıp ulaşamaması değildir. Asıl tarihsel kırılma, Amerikan askerî gücünün siyasi sonuç üretme kapasitesindeki aşınmanın, ekonomik, sanayi ve teknolojik ağırlığın Batı dışına kaydığı aynı döneme rastlamasıdır. Vietnam döneminde savaş kaybedilmişti ama sistem güçlüydü, bugün tartışılan, sistemin kendisinin dönüşümüdür.

Epic Fury ve Değişen Güç Dengesi

İran savaşı ve ABD’nin Epic Fury harekâtı bu açıdan özel önem taşıyor. ABD’nin İran karşısında kullanabildiği askerî yetenek hâlâ büyüktür. Ancak bu ölçekte bir askerî gücün kullanılması, karşı tarafın siyasi iradesinin kırılacağını veya savaşın Washington’un istediği şartlarda sonuçlanacağını artık garanti etmiyor. ABD Savunma Bakanlığı Denetleme Başkanlığı tarafından Eylül 2026 içinde açıklanan analizdeki, savaş maliyeti ve mühimmat tüketimine ilişkin veriler Epic Fury’nin 42 milyar doları aşan maliyetini, stratejik mühimmat stoklarında ortaya çıkan açıkları ve özellikle hava ve füze savunma önleme mühimmatındaki yüksek tüketim seviyelerini açığa çıkarıyor. Daha da öte rapor Amerika Birleşik Devletleri’nin bu savaşa yeterli planlama veya öngörü olmaksızın girdiğini sonucuna varıyor. Rapor stratejik bir yanlışı resmen kabul ediyor ve dolaylı olarak modern yüksek yoğunluklu savaşın ABD açısından ne kadar zor sürdürülebilir hale geldiğini gösteriyor.

Burada Vietnam ile bugün arasındaki fark bir kez daha ortaya çıkıyor. Vietnam Savaşı sırasında ABD dünyanın en büyük sanayi, finans ve askerî merkezlerinden biriydi ve savaşı kaybetmesine rağmen bu konumunu korudu. Bugün ise askerî operasyonların yarattığı maliyet ve mühimmat tüketimi, Amerikan sanayi kapasitesinin sürdürülebilirliği ve küresel yükümlülüklerin aynı anda karşılanıp karşılanamayacağı tartışmalarıyla birlikte yaşanıyor. Değişen şey Amerikan ordusunun güçsüzleşmesi kadar, bu gücün küresel sistem üzerindeki eski belirleyiciliği yani rıza üretme yeteneğidir. Bugün de Amerikan askeri varlığı devasa savunma bütçesi ve harp silah araçları ile yerini koruyor, fakat ekonomik, teknolojik ve diplomatik mücadele alanında direnç üretenlere karşı sonuç üretemiyor.

Hürmüz ve Bab Ül Mendeb ’in Verdiği Mesaj

Bu dönüşümün en dikkat çekici göstergelerinden biri denizlerde yaşanıyor. Batı’nın beş yüz yıllık yükselişi büyük ölçüde okyanuslara açılması, deniz ticaret yollarını kontrol etmesi ve gerektiğinde donanma gücüyle bu yollar üzerindeki siyasi iradesini kabul ettirmesi sayesinde gerçekleşmişti. Bugün ise Hürmüz, Bab Ül Mendeb, Kızıldeniz’de ve Arktik Okyanusunda Kuzey Deniz Rotasında yaşanan gelişmeler aynı sistemin sınırlarını gösteriyor. İran’ın Hürmüz’de, Husi (Ensarallah)’ın ise Bab Ül Mendeb ve Kızıldeniz’de oluşturduğu askerî baskı yalnızca bölgesel çatışmalar olarak değerlendirilmemelidir. Rusya’nın Avrasya’nın kuzeyinde açtığı yeni deniz ulaştırma rotasına ABD’nin müdahale edememesi ayrı değerlendirilmelidir. Bunlar çok daha büyük bir değişimin işaretlerini taşıyor. Batı hâlâ son derece büyük deniz ve hava gücüne sahip olmasına rağmen bu gücün kritik deniz geçitlerinde sınırsız hareket serbestisi sağlayamadığı görülüyor. Füze teknolojileri, insansız sistemler, kıyı konuşlu silahlar ve görece düşük maliyetli asimetrik yetenekler, büyük ve pahalı deniz kuvvetlerinin hareket alanını daraltıyor.

Burada belirleyici olan kaç uçak gemisine veya denizaltıya sahip olunduğu değildir. Asıl olan bu kuvvetlerin hangi maliyetle, ne kadar süreyle ve hangi siyasi sonucu elde etmek amacıyla kullanılabildiğidir. Bir uçak gemisi darbe görev grubunun bölgede bulunması ile deniz yolunu siyasi ve askerî olarak kontrol edebilmesi artık aynı şey değildir.

Hürmüz’de yaşananlar bu açıdan semboliktir. ABD büyük bir askerî güç konuşlandırmasına rağmen İran’ın başta Hürmüz Boğazı olmak üzere bölgedeki deniz ulaştırması üzerindeki baskısını tamamen ortadan kaldıramıyor. Daha da önemlisi Washington, sıkıştığı Hürmüz denkleminde NATO müttefikleri ile Kanada, Japonya, Avustralya ve Güney Kore gibi geleneksel ortaklarından destek aramasına rağmen, bu ülkeler Hürmüz’ü askerî güçle açmak üzere ABD’nin yanında doğrudan savaşa girmiyor.

Bab Ül Mendeb’de ise benzer fakat bu kez Suudi Arabistan açısından çarpıcı bir tablo ortaya çıkıyor. Riyad Yemen karşısında ABD ve Avrupa’dan beklediği askerî desteği alamıyor; İngiltere’den beklediği destek de gelmiyor. Pakistan ve Türkiye ile geliştirdiği yakın güvenlik ve ittifak ilişkilerine rağmen sahadaki stratejik yükü büyük ölçüde kendisi taşımak zorunda kalıyor. Adeta yalnız kalan Suudlar İsrail’in desteğine muhtaç hale gelerek Abraham Anlaşmasına taraf olmaları için şantaja uğruyorlar. Dolayısıyla Hürmüz ile Bab Ül Mendeb aynı tarihsel dönüşümün iki ayrı laboratuvarı haline geliyor. Hürmüz’de dünyanın en güçlü askerî devleti ABD, Bab Ül Mendeb’de ise dünyanın en büyük enerji ihracatçılarından Suudi Arabistan, sahip oldukları muazzam maddi güce rağmen siyasi iradelerini istedikleri ölçüde sahaya yansıtmakta zorlanıyorlar. Askerî üstünlük ile siyasi irade dayatma kapasitesi arasındaki eski bağ zayıflıyor.

Küresel Güney’in Ekonomik ve Finansal Yükselişi

Post-kolonyal düzenin dönüşümünü yalnızca Batı’nın karşılaştığı askerî sınırlamalar üzerinden okumak yeterli değildir. Asıl büyük değişim ekonomik ve finansal alanda yaşanıyor. Satın alma gücü paritesine göre yükselen ve gelişmekte olan ekonomiler artık dünya üretiminin çoğunluğunu gerçekleştirirken IMF ve Dünya Bankası gibi kurumların kota, oy ve yönetim yapıları hâlâ büyük ölçüde İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki güç dağılımının izlerini taşıyor. BRICS’in daha fazla temsil talebi ve Yeni Kalkınma Bankası gibi alternatif kurumların ortaya çıkışı bu değişen ekonomik ağırlığın sonucudur.

Yeni dönemin temel özelliği Küresel Güney’in mutlaka Batı karşıtı hale gelmesi değil, Batı’ya bağımlılığının azalmasıdır. Çin ticaret, sanayi ve finansmanda; Rusya enerji ve askerî teknolojide alternatifler sunarken Hindistan stratejik özerkliğini genişletiyor. Körfez ülkeleri ise Batı ile ilişkilerini korurken Asya ile ekonomik bağlarını derinleştiriyor. Böylece devletlerin tek bir jeopolitik ve finansal merkeze bağımlı kalmadan farklı güç merkezleri arasında hareket edebilecekleri alan genişliyor. Bu dönüşüm finans sisteminde de görülüyor. Yerel paralarla ticaret, alternatif ödeme sistemleri ve merkez bankalarının artan altın alımları doların kısa vadede yerini alacak yeni bir sistem yaratmış değildir, ancak devletlere yeni seçenekler sağlamaktadır. Özellikle rezerv varlıklarının yaptırımlarda kullanılabilmesi, altını yeniden bir finansal güvenlik ve egemenlik aracına dönüştürmüştür.

Çin bunun en dikkat çekici örneklerinden biridir. Amerikan Hazine tahvillerindeki varlıklarını azaltırken altın rezervlerini artırması, rezervlerin çeşitlendirilmesi yönündeki daha geniş eğilimin parçasıdır. Aynı dönemde ABD’nin büyüyen kamu borcu, yüksek bütçe açıkları ve uzun vadeli tahvil faizlerindeki yükseliş de dolar merkezli sistem üzerindeki baskıyı artırmaktadır. Dolayısıyla mesele doların çökmesi veya Amerikan finans sisteminin yakın zamanda ortadan kalkması değildir. Asıl tarihsel değişim, devletlerin tek bir finansal merkeze bağımlılıklarını azaltabilecek alternatiflere giderek daha fazla sahip olmalarıdır. Altın alımları, BRICS’in yerel para girişimleri, alternatif ödeme sistemleri ve rezerv çeşitlendirmesi aynı eğilimin farklı parçalarıdır. 1945 sonrasında kurulan düzen hâlâ güçlüdür; ancak artık rakipsiz ve alternatifsiz değildir.

Post-Kolonyal Düzenden Çok Kutupluluğa

Küresel dönüşümün izleri Washington’un kendi stratejik önceliklerinde de görülüyor. ABD’nin anakara güvenliği ve Batı Yarımküreye daha fazla ağırlık vermesi, Avrupa ve Batı Asya’dan asker çekmesi, küresel angajmanlarının maliyetini yeniden değerlendirdiğini gösteriyor. Çin uzun vadeli stratejik rekabetin merkezinde kalırken Washington, aynı anda Avrupa’da Rusya’yı çevrelemenin, Batı Asya’da askerî üstünlüğü sürdürmenin, Hint-Pasifik’te Çin’i sınırlamanın ve küresel deniz yollarının güvenlik yükünü taşımanın maliyetleriyle karşı karşıya bulunuyor. Hegemonik güç artık yalnız rakiplerinin kapasitesini değil, kendi kaynaklarının sınırlarını da hesaba katmak zorunda.

Bu nedenle yaşananları yalnızca Amerikan hegemonyasının gerilemesi olarak görmek eksiktir. 15. yüzyıl sonlarından itibaren gelişen Batı merkezli sistem, 1945 sonrasında klasik sömürgeciliğin yerini alan post-kolonyal düzende de askerî, finansal ve teknolojik üstünlüğünü büyük ölçüde korudu. Bugün ise sanayi üretiminin Asya’ya kayması, teknolojinin çok merkezli hale gelmesi, finansal alternatiflerin çoğalması ve Batı dışındaki devletlerin askerî caydırıcılığının artması bu yapıyı değiştiriyor.

Bu süreç Batı’nın yerine Çin’in geçtiği yeni bir tek kutupluluk anlamına gelmiyor. ABD ve Avrupa güçlü aktörler olmaya devam ederken Çin, Hindistan, Rusya, Türkiye ve Küresel Güney’in diğer merkezleri daha geniş hareket alanı kazanıyor. Çok kutupluluğun gerçek anlamı da budur. Tek bir merkezin dünya sistemine tek başına yön veremediği, gücün daha fazla aktör arasında dağıldığı yeni bir denge düzeninin ortaya çıkması.

İsrail Faktörü: Amerikan Hegemonyasının Meşruiyet Krizi

Post Kolonyalizmin çöküşünde büyük rolü olan ABD’nin küresel gerilemesini yalnızca Çin’in yükselişi, Rusya’nın güçlenmesi, dolar sistemindeki aşınma veya Amerikan askerî gücünün sınırları üzerinden açıklamak eksik kalır. Özellikle Küresel Güney’de bu gerilemeyi hızlandıran faktörlerden biri Washington’un İsrail ile kurduğu neredeyse koşulsuz stratejik ilişkidir. 1973 sonrasında derinleşen, 11 Eylül 2001’den sonra ise “terörle savaş” paradigması içinde yeni bir boyut kazanan bu ilişki, Amerikan askerî, ekonomik ve diplomatik gücünü İsrail’in güvenlik öncelikleriyle giderek daha fazla bütünleştirdi. ABD’nin üsleri, hava gücü, donanması, yaptırımları ve finans sistemi uzun süre bölge devletlerini Washington karşısında ihtiyatlı ve çoğu zaman itaatkâr davranmaya zorladı. Ancak Amerikan liderliğine duyulan rıza zamanla yerini Amerikan gücünden duyulan korkuya bıraktı. Oysa hegemonya yalnız korkuyla değil, meşruiyet ve rızayla sürdürülebilir.

7 Ekim 2023 sonrasında Gazze’de yaşanan büyük insani yıkım, Batı Şeria ve Lübnan’daki gelişmeler bu meşruiyet krizini küresel ölçekte hızlandırdı. İsrail’in eylemlerinin siyasi faturası giderek Washington’a da yazıldı, zira İsrail’in bu ölçekte ve süreklilikte savaşabilmesi Amerikan silahları, mühimmatı, mali desteği ve diplomatik korumasıyla doğrudan bağlantılıdır. Böylece İsrail, Amerikan gücünün bölgede yalnızca bir kuvvet çarpanı olmaktan çıkarak ABD’nin yumuşak gücü ve küresel meşruiyeti üzerinde büyüyen bir yüke dönüşmeye başladı. ABD iç siyasetindeki İsrail yanlısı lobiler, Evanjelik hareketlerin ideolojik desteği ve medya, düşünce kuruluşları ve dış politika elitleri içinde kurumsallaşmış İsrail yanlısı yaklaşım da Washington’un bu politikadan uzaklaşmasını zorlaştırmaktadır. Diğer yandan Gazze’de yaşanan soykırım ABD kamuoyu ve dünyada İsrail aleyhinde çok ciddi kamuoyu oluşmuştur. Şu an için İsrail yönetiminin askeri harekat dışında en büyük sorunu söz konusu İsrail imajını değiştirmektir.

28 Şubat 2026’da başlayan İran savaşı ise bu ilişkinin askerî sınırlarını daha görünür hale getirdi. İsrail’in yüksek teknoloji, istihbarat ve özellikle hava gücüne dayanan üstünlüğü, İran gibi büyük coğrafyaya, nüfusa, füze kapasitesine ve stratejik derinliğe sahip bir devlet karşısında tek başına belirleyici siyasi sonuç üretmeye yetmedi. Yemen de benzer bir örnek oluşturdu. Husilerin Kızıldeniz ve Bâb ül Mendeb üzerindeki baskısı Eilat’ın deniz ticaretini ağır biçimde etkilerken, ABD ve İsrail hava gücü bu tehdidi ortadan kaldıramadı. Her iki ülkenin de hava gücü, uzun menzilli hassas vuruş ve teknolojik üstünlüğe aşırı bağımlılığı, büyük kayıplar yaratabilecek kara savaşlarından kaçınmalarıyla birleşince askerî üstünlüğün siyasi sonuç üretme kapasitesi sınırlanmaktadır.

İsrail faktörünün Amerikan gerilemesindeki asıl önemi burada ortaya çıkıyor. Uzun yıllar ABD’nin Batı Asya’daki ileri karakolu ve kuvvet çarpanı olan İsrail, bugün Washington’un Küresel Güney’deki meşruiyet kaybının önemli kaynaklarından birine dönüşmektedir. İran’a verilen desteğin bir bölümü de İran rejiminin ideolojisinin benimsenmesinden değil, Tahran’ın İsrail–ABD ekseninin baskısına direnebilen bir güç olarak görülmesinden kaynaklanmaktadır. Böylece Amerikan hegemonyası tehlikeli bir eşiğe gelmektedir. Önce rıza aşındı ve yerini korku aldı, şimdi İran ve Yemen örnekleriyle korku da aşınmaya başladı.

500 Yıllık Dönem Kapanırken

Tarihin dikkat çekici ironisi, Batı’nın yükselişi ile bugünkü dönüşümün yeniden deniz yollarında kesişmesidir. Beş yüz yıl önce Avrupalılar Asya’nın zenginliklerine ulaşabilmek için Akdeniz’in dışına çıkarak okyanuslara açıldılar. Portekiz ve İspanya’nın ardından Hollanda ve İngiltere deniz ticaretini küreselleştirdi, ABD ise 20. yüzyılda aynı sistemi dolar, uçak gemileri ve dünya çapındaki üs ağıyla zirveye taşıdı.

Bugün ekonomik ağırlık yeniden Asya’ya yönelirken Hürmüz, Bab Ül Mendeb, Kızıldeniz, Karadeniz, Hint Okyanusu, Güney Çin Denizi ve Batı Pasifik dünya siyasetinin başlıca jeopolitik rekabet alanlarına dönüşüyor. İran savaşı, Ukrayna Rusya Savaşı, Karadeniz, Kızıldeniz krizi ve Tayvan çevresindeki gerilimler birbirinden tamamen bağımsız gelişmeler değildir. Bunlar eski düzen ile ortaya çıkmakta olan güç dağılımının temas hatlarıdır. Beş yüz yıl önce Avrupa’nın temel sorusu Asya’ya nasıl ulaşacağıydı. Bugün temel soru Batı’nın yükselen Asya ve giderek özerkleşen Küresel Güney karşısında dünya sistemini eskisi gibi yönetip yönetemeyeceğidir.

Sömürgecilik 20. yüzyılda sona ermişti. Şimdi onun ardından kurulan post-kolonyal hiyerarşi de çözülmeye başlıyor. Bu, Batı’nın veya ABD’nin çöküşü anlamına gelmiyor. Batı ortadan kalkmıyor, fakat dünyanın geri kalanının üzerinde yer alan ayrıcalıklı merkez konumunu kaybediyor. Ortaya çıkacak dünya daha karmaşık yapıda olacaktır. Çok kutupluluğa geçiş dönemi daha fazla kriz, savaş ve belirsizlik üretebilir. Eski düzen çözülürken yeni düzenin kuralları henüz yazılmadı. 1453’te İstanbul düştüğünde kimse bunun Atlantik merkezli ve yaklaşık beş yüzyıl sürecek bir Batı üstünlüğünün tarihsel başlangıç noktalarından biri olacağını bilmiyordu. 2026’da da yeni sistemin nihai biçimini bilmiyoruz. Ancak yön giderek belirginleşiyor.

Sonuç

Post kolonyalizm dönemi kapanırken 21.yüzyılın temel jeopolitik sorusu artık Batı’nın dünyayı nasıl yöneteceği değil, tek başına yönetemediği bir dünya ile nasıl yaşayacağıdır. Beş yüzyıllık Batı merkezli düzen dönüşürken Türkiye, 1453’te dünya tarihinin yönünü değiştiren coğrafyanın üzerinde yeniden kritik bir kavşakta bulunmaktadır.

Türkiye’nin gücü tek bir unsurdan değil; jeostratejik konumu, Boğazlar, güçlü ve kullanılabilir askerî kapasitesi, gelişen savunma sanayii, geniş diplomatik ağı, sanayi tabanı, Türk dünyasıyla bağları ve enerji-ulaştırma koridorlarındaki merkezi konumunun birleşiminden kaynaklanmaktadır. Türkiye bu nedenle yalnızca Doğu ile Batı arasında bir köprü değil, Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz, Batı Asya ve Afrika arasındaki dengeleri etkileyebilen merkez niteliğindedir.

Ancak jeopolitik etkinlik tek başına kalıcı güç anlamına gelmez. Bugün için ekonomik istikrarsızlık, kutuplaşma, parlamenter sistemdeki zafiyetler (kuvvetler ayrılığı, kontrol ve denge) finansman ve sermaye yetersizliği, hukukun siyasallaşması, gelir dağılım eşitsizliği, kritik teknolojilerde dışa bağımlılık, nitelikli insan sermayesi, enerji, lojistik ve kurumsal birikim sorunları Türkiye’nin önündeki temel sınırlamalardır. Türkiye için önümüzdeki dönemin belirleyici sorusu, bu sorunları atlatıp sahip olduğu jeopolitik ağırlığın kalıcı bir devlet kapasitesine dönüşüp dönüşmeyeceğidir. Bugün geniş bir coğrafyada askerî, diplomatik ve siyasi sonuçlar yaratabilen Türkiye, bu etkinliği ancak güçlü bir üretim yapısı, bilim ve teknoloji altyapısı, sermaye birikimi, nitelikli insan kaynağı ve sağlam kurumlarla uzun vadeye taşıyabilir.

Throughout history, sea power has been one of the most effective instruments not only for winning wars, but also for achieving political objectives without going to war. From the age of sail to the age of steam, and from dreadnoughts to aircraft carriers, powerful navies have often been able to alter the decisions of governments without employing their firepower. The dictum attributed to the English republican Oliver Cromwell, “A warship is the best ambassador,” expresses this understanding with remarkable simplicity. This concept would reach its maturity within the British tradition of sea power after Nelson and become one of the principal instruments of the imperial foreign policy of the nineteenth century. In the twentieth century, the United States inherited and employed the same method on a global scale.

Gunboat diplomacy is the employment of sea power as an instrument of coercive diplomacy in times of crisis. It carries with it a clearly perceptible willingness to employ firepower if necessary. Throughout history, gunboat diplomacy has therefore remained one of the most flexible instruments available to states in the conduct of foreign and security policy.

Naval forces possess a unique combination of flexibility, endurance, sustainable firepower, self-sufficiency and mobility. They can operate freely on the high seas and, unlike land and air forces, their deployment to a crisis area does not normally depend upon obtaining transit permission from third countries. These characteristics make naval forces among the most effective and flexible instruments that can be employed from the very outset of a crisis.

No permission is required for deployment or passage on the high seas. Through the regimes of innocent passage and transit passage, naval forces may also navigate through foreign territorial seas, international straits and relevant waterways in accordance with international law. Warships can emerge from beyond the horizon and, through their physical presence and imposing appearance alone, generate a profound psychological effect upon both governments and public opinion. Once their mission has been accomplished, they can rapidly withdraw beyond the horizon and disappear from public view. Yet even when they remain over the horizon, the knowledge of their presence can continue to influence the psychology and calculations of governments and societies.

Gunboat diplomacy, generated by both the tangible and intangible presence of a warship, involves the limited employment—or threat of employment—of naval forces short of war, with the purpose of bringing an international or domestic dispute to a conclusion favorable to one’s own state, or of preventing, limiting or delaying the material and political consequences that might otherwise arise from such a dispute.

The modern theoretical framework of this method was developed by the British diplomat and naval strategist Sir James Cable. In his 1971 work Gunboat Diplomacy: Political Applications of Limited Naval Force, Cable defined gunboat diplomacy as the use, or threat of use, of limited naval force short of war to secure advantage or avert loss in an international dispute. For Cable, the essential issue was not necessarily the actual opening of fire. The central point was that the warship itself could become the visible, mobile and credible embodiment of political will.

According to Cable, sea power could be employed to create a fait accompli or to reverse an existing one; to compel an adversary to alter its behavior or policy; to generate additional options during an escalating crisis, thereby gaining time while maintaining forces in the area capable of intervening in subsequent developments; and, finally, to demonstrate political resolve and strategic intent through the visible presence of warships. The essence of all these functions can be reduced to a single strategic principle: to compel without going to war.

Maritime Coercion in the Age of Empires

The nineteenth century was replete with classic examples of gunboat diplomacy. The Don Pacifico Affair of 1850 began after Greece refused to compensate Don Pacifico, a Jewish businessman and British subject whose house in Athens had been ransacked by a fanatical Orthodox Greek mob. Britain responded by employing its naval power to blockade Piraeus. Prime Minister Lord Palmerston defended the principle that a British subject, wherever he might be in the world, should enjoy the protection of British power, invoking the famous formula Civis Romanus sum. Despite objections from France and Russia, Britain ultimately forced Greece to retreat from its position. The crisis became a classic example of gunboat diplomacy in which British naval superiority was transformed, without a declaration of war, into economic pressure and ultimately into a diplomatic outcome.

Another prominent example came in 1853–1854, when Commodore Matthew Perry arrived with his fleet of “Black Ships” and compelled isolationist Japan to open its doors to trade with the United States. Similarly, in 1902, Britain, Germany and Italy imposed a naval blockade on Venezuela after the country defaulted on its foreign debts. Venezuelan warships were seized and ports blockaded, eventually compelling Caracas to reach arrangements concerning repayment. This became another classic example of gunboat diplomacy: the use of sea power for debt enforcement and political coercion. In essence, the targeted state was confronted with a stark choice—either accept the political demands imposed upon it or face the consequences that superior naval power operating off its coast could inflict.

The fundamental condition that made this system effective was the military asymmetry between the great power and the targeted state. Most coastal states possessed neither a navy capable of challenging an adversary on the high seas nor long-range coastal-defense systems, precision-guided missiles, unmanned aerial vehicles, submarines or sophisticated mine-warfare capabilities. The warship was therefore not merely a military platform; it was the armed, visible and mobile embodiment of political will.

The Cold War and Aircraft Carrier Diplomacy

After the Second World War, gunboat diplomacy changed its form rather than disappearing. The advent of nuclear weapons made direct military confrontation between the great powers extraordinarily dangerous, yet crises, proxy wars and limited conflicts continued across the geopolitical periphery. It was precisely within this environment that naval forces became highly effective instruments for political pressure, signaling and demonstrations of power through conventional military capabilities. The deployment of a carrier strike group (CSG) to a crisis zone, the movement of an amphibious force towards a hostile coastline, or the deployment of nuclear-powered submarines into a region could convey a powerful political and strategic message.

The Taiwan Strait crises of the 1950s, the 1958 Lebanon crisis, the maritime quarantine imposed during the 1962 Cuban Missile Crisis, the deployment of the USS Enterprise task group to the Bay of Bengal during the 1971 Indo-Pakistani War, and the dispatch of two US aircraft carrier groups to the region during the 1995–1996 Taiwan Strait Crisis were different manifestations of the same tradition. Even throughout the proxy wars of the Cold War, gunboat diplomacy remained very much alive.

What had changed was principally the scale and technological character of the instrument. The gunboats and cruisers of the imperial age had increasingly given way to aircraft carriers, nuclear-powered submarines, amphibious forces and long-range naval aviation. Yet the underlying strategic logic remained unchanged: to translate the presence and potential firepower of naval forces into political influence without crossing the threshold into full-scale war.

Türkiye and Cyprus, 1974

Türkiye’s 1974 Cyprus Peace Operation also constitutes an important example of the ability of sea power to generate political outcomes. Here, however, the boundary established by Cable’s definition must be drawn carefully. Once the operation entered the actual phases of amphibious landing and combat, it moved beyond gunboat diplomacy in the classical sense and became a direct military operation. Prior to that threshold, however, the deployment of naval forces, the assembly of the amphibious force and the presence of the Turkish Navy around the island corresponded closely to Cable’s concept of limited naval force employed as an instrument of political pressure and as a demonstration of political resolve. Indeed, Cable would later discuss the 1974 Cyprus intervention alongside the Falklands case when examining the impact of limited naval force upon political decision-making. From Türkiye’s perspective, the fundamental lesson of Cyprus was clear: sea power could be employed not only to fight at sea, but also to alter the political outcome on land.

The Unipolar Era and the Golden Autumn of Gunboat Diplomacy

The unipolar era that emerged following the dissolution of the Soviet Union opened a new and exceptionally favorable strategic space for gunboat diplomacy. American aircraft carriers no longer faced a Soviet Navy capable of challenging them on a comparable global scale. From the Adriatic to the Persian Gulf, and from the Mediterranean to the Indian Ocean, US naval power enjoyed an extraordinary degree of freedom of maneuver. The approach of an American carrier strike group towards the coast of a targeted state was a major political event. This was because the aircraft carrier carried not only combat aircraft, but also the political will of the United States. Yet this era was not destined to last indefinitely.

The Arming of the Littorals and the End of the Era of Cost-Free Approach

One of the most significant military transformations of the twenty-first century has taken place not so much aboard warships as along the littorals themselves. Long-range anti-ship missiles, ballistic and cruise missiles, quiet diesel-electric submarines, naval mines, unmanned aerial vehicles, loitering munitions, unmanned surface vessels, satellite reconnaissance systems, and network-centric detection, tracking and targeting capabilities have provided coastal states—many of which were previously extremely vulnerable—with the means to threaten the highly expensive platforms of major naval powers.

Therefore, the traditional asymmetry in the cost of armed conflict and warfare has begun to reverse. A warship worth billions of dollars can now be threatened by a missile, UAV or unmanned system costing hundreds or even thousands of times less. The privilege of approaching an adversary’s coast with relative impunity—the psychological foundation upon which classical gunboat diplomacy largely rested—has therefore begun to erode.

The area-denial and anti-access capabilities employed by Iran in the Persian Gulf and Arabian Sea, and by the Houthis in the Red Sea, provide striking contemporary examples of this transformation. In and around the Strait of Hormuz, distributed force structures combining shore-based missiles, UAVs, naval mines and small attack craft have constrained the freedom of maneuver of major surface combatants. The Russia–Ukraine War in the Black Sea has produced similar results. Despite lacking a powerful conventional navy, Ukraine has been able to impose significant constraints on the freedom of maneuver of the Russian Black Sea Fleet through the employment of coastal missile systems, unmanned surface vessels and long-range UAVs. The strategic implication is profound. In the littoral battlespace of the twenty-first century, command of the sea and the ability to approach an adversary’s coast without prohibitive cost are no longer synonymous.

Sanctions Join the Gunboat

As the operational cost of classical gunboat diplomacy and maritime coercion has increased, another mechanism of coercion has progressively moved to the forefront. This system, which may be described as sanctions diplomacy, differs considerably from its predecessor. In the past, a warship would be dispatched off the port of the targeted state. Today, a tanker carrying that state’s oil may, without authorization from the UN Security Council, be labelled part of a “shadow fleet,” deprived of insurance coverage, excluded from financial systems, denied access to ports, prevented from obtaining services from classification societies, and placed—together with its owning or operating companies—on sanctions lists. In this manner, some of the functions once performed by a physical naval blockade are increasingly being exercised through instruments of financial and legal blockade.

The sanctions regimes imposed against Russia and Iran constitute the largest contemporary laboratories of this transformation. Hundreds of vessels have been placed on Western sanctions lists on the grounds that they transport Russian oil. In response, Russia and the actors continuing to trade with it have developed alternative insurance, flagging, corporate and payment mechanisms, creating a vast maritime transportation network commonly described as the “shadow fleet.” As a result, a sanctions confrontation that initially took place primarily within the financial and legal domains has gradually begun to return to the physical maritime domain.

From Sanctions to Physical Interdiction

The year 2026 marked an important threshold in the progressive transformation of unilateral economic sanctions into physical coercion at sea. During the wars involving Ukraine and Iran, merchant vessels placed on sanctions lists by the United States, the United Kingdom and certain European states faced not only restrictions involving ports, insurance and financing, but also the prospect of being stopped, inspected and boarded with the support of warships and military helicopters. Vessels alleged to have links with Russia and Iran—and described in Western terminology as belonging to “shadow fleets”—became principal targets of these practices.

The fundamental legal issue is that the inclusion of a vessel on a sanctions list maintained by the United States, the European Union or the United Kingdom does not create a legal authority to interfere with a foreign-flagged merchant vessel on the high seas. These measures are not universal sanctions adopted by the UN Security Council, but unilateral or regional measures deriving from the domestic or collective legal frameworks of the states concerned. Consequently, the mere presence of a vessel on such a sanctions list does not automatically confer upon third states the right to stop and board that vessel on the high seas.

Article 110 of the United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) is therefore of particular importance. On the high seas, the fundamental principle is the exclusive jurisdiction of the flag state. The right of a foreign warship to visit a merchant vessel is confined to a limited number of circumstances, including piracy, the slave trade, unauthorized broadcasting, statelessness, or situations involving false claims of nationality. Being a “sanctioned vessel” or a vessel belonging to a so-called “shadow fleet” is not among the grounds for the right of visit enumerated in Article 110.

The fact that Western states, rather than relying solely upon their sanction’s designations, have sought to justify certain interdictions by invoking statelessness, invalid registration or questionable flag status is itself an implicit recognition of this legal reality. Interference on the high seas with a validly flagged foreign merchant vessel solely because it appears on a US, EU or UK sanctions list therefore raises serious questions under international law. Any contrary approach would effectively transform unilateral sanctions regimes into a form of global maritime law-enforcement authority.

The military consequences of this development have already begun to emerge. Russia has started providing naval escorts to certain sanctioned merchant vessels, using warships to offer protection against potential Western interdiction attempts. The issue of economic sanctions is thereby moving directly into the sphere of military interaction between states. When a warship seeking to enforce sanctions encounters the warship of another state protecting a merchant vessel, an economic sanctions dispute can rapidly escalate into a serious maritime crisis. The transformation of unilateral sanctions lacking UN Security Council authorization into physical interdiction on the high seas—through an expansive interpretation of the limited exceptions provided under UNCLOS—risks eroding both the freedom of the high seas and the principle of exclusive flag-state jurisdiction. Methods employed today against Russia or Iran may tomorrow be invoked by other states for entirely different purposes.

One of the major struggles of the coming era will therefore take place not merely between ships at sea, but over a much more fundamental question: under whose rules, and according to which body of law, will the high seas be governed?

Conclusion: The New Order of Maritime Coercion in the Twenty-First Century

Viewed across nearly two centuries of historical evolution, the instruments of maritime coercion have not disappeared. On the contrary, they have changed form and become increasingly complex. In the nineteenth century, the appearance of a warship off the coast of a targeted state could by itself be sufficient to influence political decision-making. In the twentieth century, carrier strike groups assumed the same function on a vastly greater scale. In the first quarter of the twenty-first century, however, sea power is becoming part of a new coercive mechanism integrating naval forces with sanctions lists, financial systems, insurance regimes, port restrictions, satellite surveillance and, when required, military forces capable of physical interdiction at sea.

Gunboat diplomacy itself has not disappeared either. China’s large-scale military exercises around Taiwan and the persistent naval presence of the United States and its allies in the Western Pacific, Eastern Mediterranean and Persian Gulf are contemporary manifestations of the same strategic tradition. Yet gunboat diplomacy is no longer exercised merely through the visible presence of warships. The declaration of extensive exercise areas through NAVTEX and similar navigational and safety notifications, the establishment of danger areas, the creation of maritime zones that vessels are temporarily advised to avoid or whose practical accessibility is restricted, and the use of intensive air and naval exercises to exert pressure upon the commercial and military use of particular maritime spaces have all become part of the modern repertoire of maritime coercion. Although such measures do not legally constitute a blockade or a declaration of sovereignty, depending upon their duration, geographical extent and the degree to which they are supported by military force, they can become instruments for creating faits accomplis at sea and conveying political messages.

At the same time, the overwhelming superiority upon which the old model depended has been eroded. Littoral regions are no longer as defenseless as they were during the nineteenth and twentieth centuries. Long-range anti-ship missiles, ballistic and hypersonic systems, submarines, unmanned platforms and shore-based sensor networks mean that while the approach of an aircraft carrier or major surface combatant towards an adversary’s coast continues to convey a powerful political message, it simultaneously generates an increasingly serious operational—and potentially strategic—risk. Particularly for Western naval powers, the center of gravity of coercion is therefore shifting from sinking the ship to preventing it from trading; from destroying the port to denying access to it; and from classical naval blockade to financial, legal and technological blockade.

Yet the boundary between economic and legal coercion on the one hand and the physical employment of naval power on the other is also becoming increasingly blurred. As demonstrated during the wars involving Ukraine and Iran, the stopping or boarding of merchant vessels placed on unilateral sanctions lists, supported by warships and military helicopters, represents the most dangerous stage of this transformation. The conversion of sanctions lacking UN Security Council authorization into physical interdiction on the high seas directly engages the principles of freedom of the high seas and the exclusive jurisdiction of the flag state. Of particular importance is the fact that Article 110 of UNCLOS contains no independent category granting a right of visit merely because a vessel is “sanctioned” or belongs to a so-called “shadow fleet.” Russia’s decision to provide naval escorts to certain merchant vessels further demonstrates how dramatically the distance between economic sanctions and direct military encounters between states has narrowed.

Today, the gunboat is still at sea, but it no longer sails alone. Alongside it sail the bank, the insurance company, the satellite, the sanctions list, the port state and the lawyer, while NAVTEX notifications delineate exercise and danger areas across the maritime domain. The gunboat diplomacy of the nineteenth century is thus evolving into a multilayered system of maritime coercion in the twenty-first century, in which economic, legal, technological and military instruments are employed in combination.

Yesterday, the warship was the most effective ambassador in grey. Today, when the warship puts to sea, economic and legal power sail with it.

Deniz gücü tarih boyunca yalnızca savaş kazanmanın değil, savaşmadan siyasi sonuç elde etmenin de en etkili araçlarından biri oldu. Yelken çağından buhar çağına, dretnotlardan uçak gemilerine kadar büyük donanmalar gerektiğinde ateş güçlerini kullanmadan başkentlerin kararlarını değiştirebildiler. İngiliz Cumhuriyetçi Oliver Cromwell’e atfedilen “Bir savaş gemisi en iyi büyükelçidir” sözü bu anlayışı son derece yalın biçimde ifade eder. Bu düşünce İngiliz deniz gücü geleneğinde Nelson sonrasında zirveye ulaşacak, 19. yüzyılın emperyal sisteminin temel dış politika araçlarından birine dönüşecekti. 20. yüzyılda ise ABD aynı yöntemi küresel ölçekte devraldı. Ganbot diplomasisi, deniz gücünün bir kriz ortamında zorlayıcı diplomasi aracı olarak kullanımıdır. Ganbot diplomasisinde ateş gücü kullanım niyeti açıktır. Tarih boyunca ganbot diplomasisi, devletlerin en esnek dış politika ve güvenlik politikası aracı olmuştur.

Donanmalar sahip oldukları esneklik, uzun süreli harekât yeteneği, idame edilebilir ateş gücü, kendi kendine yeterlilik, hareketlilik, açık denizleri serbestçe kullanabilme, kriz alanlarına intikal için kara ve hava ülkelerinden geçiş izni gibi kısıtlamalara tabi olmama özellikleri sayesinde bir krizde başlangıçtan itibaren en etkin ve esnek şekilde kullanılabilen kuvvetlerdir.

Denizlerde konuşlanma ve geçişler için izin almaya gerek yoktur. Zararsız geçiş ve transit geçişler ile yabancı ülke karasuları ile boğaz ve kanallarından geçiş yapılabilir. Donanma unsurları, ufkun ötesinden çıkıp gelmeleri ve etkileyici görünüşleri ile kamuoylarında ve hükümetler üzerinde derin psikolojik etki yaratabilirler. Hedeflerine eriştikten sonra bir anda ufuk hattının gerisine çekilip; kamuoyunun gözü önünden kaybolabilirler. Ancak ufuk ötesindeki varlıkları dahi, her an halkın ve hükümetlerin psikolojisini etkileyebilir.

Savaş gemisinin maddi ve soyut varlığının oluşturduğu Ganbot diplomasisi bir uluslararası veya iç sorunun kendi devletimiz lehinde sonuçlanması ya da bu sorun nedeniyle oluşabilecek maddi veya manevi zararların geciktirilmesi maksadıyla savaş zamanı kullanımı hariç, deniz kuvvetlerinin kısıtlı bir şekilde kullanımı veya kullanım tehdidini içerir.

Bu yöntemin modern teorisini ortaya koyan isim İngiliz diplomat ve deniz stratejisti Sir James Cable oldu. Cable, 1971 yılında yayımlanan Gunboat Diplomacy: Political Applications of Limited Naval Force adlı eserinde ganbot diplomasisini, savaş seviyesine varmadan sınırlı deniz kuvvetinin kullanılması veya kullanılması tehdidi yoluyla bir uluslararası uyuşmazlıkta avantaj sağlamak ya da kaybı önlemek şeklinde tanımladı. Cable açısından mesele mutlaka ateş açılması değildi. Asıl mesele savaş gemisinin siyasi iradenin görünür ve hareketli temsilcisine dönüşmesiydi.

Cable’a göre deniz gücü bir emrivaki yaratmak veya mevcut bir emrivakiyi ortadan kaldırmak için; karşı tarafın davranışını veya politikasını değiştirmeye zorlamak için; tırmanışa geçen kriz sırasında seçenek yaratmak ve böylece zaman kazanmak ve gelişmelere müdahale edebilecek kuvveti bölgede hazır tutmak için ve son olarak da siyasi kararlılığı ve niyeti savaş gemilerinin varlığı üzerinden göstermek için kullanılabilirdi. Hepsinin özeti ise savaşmadan zorlamak idi.

İmparatorluklar Çağının Denizden Zorlaması

19.yüzyıl ganbot diplomasisinin klasik örnekleriyle doludur. 1850 Don Pacifico Krizi, Atina’da evi fanatik ortodoks Yunan halkı tarafından yağmalanan İngiliz tebaası Yahudi işadamı Don Pacifico’nun tazminat talebini Yunanistan’ın karşılamaması üzerine İngiltere’nin donanmayı kullanarak Pire’yi abluka altına almasıyla başladı. Başbakan Lord Palmerston, İngiliz vatandaşının dünyanın her yerinde İngiliz gücü tarafından korunacağı “Civis Romanus sum” anlayışını savundu. Fransa ve Rusya’nın itirazlarına rağmen Yunanistan’a geri adım attırdı. Kriz, İngiliz deniz üstünlüğünün savaş ilan etmeden ekonomik baskıya ve diplomatik sonuca dönüştürüldüğü klasik ganbot diplomasi örneği idi.

1853–1854’te Amerikalı Amiral Matthew Perry’nin “Kara Gemiler (Black Ships)” filosuyla korumacı Japonya’nın ABD ile ticaret için kapılarını açmaya zorlaması diğer bir örnektir. 1902’de İngiltere, Almanya ve İtalya’nın, dış borçlarını ödemeyen Venezuela’ya karşı deniz ablukası başlatmaları ve savaş gemilerine el koyarak limanlarını kapatmaları sonucu borçların ödenmesinin sağlanması deniz gücünün borç tahsilatı ve siyasi baskı amacıyla kullanıldığı klasik “ganbot diplomasi’’ örneklerinden biri oldu. Hedefe koyulan devletin karşısına esas itibarıyla siyasi talebi kabul etmek veya kıyılarındaki üstün deniz gücünün yaratabileceği sonuçları göze almak seçeneği sunuluyordu.

Bu sistemin çalışmasını sağlayan temel unsur büyük güç ile hedef devlet arasındaki askerî asimetriydi. Kıyı devletlerinin çoğunun açık denizde karşılık verecek donanması, uzun menzilli kıyı savunma sistemi, hassas güdümlü füzesi, insansız hava aracı, denizaltısı veya gelişmiş mayın kapasitesi yoktu. Dolayısıyla savaş gemisi yalnızca askerî bir platform değil, siyasi iradenin silahlı ve görünür temsilcisiydi.

Soğuk Savaş ve Uçak Gemisi Diplomasisi

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ganbot diplomasisi biçim değiştirdi. Nükleer silahların ortaya çıkması büyük güçlerin doğrudan savaşmasını son derece tehlikeli hale getirirken çevre bölgelerde krizler, vekâlet savaşları ve sınırlı çatışmalar devam etti. Tam da bu ortamda donanmalar konvansiyonel ateş gücü üzerinden siyasi baskı ve güç gösterisinin son derece kullanışlı araçları haline geldi. Bir uçak gemisi darbe görev grubunun (CSG) kriz bölgesine gönderilmesi, amfibi filonun kıyıya yaklaşması veya nükler denizaltıların bölgeye intikali başlı başına siyasi mesaj taşıyordu.

1950’lerin Tayvan Boğazı krizleri, 1958 Lübnan krizi, 1962 Küba Füze Krizi’nde deniz karantinası uygulaması, 1971 Hint-Pakistan Savaşı sırasında USS Enterprise görev grubunun Bengal Körfezi’ne gönderilmesi ve 1995–1996 Tayvan Boğazı Krizi’nde iki Amerikan uçak gemisi grubunun bölgeye sevk edilmesi bu geleneğin farklı örnekleriydi. Soğuk Savaş’ın vekâlet savaşlarında dahi ganbot diplomasisi yaşamaya devam etti.

Türkiye ve 1974 Kıbrıs

Türkiye’nin 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı da deniz gücünün siyasi sonuç üretmesinin önemli örneklerinden biridir. Burada Cable’ın tanımındaki sınırı doğru çizmek gerekir. Harekâtın fiilen çıkarma ve muharebe safhasına geçmesinden sonra olay klasik anlamda ganbot diplomasisinin ötesine geçmiş ve doğrudan askerî harekât haline gelmiştir. Ancak harekât öncesindeki deniz kuvveti intikali, çıkarma gücünün oluşturulması ve Türk Donanmasının Ada çevresindeki varlığı, Cable’ın tarif ettiği sınırlı deniz kuvvetinin siyasi baskı ve kararlılık göstergesi olarak kullanılması mantığıyla büyük ölçüde örtüşmektedir. Nitekim Cable daha sonra 1974 Kıbrıs müdahalesini Falkland örneğiyle birlikte ele alırken sınırlı deniz kuvvetinin siyasi karar mekanizmaları üzerindeki etkisini tartışmıştır. Türkiye açısından Kıbrıs örneğinin ortaya koyduğu temel gerçek, deniz gücünün yalnızca denizde savaşmak için değil, karadaki siyasi sonucu değiştirmek amacıyla da kullanılabileceğidir.

Tek Kutuplu Dönem ve Ganbot Diplomasisinin Altın Sonbaharı

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla ortaya çıkan tek kutuplu dönem ganbot diplomasisine yeni ve çok güçlü bir alan açtı. Amerikan uçak gemilerinin karşısında artık küresel ölçekte eşdeğer bir Sovyet Donanması yoktu. Adriyatik’ten Basra Körfezi’ne, Akdeniz’den Hint Okyanusu’na kadar Amerikan deniz gücü son derece geniş bir hareket serbestisine sahipti. Bir uçak gemisi darbe grubunun bir devletin kıyılarına yaklaşması başlı başına siyasi olaydı. Çünkü uçak gemisi yalnızca savaş uçaklarını değil, Amerikan siyasi iradesini de taşıyordu. Ancak bu dönem sonsuza kadar sürmedi.

Kıyıların Silahlanması ve Cezasız Yaklaşma Döneminin Sonu

Yirmibirinci yüzyılın en önemli askerî dönüşümlerinden biri savaş gemilerinden çok kıyıların silahlanmasıdır. Uzun menzilli gemiye karşı füzeler, balistik ve seyir füzeleri, sessiz dizel-elektrik denizaltılar, deniz mayınları, insansız hava araçları, kamikaze dronlar, insansız deniz araçları, uydu keşif sistemleri ve ağ merkezli hedef tespit, takip ve aydınlatma kabiliyetleri, eskiden son derece zayıf olan kıyı devletlerine büyük güçlerin pahalı platformlarını tehdit edebilme imkânı verdi.

Böylece silahlı çatışma ve savaşın maliyet asimetrisi tersine dönmeye başladı. Milyarlarca dolarlık bir savaş gemisi artık kendisinden yüzlerce, hatta binlerce kat ucuz bir füze veya SİHA tarafından tehdit edilebiliyordu. Bunun sonucunda ganbot diplomasisinin psikolojik temelini oluşturan cezasız yaklaşabilme ayrıcalığı aşınmaya başladı.

İran’ın Basra Körfezi ve Arap denizinde; Husilerin Kızıldeniz’de uyguladığı alan yasaklama ve erişimi engelleme yetenekleri (AD/A2) bunun günümüzdeki çarpıcı örneklerinden biridir. Hürmüz ve çevresindeki coğrafyada kıyı konuşlu füzeler, SİHA’lar, mayınlar ve küçük hücumbotlardan oluşan dağıtılmış kuvvet yapısı büyük suüstü platformlarının hareket serbestisini kısıtlamıştır. Karadeniz’deki Rusya-Ukrayna savaşı ise benzer sonuçlar yaratmıştır. Güçlü bir klasik donanmaya sahip olmayan Ukrayna, kıyı füzeleri, insansız deniz araçları ve uzun menzilli SİHA sistemleriyle Rus Karadeniz Filosunun hareket serbestisini önemli ölçüde sınırlandırabilmiştir. Dolayısıyla 21. yüzyılın kıyı savaş alanında denize hâkim olmak ile kıyıya maliyetsiz yaklaşabilmek artık aynı anlama gelmemektedir.

Ganbotun Yanına Yaptırım Geldi

Klasik anlamda denizden ganbot diplomasisi ile zorlamanın operasyonel maliyetinin yükselmesiyle birlikte başka bir zorlama mekanizması giderek öne çıktı. Yaptırım diplomasisi de diyebileceğimiz bu sistem diğerinden çok farklıdır. Eskiden hedef devletin limanının önüne savaş gemisi gönderilirken bugün devletin petrolünü taşıyan tanker BM yetkisi olmadan gölge filo adı altında damgalanabilmekte, sigortasız bırakılabilmekte, finans sistemi dışına çıkarılabilmekte, limanlara girişi yasaklanabilmekte, klas kuruluşlarından hizmet alması engellenebilmekte, şirketleri ve gemileri yaptırım listelerine konulabilmektedir. Böylece fiziksel deniz ablukasının bazı fonksiyonları giderek finansal ve hukuki abluka araçlarıyla gerçekleştirilmektedir.

Rusya’ya ve İran’a karşı oluşturulan yaptırım sistemi bunun günümüzdeki en büyük laboratuvarıdır. Rus petrolünü taşıdığı gerekçesiyle yüzlerce gemi Batılı devletlerin yaptırım listelerine alınmış durumdadır. Buna karşılık Rusya ve onunla ticaret yapan aktörler alternatif sigorta, bayrak, şirket ve ödeme mekanizmaları kullanarak gölge filo adı altında büyük bir deniz taşımacılığı sistemi oluşturmuştur. Böylece başlangıçta finansal ve hukuki alanda yürütülen yaptırım mücadelesi yeniden fiziksel deniz alanına taşınmaya başlamıştır.

Yaptırımdan Fiziki Müdahaleye

2026 yılı, tek taraflı ekonomik yaptırımların denizlerde giderek fiziki zorlamaya dönüşmesi bakımından önemli bir eşik oluşturdu. Ukrayna ve İran savaşları sırasında ABD, İngiltere ve bazı Avrupa devletlerinin yaptırım listelerine alınan ticaret gemileri yalnızca liman, sigorta ve finansman kısıtlamalarıyla karşılaşmadı, savaş gemileri ve askeri helikopterlerin desteğinde durdurma, denetleme ve gemiye çıkma operasyonları da gündeme geldi. Özellikle Rusya ve İran ile bağlantılı olduğu ileri sürülen ve Batı literatüründe “gölge filo’’ olarak tanımlanan gemiler bu uygulamaların başlıca hedefleri haline geldi.

Buradaki temel hukuki sorun, ABD, AB veya İngiltere tarafından yaptırım listesine alınmış olmanın açık denizde yabancı bayraklı bir ticaret gemisine müdahale yetkisi yaratmamasıdır. Bunlar BM Güvenlik Konseyi tarafından kabul edilmiş evrensel yaptırımlar değil, ilgili devletlerin kendi hukuklarından kaynaklanan tek taraflı veya bölgesel tedbirlerdir. Dolayısıyla bir geminin bu listelerde bulunması üçüncü devletlere açık denizde o gemiyi durdurma ve gemiye çıkma konusunda kendiliğinden yetki vermez.

BMDHS’in 110’uncu maddesi bu nedenle önemlidir. Açık denizlerde temel kural bayrak devletinin münhasır yetkisidir. Yabancı bir savaş gemisinin ticaret gemisini ziyaret hakkı, deniz haydutluğu, köle ticareti, izinsiz yayın, tabiyetsizlik veya sahte bayrak gibi sınırlı durumlara bağlanmıştır. “Yaptırımlı gemi” veya ‘’gölge’’ filo gemisi olmak BMDHS 110’da sayılan ziyaret hakkı nedenlerinden biri değildir. Batılı devletlerin müdahalelerinde yaptırım kararını tek başına yeterli görmeyerek geminin tabiyetsizliği veya bayrağının geçersizliği gibi gerekçelere başvurmaları da aslında bu hukuki gerçeğin kabulüdür. Dolayısıyla geçerli bir bayrağa sahip yabancı ticaret gemisine yalnızca ABD, AB veya İngiltere yaptırım listesinde bulunduğu gerekçesiyle açık denizde müdahale edilmesi ciddi bir uluslararası hukuk sorunu yaratır. Aksi yaklaşım, tek taraflı yaptırım kararlarının fiilen küresel deniz kolluğu yetkisine dönüştürülmesi anlamına gelir. Bu gelişmenin askeri sonucu da ortaya çıkmıştır. Rusya, yaptırım uygulanan bazı ticaret gemilerine savaş gemileriyle refakat etmeye başlamış, Batılı devletlerin müdahale girişimlerine karşı denizde askeri koruma sağlamıştır. Böylece ekonomik yaptırım meselesi doğrudan devletler arası askeri temas alanına taşınmaktadır. Bir tarafta yaptırımı uygulamak isteyen savaş gemisi, diğer tarafta ticaret gemisini koruyan başka bir devletin savaş gemisi bulunduğunda, ekonomik yaptırım kolaylıkla ciddi bir deniz krizine dönüşebilir.

BM Güvenlik Konseyi kararı bulunmayan tek taraflı yaptırımların BMDHS’in sınırlı istisnaları genişletilerek açık denizlerde fiziki müdahaleye dönüştürülmesi, açık denizlerin serbestliği ve bayrak devletinin münhasır yetkisi ilkelerini aşındırmaktadır. Bugün Rusya veya İran’a karşı kullanılan bu yöntem yarın başka devletler tarafından başka gerekçelerle kullanılabilir. Önümüzdeki dönemin önemli mücadelelerinden biri bu nedenle yalnızca denizdeki gemiler arasında değil, açık denizlerin hangi hukuk kurallarına göre yönetileceği konusunda yaşanacaktır.

Sonuç: 21. Yüzyılın Yeni Denizden Zorlama Düzeni

Yaklaşık iki yüz yıllık gelişim dikkate alındığında denizden zorlama araçlarının ortadan kalkmadığı, aksine biçim değiştirerek daha karmaşık hale geldiği görülmektedir. 19. yüzyılda hedef devletin kıyısında bir savaş gemisinin görünmesi siyasi iradeyi etkilemeye yetebiliyordu. 20. yüzyılda aynı işlevi çok daha büyük ölçekte uçak gemisi görev grupları üstlendi. 21. yüzyılın ilk çeyreğinde ise deniz gücü, yaptırım listeleri, finans sistemi, sigorta rejimi, liman yasakları, uydu gözetlemesi ve gerektiğinde denizde fiziki müdahalede bulunabilecek askerî kuvvetle bütünleşmiş yeni bir zorlama mekanizmasına dönüşüyor.

Ganbot diplomasisi de ortadan kalkmış değildir. Çin’in Tayvan çevresindeki geniş çaplı tatbikatları ile ABD ve müttefiklerinin Batı Pasifik, Doğu Akdeniz ve Basra Körfezi’ndeki sürekli deniz varlığı bunun güncel örnekleridir. Ancak artık ganbot diplomasisi yalnızca savaş gemisinin görünmesiyle uygulanmamaktadır. NAVTEX ve benzeri seyir/emniyet duyuruları üzerinden geniş tatbikat sahalarının ilan edilmesi, tehlikeli sahalar oluşturulması, geçici olarak kaçınılması istenen veya fiilen erişimi sınırlanan deniz alanlarının yaratılması ve yoğun hava-deniz tatbikatlarıyla belirli bölgelerin ticari ve askerî kullanımı üzerinde baskı kurulması da modern denizden zorlama repertuvarının parçaları haline gelmiştir. Bunlar hukuken abluka veya egemenlik ilanı anlamına gelmese de süreleri, kapsamları ve askerî kuvvetle desteklenme biçimleri ölçüsünde denizde fiilî durum yaratmanın ve siyasi mesaj vermenin araçlarına dönüşebilir.

Diğer taraftan eski modelin mutlak üstünlüğü kırılmıştır. Kıyılar artık 19. ve 20. yüzyıllardaki kadar savunmasız değildir. Uzun menzilli gemiye karşı füzeler, balistik ve hipersonik sistemler, denizaltılar, insansız sistemler ve kıyı konuşlu sensör ağları sayesinde bir uçak gemisinin veya büyük savaş gemisinin kıyıya yaklaşması güçlü bir siyasi mesaj taşımaya devam ederken aynı zamanda giderek büyüyen bir operasyonel ve hatta stratejik risk yaratmaktadır. Bu nedenle özellikle Batılı deniz güçleri açısından zorlamanın ağırlık merkezi, gemiyi batırmaktan geminin ticaret yapmasını engellemeye, limanı imha etmekten limana giriş hakkını ortadan kaldırmaya, klasik deniz ablukasından finansal, hukuki ve teknolojik ablukaya doğru kaymaktadır.

Ancak ekonomik ve hukuki zorlama ile fiziki deniz gücü arasındaki sınır da giderek belirsizleşmektedir. Ukrayna ve İran savaşlarında görüldüğü üzere tek taraflı yaptırım listelerindeki ticaret gemilerinin savaş gemileri ve askerî helikopterlerle durdurulması veya gemilere çıkılması, bu dönüşümün en tehlikeli aşamasıdır. BM Güvenlik Konseyi kararı bulunmayan yaptırımların açık denizlerde fiziki müdahaleye dönüştürülmesi, açık denizlerin serbestliği ve bayrak devletinin münhasır yetkisi ilkelerini doğrudan ilgilendirmektedir. BMDHS 110 kapsamında “yaptırımlı gemi” veya “gölge filo gemisi” şeklinde bağımsız bir ziyaret hakkı kategorisinin bulunmaması özellikle önemlidir. Rusya’nın bazı ticaret gemilerine savaş gemileriyle refakat etmeye başlaması ise ekonomik yaptırım ile devletler arası askerî karşılaşma arasındaki mesafenin ne kadar kısaldığını göstermektedir.

Bugün savaş gemisi (ganbot) hâlâ denizdedir, ancak artık yalnız değildir. Yanında banka, sigorta şirketi, uydu, yaptırım listesi, liman devleti, hukukçu ile NAVTEX’ler üzerinden ilan edilmiş tatbikat ve tehlikeli sahalar bulunmaktadır. 19. yüzyılın ganbot diplomasisi böylece 21. yüzyılda ekonomik, hukuki, teknolojik ve askerî araçların birlikte kullanıldığı çok katmanlı bir denizden zorlama düzenine dönüşmektedir. Dün savaş gemisi en etkili gri renkli bir büyükelçiydi. Bugün ise savaş gemisi sefere çıktığında, ekonomik ve hukuki güç de ona refakat etmektedir.

Enduring security arrangements in the international system have often emerged not from the strengthening of the ideal of peace, but from the realities of power imposing themselves upon the parties concerned. When neither side is capable of eliminating the other politically or militarily, when the cost of pursuing absolute superiority becomes unsustainable, and when the continuation of war begins to generate risks greater than the potential gains, diplomacy once again becomes the language of the balance of power. Although separated by more than three centuries, both the Westphalian order of 1648 and the Helsinki Final Act of 1975 were, despite emerging under profoundly different historical circumstances, products of this fundamental reality.

The Peace of Westphalia of 1648 did not eliminate the confessional differences that had divided Europe during the devastating Catholic-Protestant wars. Catholics remained Catholic and Protestants remained Protestant. What changed was the recognition of a simple reality: allowing theological divisions to keep the European state system in a condition of perpetual warfare was no longer sustainable. Sovereignty, raison d’état, and the balance of power gradually took precedence over confessional affiliation. The historical significance of Westphalia therefore lay not merely in bringing the Thirty Years’ War to an end, but in opening the way for an order in which states with different political and religious identities could coexist within the same international system by accepting one another’s continued existence.

The Helsinki Final Act of 1975 represented the application of a similar reality of power to European security. During the Cold War, the ideological and geopolitical struggle between the United States and the Soviet Union had by no means ended. NATO and the Warsaw Pact remained arrayed against one another, while nuclear weapons made the consequences of any major war potentially uncontrollable. Yet Washington was in no position to remove Moscow from the European security equation, just as Moscow could not remove Washington. Helsinki was therefore not a project of friendship, but a strategic accommodation based on the mutual recognition of power. The willingness of both sides to take into account each other’s existence, borders, and certain security concerns made it possible to place the military competition in Europe within an agreed framework of rules.

Today, the international system is once again approaching such a historical threshold. As the unipolar order of the post-Cold War era erodes, the rise of China, Russia’s military and geopolitical resilience, Iran’s regional weight, and the Global South’s growing pursuit of strategic autonomy are altering the distribution of power. In Europe, the security order between Russia and the Collective West has effectively collapsed with the war in Ukraine. In West Asia, meanwhile, Israel’s steadily expanding use of military force is reshaping the security calculations of Iran, Türkiye, Saudi Arabia, Egypt, and other regional states, moving them—at least to some extent—away from traditional theological divisions, such as the Sunni-Shia divide, and back towards the realities of geopolitics.

For different reasons, therefore, the same fundamental question is emerging in both regions: will security once again be constructed around the pursuit of hegemonic supremacy, or will new balances emerge based on the mutual recognition of powers that are incapable of eliminating one another? From this perspective, what Europe may require is a new Helsinki approach—one that recognizes Russia as a permanent component of the European security system and once again places military competition within an agreed framework of rules.

The requirement in West Asia is different. The objective here should not be to eliminate the Sunni-Shia divide or the region’s historical, ethnic, and ideological differences, but rather to develop a new political understanding that prevents these divisions from taking precedence over state sovereignty, security, and shared geopolitical interests. In other words, the question confronting Europe is whether a new Helsinki is possible, while the question confronting West Asia is whether a new Westphalia can emerge. Behind both searches lies the same global transformation: the erosion of hegemonic supremacy and the re-emergence of the balance of power as one of the principal determinants of international politics.

The Foundations of Helsinki: Mutual Recognition of Power

The Helsinki process was not founded on the expectation that the parties would come to like one another, narrow their ideological differences, or converge around a common worldview. On the contrary, the fundamental condition that made the Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) possible was the recognition by the United States and the Soviet Union that neither could remove the other from the European security system. The Soviet Union, acting through the Warsaw Pact, was in no position to eliminate the American military presence in Western Europe or dismantle NATO. Nor could the United States and NATO disregard the Soviet Union’s military and political weight in Eastern Europe. The preparatory talks that began in 1972 and the negotiations conducted between 1973 and 1975 therefore developed based on this balance of power. At the strategic level, this conventional balance was complemented by the nuclear deterrence equilibrium between the United States and the Soviet Union. The existence of Mutual Assured Destruction (MAD), which raised the cost of direct war between the superpowers to unacceptable levels, did not eliminate strategic competition in Europe; rather, it made it necessary to manage that competition within an agreed framework of rules and confidence-building mechanisms.

The Helsinki Final Act of 1975 brought together within a single political framework such principles as the inviolability of frontiers, the sovereign equality of states, the non-use of force, non-intervention in internal affairs, the peaceful settlement of disputes, and respect for human rights. European security was thus anchored not merely in military deterrence, but also in a political conception of equilibrium that required each side to consider the existence and security concerns of the other. The continuation of the CSCE process through the subsequent meetings in Belgrade, Madrid, and Vienna further demonstrated that Helsinki was not conceived as a one-off diplomatic accommodation, but as a long-term process for managing strategic competition in Europe.

The Charter of Paris and the CFE Treaty

With the end of the Cold War, this architecture entered a new phase. The Charter of Paris for a New Europe, adopted in November 1990 following the fall of the Berlin Wall and the end of the East-West division, adapted the principles of Helsinki to the emerging strategic environment. Based on the understanding that the “era of confrontation and division of Europe” had ended, it envisaged a common European security space founded on democracy, peace, and cooperation, while also paving the way for the institutionalization of the CSCE.

The Treaty on Conventional Armed Forces in Europe (CFE), developed during the same historical period as the Charter of Paris, constituted the military-strategic pillar of this political accommodation. Signed in November 1990 by 22 member states of NATO and the Warsaw Pact, the treaty imposed extensive limitations on conventional military forces across the vast geographical area stretching from the Atlantic to the Urals. Overall ceilings were established for the two blocs in five principal categories of armaments—battle tanks, armored combat vehicles, artillery systems, combat aircraft, and attack helicopters—while regional and sub-regional limits were introduced to prevent excessive concentrations of forces in particular areas. Of direct importance to Türkiye were the “flank” provisions, designed to restrict excessive force concentrations on Europe’s northern and southern flanks.

The purpose of the CFE Treaty was not merely to reduce the overall number of weapons. Its principal strategic objective was to diminish the ability of either side to rapidly concentrate major forces and thereby launch a surprise attack or large-scale offensive operation. To achieve this, numerical ceilings were supplemented by detailed exchanges of information, notifications concerning military formations and equipment, on-site inspections, and verification mechanisms. As a result of the treaty’s implementation, tens of thousands of heavy weapon systems were destroyed or withdrawn from service. The political conception of security that had emerged at Helsinki was thus reinforced by a measurable and verifiable military balance under the CFE framework.

The CFE regime, however, had been constructed upon the two-bloc military balance between NATO and the Warsaw Pact. The dissolution of the Warsaw Pact in 1991, the collapse of the Soviet Union, and NATO’s subsequent eastward enlargement fundamentally transformed the strategic geography upon which the treaty had been based. Consequently, the Adapted CFE Treaty was signed at the 1999 OSCE Istanbul Summit to replace bloc-based ceilings with national and territorial limitations. The new arrangement, however, never entered into force for all parties, and the CFE regime gradually underwent serious erosion.

Meanwhile, the institutionalization of the CSCE continued, and on 1 January 1995 it became the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). The process that had begun in Helsinki was thereby transformed into a more permanent institutional structure equipped with standing institutions, conflict-prevention activities, confidence- and security-building measures, field missions, and election-observation mechanisms.

The Post-Cold War Disruption of the Balance of Power

The dissolution of the Soviet Union in 1991 fundamentally altered the balance of power upon which this system had rested. Although the Russian Federation was, in legal terms, the principal successor state to the Soviet Union, during the 1990s it had lost a significant part of the economic, military, and political capacity that had underpinned Soviet great-power status. From the perspective of the United States, the emergence of a unipolar environment also diminished the perceived need to recognize Russia as one of the major powers carrying equal weight within the European security architecture. Yet the 1990 Charter of Paris and the end of the Cold War could have provided an opportunity to replace the bloc-based division between NATO and the Warsaw Pact with a more inclusive European security order extending from Vancouver to Vladivostok. Instead, during the period that followed, particularly under the presidencies of Bill Clinton and George W. Bush, US policy became increasingly influenced by a powerful neoconservative agenda and expanded the NATO-centered security architecture in line with a strategic vision aimed first at containing Russia and ultimately at fragmenting it. Therefore, the OSCE, whose foundations rested upon the 1975 Helsinki Final Act, evolved from a potential central mechanism of the European balance of power into an institution primarily concerned with political norms, elections, human rights, crisis management, and confidence-building measures.

From Yugoslavia to NATO’s Eastward Enlargement

The Yugoslav crisis constituted an important turning point in the Russian perception of this transformation. The disintegration of Yugoslavia, the war in Bosnia, and particularly NATO’s 1999 military operation against Yugoslavia, conducted without explicit authorisation from the United Nations Security Council, reinforced the view in Moscow that the emerging post-Cold War international system rested increasingly upon Western military superiority. The fragmentation of Yugoslavia also substantially increased the geopolitical weight of the United States in the Balkans, while weakening Russia’s historical sphere of influence and its geopolitical links towards the Adriatic. From Moscow’s perspective, therefore, the Yugoslav crisis became more than a Balkan conflict; it emerged as one of the clearest indications that the European balance of power was being reconfigured to Russia’s disadvantage in the post-Cold War era.

During the same period, NATO’s eastward enlargement—first through the accession of former Warsaw Pact members and subsequently through the incorporation of the Baltic states—significantly reduced the strategic depth separating Russia from NATO. Western governments interpreted this enlargement primarily through the right of sovereign states to determine their own security alignments. Moscow, by contrast, perceived the same process, particularly the 2004 accession of the Baltic and Black Sea states to NATO, as the strategic encirclement of Russia and the exploitation of the weakness it had experienced following the collapse of the Soviet Union. Any attempt to understand the subsequent crises of the European security order must therefore take these two fundamentally different security perceptions into account.

Following the intervention in Yugoslavia, the geographical center of gravity of Western military power gradually shifted towards West Asia and North Africa. After 11 September 2001, the growing influence of neoconservative and Zionist approaches on US foreign and security policy culminated in the 2003 intervention in Iraq. In the following period, Libya and Syria likewise became central theatres of external intervention and regime-change policies. From the perspective of Israel’s regional security geopolitics, this process also resulted in the weakening of regional powers such as Iraq and Syria, as well as pressure on Iran—states capable of constituting a counterweight to Israel—and contributed to the emergence of a belt of failed or severely weakened states around Israel. The process that had begun with the contraction of Russia’s geopolitical space in the Balkans thus continued in West Asia through the transformation of existing regional balances of power increasingly in Israel’s favor.

The growing number and scope of military interventions by the United States and other Western states in West Asia and North Africa further hardened Russia’s assessment of the West’s use of military power. In particular, the association of concepts such as regime change, humanitarian intervention, and democratization with military intervention deepened distrust in Moscow and contributed to the gradual hardening of Russian foreign and security policy. Russia increasingly ceased to interpret developments in its own near abroad as isolated regional crises. Instead, Moscow began to view them as components of a broader geopolitical transformation extending from Yugoslavia and Iraq to NATO’s eastward enlargement, which it increasingly perceived as ultimately directed towards the containment and fragmentation of Russia. By the second half of the 2000s, it had become clear that Moscow no longer regarded the post-Cold War European security order as acceptable.

The 2008 Georgia War: Russia’s First Geopolitical Brake

From this perspective, the 2008 Georgia War represented an important turning point. At the NATO Bucharest Summit in April 2008, the declaration that Ukraine and Georgia would eventually become members of NATO was perceived by Russia as a strategic development directly affecting its own security sphere. Following Georgia’s military operation against South Ossetia and Tskhinvali on the night of 7–8 August 2008, Russia launched a large-scale military intervention. The ensuing war was significant because, for the first time since the end of the Cold War, Moscow demonstrated that it was prepared to use military force to resist the further expansion of Western and NATO influence into the former Soviet space.

The Russian intervention had serious consequences for Georgia’s sovereignty and territorial integrity, but it also foreshadowed a broader shift in the balance of power within the European security system. Moscow was signaling that the era of the weak Russia of the 1990s was coming to an end and that it was prepared, when necessary, to respond with military means to unilateral changes in the security balance within its near abroad. In this sense, the August 2008 war can be regarded as the first serious military and geopolitical brake applied by Russia against the expansion of the Western geopolitical sphere in the post-Cold War era.

The 2014 Ukraine Crisis and the Erosion of the Helsinki Order

The Maidan events that began in Kyiv against the government of Viktor Yanukovych in 2014, the involvement of the United States and the European Union, and the subsequent overthrow of the government, followed by Russia’s annexation of Crimea, cannot be considered independently of the 2008 crisis. While Western governments interpreted the fall of the Yanukovych government as the outcome of a democratic popular movement and the Ukrainian public’s political orientation towards Europe, Moscow regarded the process as a Western-supported change of government, actively backed by the United States and other Western states, with the geopolitical objective of separating Ukraine from Russia’s sphere of influence.

The 2014 crisis also exposed the growing tension between two conceptions of security that had existed within the broader Helsinki framework. The West emphasized Ukraine’s sovereignty and its right to determine its own foreign-policy orientation, whereas Russia regarded NATO’s expansion towards its borders and the prospect of Ukraine’s incorporation into the Western security system as a strategic threat to its own security. One side therefore emphasized sovereignty and the freedom to choose alliances, while the other stressed the indivisibility of security and the preservation of the strategic balance in its immediate neighborhood.

Europe consequently entered a period in which both sides accused one another of violating the principles of Helsinki, while simultaneously losing the common security mechanisms capable of managing the tensions between those principles. Following the failure of the Minsk processes, the Russia-Ukraine war that began in 2022 can therefore be understood not merely as a regional war arising from the developments that followed 2014, but also as the military collapse of a European security architecture that had been eroding for many years. The mutual recognition of power and the management of competing security concerns that had underpinned Helsinki in 1975 had given way to a new and considerably more dangerous era, in which each side increasingly sought to achieve its own security through the strategic weakening of the other.

The Defining Factor in the New Equation: China

One of the most important factors distinguishing the present strategic environment from that of 1975 is the economic, technological, and military power that China has attained within the global system. At the time of the signing of the Helsinki Final Act, the military-strategic balance of the international system was essentially structured around the United States and the Soviet Union. Today, however, while the United States seeks to contain and strategically weaken Russia in Europe, it is simultaneously engaged in an increasingly intense strategic competition with a rising China in the Indo-Pacific and is attempting to preserve an Israel-centered military and political order in West Asia. Unlike during the Cold War, Washington is therefore compelled to allocate power and resources simultaneously across several major geopolitical fronts.

At the same time, Russia’s exclusion from the European security system and the contraction of its economic relations with the West have further deepened Moscow’s relationship with Beijing. The growing China-Russia alignment in energy, trade, military technology, diplomacy, and transportation networks across Eurasia raises the prospect of a degree of Eurasian geopolitical integration on a scale that the United States did not confront during the Cold War. Iran’s expanding political, economic, and military relations with both Russia and China reinforce this trend, making it increasingly difficult to treat the geopolitical struggles unfolding in Europe, West Asia, and the Indo-Pacific as separate from one another.

The China factor is therefore becoming increasingly decisive in determining the prospects for a new Helsinki process in Europe. If China increasingly emerges as Washington’s principal strategic competitor, an important question will arise as to whether the continued exclusion of Russia from the European security system is driving Moscow further towards Beijing and thereby contributing to the formation of a broad concentration of Eurasian power opposed to the United States. One of the principal geopolitical variables that could open the way for a new Helsinki process may therefore be a reassessment in Washington of the long-term strategic costs of turning Russia into China’s permanent strategic partner.

Is a New Helsinki Possible in Europe?

Whether a new Helsinki process can emerge will depend to a considerable extent on a change in Washington’s geopolitical assessment of Russia. If the United States continues to regard Russia as a power that should be excluded from the European security system or strategically neutralized over the long term, the establishment of a new Helsinki order will remain extremely difficult. Conversely, if the rise of China becomes the overriding priority of American strategy, and if Washington concludes that Russia’s complete transformation into a strategic partner of China would impose a greater geopolitical cost on the United States, this could open the way for a different approach to European security.

Such an approach would neither require the acceptance of all Russian demands nor imply that the sovereignty and security concerns of Ukraine or the states of Eastern Europe should be disregarded. Nor should a new Helsinki be conceived as a new division of spheres of influence between the United States and Russia imposed upon the rest of Europe. Rather, the objective should be to establish an equilibrium capable of reconciling the reality that Russia is a permanent component of the European security system with the sovereign rights and legitimate security concerns of other European states. The essence of a new Helsinki, as in 1975, would lie in the recognition by all parties that they cannot eliminate one another and that none can build its own absolute security upon the absolute insecurity of the other.

Such a European security architecture would necessarily have to encompass a broad range of issues, from Ukraine’s post-war status and Black Sea security to NATO-Russia lines of contact, intermediate- and longer-range missiles, the forward deployment of nuclear weapons, and large-scale military exercises. Yet simply reproducing the security mechanisms of 1975 or 1990 would not be sufficient. Hypersonic weapons, long-range precision-strike systems, unmanned aerial and combat aerial vehicles, and increasingly sophisticated intelligence, surveillance, and reconnaissance capabilities have made the military balance in Europe considerably more complex than it was in previous decades. A new security architecture would therefore have to address these emerging military capabilities alongside traditional limitations on conventional forces.

Within this framework, the experience of the CFE Treaty could provide a useful foundation for limiting conventional forces and, in particular, excessive force concentrations along lines of contact; establishing reciprocal notification of military activities; providing advance notice of large-scale exercises; restoring on-site inspection and verification mechanisms; and developing new confidence- and security-building measures. A new Helsinki could thereby become not merely a political declaration, but a security architecture founded upon a measurable and verifiable military balance.

The purpose of a new Helsinki, therefore, should not be to reproduce the institutions of the Cold War or to divide Europe once again into spheres of influence. It should instead be to establish an equilibrium that recognizes the existing distribution of power, acknowledges Russia as a permanent component of the European security system, and re-institutionalizes the principle that the security of no state can be built upon the absolute insecurity of another.

The Changing Geopolitical Landscape in West Asia

West Asia is also witnessing the possibility of a different, yet equally significant, transformation. Throughout the region’s modern history, sectarian, ethnic, and ideological divisions have been continuously intertwined with interstate rivalry, while the struggle between Iran and Saudi Arabia has long been interpreted as the geopolitical manifestation of the Sunni-Shia divide. Extra-regional powers have exploited and encouraged these divisions, conducted false-flag operations, co-opted political leaders, and thereby strengthened their influence and military presence in West Asia. In recent years, however, important signs have emerged suggesting that this structure may be beginning to change.

Israel’s emergence after 1973 as a central actor in US geopolitics facilitated the strategic management of both the wealthy Gulf states and the strategically vital Suez Canal. In this process, eschatology, through Zionism, was also transformed into a shared geopolitical instrument of the United States and Israel. Israel’s progressively expanding use of military force and its strategy of preserving regional military superiority consequently became major factors reshaping the security perceptions of West Asian states. The US-Israeli attack on Iran on 28 February 2026 constituted a major strategic warning in this process. The critical transformation, however, lies in the declining ability of theological and ideological differences to determine the security and geopolitical interests of states. While the pressure generated by Israel’s aggressive and genocidal military policies has accelerated this tendency, shared interests such as sovereignty, territorial integrity, and strategic autonomy are increasingly coming to the forefront.

The restoration of diplomatic relations between Iran and Saudi Arabia through Chinese mediation, the diversification of the Gulf states’ relations with China and Russia, and Türkiye’s normalization processes with regional states demonstrate that ideological and sectarian differences do not necessarily have to take precedence over state interests. These developments do not yet signify the emergence of a common regional security architecture. They do, however, provide an increasingly important foundation for the possible reorganization of West Asian politics around state sovereignty, national interest, and the balance of power rather than sectarian affiliation.

The Israel Factor and the Geopolitical Transformation of the Sunni-Shia Divide

Israel’s aggressive and genocidal use of military force across a broad geography extending from Gaza and Lebanon to Syria and Iran, together with its policies aimed at maintaining regional military superiority, is accelerating the transformation of traditional threat perceptions in West Asia. Türkiye, Iran, Saudi Arabia, and Egypt do not share identical policies towards Israel, security priorities, or relationships with extra-regional powers; nor should they be expected to develop a common political or military vision in the immediate future. Nevertheless, the geographical expansion of Israel’s use of military force, the unresolved Palestinian question, and the decisive role of extra-regional powers in the West Asian security architecture may increasingly encourage regional states—many of which have long regarded one another as rivals or even threats—to seek regional means of providing for their own security. Such a process would not eliminate sectarian divisions, but it could enable the emergence of new areas of geopolitical convergence based on state sovereignty and shared security concerns that transcend those divisions.

The Mecca Mutual Defence Treaty, signed by Türkiye, Saudi Arabia, and Pakistan on 7 August 2026, represents one of the earliest yet potentially highly significant indications of this transformation. The treaty’s principle that an armed attack against one party shall be regarded as an attack against the others signifies more than the deepening of military cooperation among the three states. More importantly, it strengthens the idea that regional security need not remain dependent exclusively on security umbrellas provided by extra-regional powers, particularly the United States, but can instead be organized around the military, economic, and technological capabilities of the regional states themselves. The fact that the treaty does not identify any particular state as a threat, Ankara’s explicit emphasis that it is not directed against Iran or any other country, and the perception of Egypt as a natural potential future participant all raise the possibility that the Mecca Entente could evolve beyond a narrowly defined Sunni bloc into a broader regional security architecture.

If this emerging structure centered on Türkiye, Saudi Arabia, Pakistan, and potentially Egypt can, over time, evolve towards a broader conception of security that does not exclude Iran, it could form the nucleus of a transition in West Asia from alliance systems shaped by external hegemons towards a regional balance-of-power system constructed by the regional states themselves. Indeed, some official statements from Iran have also interpreted the Mecca Treaty as an indication of a new approach capable of reducing the region’s dependence on external powers for its security.

What is at stake, therefore, is not the formation of a new ideological unity between the Sunni and Shia worlds. A more realistic possibility is that states may cooperate around shared interests such as sovereignty, territorial integrity, security, and strategic autonomy despite the persistence of theological and sectarian differences. If such a transformation takes place, the Sunni-Shia divide will not disappear, but it could gradually lose its traditional role as a divisive geopolitical fault line repeatedly exploited and encouraged by the Collective West in its approach to West Asia.

From this perspective, the principal strategic significance of the Mecca Entente lies not merely in its character as a defense agreement among three states, but in the fact that, for the first time, it gives an institutional framework to the possibility that West Asian security could evolve from an externally managed hegemonic order towards a new architecture based on a regional balance of power.

The Convergence of Helsinki and Westphalia in the New Multipolar Order

The Westphalian order of 1648 did not eliminate the theological differences between Catholicism and Protestantism, but it opened the way for the European state system to operate increasingly based on sovereignty, state interest, and the balance of power rather than confessional affiliation. If a comparable development were to take place in West Asia, Iran would retain its Shia character, Saudi Arabia its position within the Sunni world, while Türkiye and Egypt would continue to preserve their own historical and strategic identities. What could change is not the existence of these differences, but their role as the defining axis of regional geopolitics. The fundamental objective in this context should be to restrain Israel’s aggressive conduct and achieve a peaceful and just settlement in Palestine.

The foundation of a new Westphalia in West Asia could therefore be the reassertion of state sovereignty rather than theological reconciliation. Respect for the sovereignty and territorial integrity of states, the transformation of Israel into a norm-abiding state that respects international law, the limitation of external interventions aimed at regime change, the prevention of sectarian and ethnic differences from being used as instruments of interference in the internal affairs of other states, and the shaping of regional security, to the greatest extent possible, by the states of the region themselves could constitute the principal foundations of such an order. In this sense, a new Westphalia would not require West Asian states to unite around the same ideological or political orientation, but rather to recognize one another’s continued existence and legitimate security interests despite their differences.

Israel’s increasing military pressure could, meanwhile, become a geopolitical catalyst accelerating such a transformation. Türkiye, Iran, Saudi Arabia, and Egypt, which have competed with one another for extended periods, need not develop identical strategic visions or policies towards Israel. The West Asian search for a new Westphalia should therefore not be understood as an attempt to create a new alliance or bloc. The fundamental transformation would instead begin when regional states increasingly seek to construct their security not through sectarian alignments or the protection of extra-regional powers, but through a balance of power among sovereign states and the mutual recognition of interests.

Conclusion: From Hegemony to the Balance of Power

The fundamental dynamic that could make both a new Helsinki and a new Westphalia possible is the changing distribution of power within the international system. The unipolar era that emerged after the Cold War was itself the product of a particular historical balance of power, and that balance is now receding into the past. The central question for the coming period is therefore not whether multipolarity will emerge, but to what extent, and through what mechanisms, the existing international order will recognize the new distribution of power that is already taking shape. The transition from hegemony to the balance of power has already begun.

For Europe, the most important consequence of this transformation is the necessity of redefining Russia’s place within the European security architecture. An order based on the permanent exclusion of Russia from the European security system not only drives Moscow closer to Beijing but also perpetuates military tension across the European continent. For the United States in particular, the growing priority of long-term strategic competition with China may, over time, make the costs of this policy increasingly apparent. It is precisely here that the foundations of a new Helsinki could emerge.

The issue is neither the acceptance of all Russian demands nor the renewed division of Europe into spheres of influence. Rather, it is the need to recall the fundamental reality that made the Helsinki process of 1975 possible. If neither side can eliminate the other from the European security equation, security cannot be built upon the absolute insecurity of the opposing side; it must instead rest upon the mutual recognition of power and a verifiable equilibrium. Europe therefore does not require a new era of friendship, but a new security architecture capable of managing competition, defining limits on the use of military power, making armaments subject to verification, maintaining crisis-management and communication channels, and narrowing the pathways that could lead to direct war. The contemporary value of Helsinki lies not in reproducing the institutions of the past, but in restoring the strategic realism that rested upon the mutual recognition of power.

In West Asia, the same transformation is unfolding on a different historical and geopolitical terrain. The prerequisite for a new Westphalia is neither the disappearance of the Sunni-Shia division nor the unification of regional states under a common ideological identity. The fundamental transformation could instead begin when sectarian differences cease to constitute the principal geopolitical axis shaping the security policies of states. Israel’s expanding aggressive and genocidal use of military force, the continuing absence of a settlement to the Palestinian question, and the shared security concerns generated by extra-regional interventions are making principles such as sovereignty, territorial integrity, strategic autonomy, and the limitation of external intervention increasingly important for states whose interests otherwise differ considerably. The historical significance of emerging regional security initiatives such as the Mecca Entente should also be assessed within this framework.

A new Westphalia in West Asia would therefore mean the creation not so much of an alliance system as of a new regional order of conduct. If states move away from attempts to change one another’s regimes, exploit internal fault lines, or eliminate regional rivals, and instead mutually recognize each other’s sovereignty and legitimate security interests, the region’s dependence on external hegemonic intervention could also diminish. It is precisely here that the Westphalian analogy acquires its meaning: what matters is not the possession of identical values, but the acceptance of rules that make coexistence possible despite profound differences.

From this perspective, a new Helsinki in Europe and a new Westphalia in West Asia should not be regarded as two independent processes. Both are regional manifestations of a broader historical transformation in which hegemonic supremacy is eroding, and the balance of power is returning to the center of international politics. Helsinki could represent the mutual recognition of power in Europe, while Westphalia could represent the mutual recognition of sovereign existence among West Asian states despite Israeli pressure. The former would require security to be pursued not by encircling the opposing power but by taking its continued existence into account; the latter would require regional order to be constructed not by fragmenting rival states under US-Israeli pressure, but by recognizing their sovereignty.

The fundamental reality revealed by historical experience has not changed. Enduring security orders are built not upon states liking one another or sharing the same values, but upon their recognition that they cannot eliminate one another. This was the strategic realism represented, under very different historical conditions, by the Westphalia of 1648 and the Helsinki of 1975.

Uluslararası sistemde kalıcı güvenlik düzenleri çoğu zaman barış idealinin güçlenmesinden değil, güç gerçekliğinin taraflara kendisini kabul ettirmesinden doğmuştur. Taraflardan hiçbiri diğerini siyasi veya askerî olarak tasfiye edemediğinde, mutlak üstünlük arayışının maliyeti sürdürülemez hale geldiğinde ve savaşın devamı elde edilebilecek kazançtan daha büyük riskler üretmeye başladığında diplomasi yeniden güç dengesinin dili haline gelir. Aralarında 3 asır zaman farkı olsa da 1648 Westphalia düzeni de 1975 Helsinki Nihai Senedi de birbirinden çok farklı şartlarda ortaya çıkmış olmalarına rağmen bu temel gerçekliğin ürünleriydi.

1648 Westphalia, Avrupa’yı tüketen Katolik-Protestan savaşlarının ardından mezhepsel farklılıkları ortadan kaldırmadı. Katolikler Katolik, Protestanlar Protestan kaldılar. Buradaki salt gerçek değişen, teolojik ayrılıkların devletler sistemini sürekli savaş halinde tutmasının sürdürülemez olduğunun anlaşılmasıydı. Egemenlik, devlet çıkarı ve güç dengesi giderek mezhepsel aidiyetlerin önüne geçti. Westphalia’nın tarihsel önemi bu nedenle yalnızca Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdirmesinde değil, farklı siyasi ve dinsel kimliklerin birbirlerinin varlığını kabul ederek aynı devletler sistemi içinde yaşayabilecekleri bir düzenin önünü açmasındaydı.

1975 Helsinki Nihai Senedi ise benzer bir güç gerçekliğinin Avrupa güvenliğine yansımasıydı. Soğuk savaş döneminde ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki ideolojik ve jeopolitik mücadele sona ermemişti. NATO ile Varşova Paktı birbirlerinin karşısında duruyor, nükleer silahlar ise herhangi bir büyük savaşın sonuçlarını kontrol edilemez hale getiriyordu. Ancak Washington Moskova’yı, Moskova da Washington’u Avrupa güvenlik denkleminden çıkarabilecek durumda değildi. Helsinki bu nedenle bir dostluk projesi değil, karşılıklı güç kabulüne dayanan bir stratejik uzlaşmaydı. Tarafların birbirlerinin varlığını, sınırlarını ve belirli güvenlik kaygılarını hesaba katması Avrupa’daki askerî rekabetin kurallara bağlanmasına imkân verdi.

Bugün uluslararası sistem yeniden böyle bir tarihsel eşiğe yaklaşmaktadır. Soğuk Savaş sonrasının tek kutuplu düzeni aşınırken Çin’in yükselişi, Rusya’nın askerî ve jeopolitik direnci, İran’ın bölgesel ağırlığı ve Küresel Güney’in artan stratejik özerklik arayışı güç dağılımını değiştirmektedir. Avrupa’da Rusya ile Kolektif Batı arasındaki güvenlik düzeni Ukrayna savaşıyla fiilen çökerken, Batı Asya’da İsrail’in giderek genişleyen askerî güç kullanımı İran, Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır ve diğer bölge devletlerinin güvenlik hesaplarını en azından geleneksel teolojik kutuplaşmalardan (Şii -Sünni Ayrımı gibi) çıkarıp yeniden jeopolitik gerçekler paralelinde şekillendirmektedir. Her iki coğrafyada da farklı nedenlerle aynı temel soru ortaya çıkmaktadır. Güvenlik yeniden hegemonik üstünlük arayışı üzerinden mi kurulacaktır, yoksa birbirini tasfiye edemeyen güçlerin karşılıklı varlığını kabul ettiği yeni dengeler mi ortaya çıkacaktır? Bu açıdan Avrupa’nın ihtiyacı, Rusya’yı Avrupa güvenlik sisteminin kalıcı bir unsuru olarak kabul eden ve askerî rekabeti yeniden kurallara bağlayan yeni bir Helsinki anlayışı olabilir. Batı Asya’da ise ihtiyaç farklıdır. Burada amaç Şii-Sünni ayrımını veya bölgenin tarihsel, etnik ve ideolojik farklılıklarını ortadan kaldırmak değil, bu farklılıkların devletlerin egemenlik, güvenlik ve ortak jeopolitik çıkarlarının önüne geçmesini engelleyecek yeni bir siyasi anlayış geliştirmektir. Başka bir ifadeyle Avrupa’nın önündeki soru yeni bir Helsinki’nin, Batı Asya’nın önündeki soru ise yeni bir Westphalia’nın mümkün olup olmadığıdır. Her iki arayışın arkasında ise aynı küresel dönüşüm bulunmaktadır: Hegemonik üstünlüğün aşınması ve güç dengesinin uluslararası siyasetin temel belirleyicilerinden biri olarak yeniden öne çıkması.

Helsinki’nin Temeli: Karşılıklı Güç Kabulü

Helsinki sürecinin temelinde tarafların birbirlerini sevmeleri, ideolojik farklılıklarını azaltmaları veya ortak bir dünya görüşüne ulaşmaları bulunmuyordu. Tam tersine, Avrupa Güvenlik ve İş birliği Konferansı’nı (AGİK) mümkün kılan temel unsur, ABD ile Sovyetler Birliği’nin birbirlerini Avrupa güvenlik sisteminden çıkaramayacaklarını kabul etmeleriydi. Sovyetler Birliği, Varşova Paktı üzerinden Batı Avrupa’daki Amerikan askerî varlığını ve NATO’yu ortadan kaldırabilecek durumda değildi. ABD ve NATO da Sovyetler Birliği’nin Doğu Avrupa’daki askerî ve siyasi ağırlığını yok sayamıyordu. 1972’de başlayan hazırlık görüşmeleri ve 1973-1975 arasındaki müzakereler bu güç dengesi üzerinde gelişti. Bu konvansiyonel güç dengesi, stratejik düzeyde ABD ile Sovyetler Birliği arasında oluşan nükleer caydırıcılık dengesiyle tamamlanıyordu. Karşılıklı Garantilenmiş İmha (MAD) kapasitesinin büyük güçler arasında doğrudan savaşın maliyetini kabul edilemez seviyeye çıkarması, Avrupa’daki rekabetin ortadan kaldırılmasını değil, belirli kurallar ve güven artırıcı mekanizmalar içinde yönetilmesini gerekli kılıyordu.

1975 Helsinki Nihai Senedi ile sınırların dokunulmazlığı, devletlerin egemen eşitliği, kuvvet kullanmama, içişlerine müdahale etmeme, uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözümü ve insan hakları aynı siyasi çerçeve içinde ele alındı. Böylece Avrupa güvenliği yalnız askerî caydırıcılığa değil, karşı tarafın varlığının ve güvenlik kaygılarının hesaba katıldığı bir siyasi denge anlayışına bağlandı. AGİK sürecinin sonraki yıllarda Belgrad, Madrid ve Viyana toplantılarıyla devam etmesi de Helsinki’nin tek seferlik bir diplomatik uzlaşma değil, Avrupa’daki stratejik rekabeti yönetmeye yönelik uzun vadeli bir süreç olarak tasarlandığını gösteriyordu.

Paris Şartı ve AKKA

Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle bu mimari yeni bir aşamaya geçti. Kasım 1990’da kabul edilen Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı (Charter) , Berlin Duvarı’nın yıkılması ve Doğu-Batı bölünmesinin sona ermesi sonrasında Helsinki ilkelerini yeni döneme uyarladı. “Bölünmüş Avrupa’nın sona erdiği” anlayışı üzerine demokrasi, barış ve iş birliğine dayalı ortak bir Avrupa güvenlik alanı hedeflenirken, AGİK’in kurumsallaşmasının da önü açıldı. Paris Şartı ile aynı tarihsel dönemde oluşturulan Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması (AKKA/CFE) ise bu siyasi uzlaşmanın askerî-stratejik ayağını meydana getiriyordu. Kasım 1990’da NATO ve Varşova Paktı üyesi 22 devlet tarafından imzalanan antlaşma, Atlantik’ten Urallara kadar uzanan geniş coğrafyada konvansiyonel askerî kuvvetlere kapsamlı sınırlamalar getirdi. Beş temel silah kategorisinde (tanklar, zırhlı muharebe araçları, topçu sistemleri, savaş uçakları ve taarruz helikopterleri) iki blok için toplam tavanlar belirlenirken kuvvetlerin belirli bölgelerde aşırı yoğunlaşmasını önleyen bölgesel ve alt-bölgesel sınırlamalar da oluşturuldu. Özellikle Avrupa’nın kuzey ve güney kanatlarında aşırı kuvvet yığınağını sınırlayan “kanat (Flank) düzenlemeleri” Türkiye açısından da doğrudan önem taşıyordu. AKKA’nın amacı yalnızca toplam silah sayısını azaltmak değildi. Asıl stratejik hedef, taraflardan herhangi birinin kısa sürede büyük bir kuvvet yoğunluğu oluşturarak sürpriz saldırı veya geniş çaplı taarruz harekâtı başlatma kapasitesini azaltmaktı. Bunun için sayısal tavanların yanında ayrıntılı bilgi değişimi, askerî birlik ve teçhizat bildirimleri, yerinde denetimler ve doğrulama mekanizmaları oluşturuldu. Antlaşmanın uygulanması sonucunda on binlerce ağır silah sistemi imha edildi veya hizmet dışına çıkarıldı. Böylece Helsinki’de ortaya çıkan siyasi güvenlik anlayışı, AKKA ile ölçülebilir ve denetlenebilir bir askerî kuvvet dengesiyle desteklenmiş oldu.

Ancak AKKA’nın temelinde NATO-Varşova Paktı arasındaki iki bloklu askerî denge bulunuyordu. Varşova Paktı’nın 1991’de dağılması, Sovyetler Birliği’nin ortadan kalkması ve daha sonraki yıllarda NATO’nun doğuya doğru genişlemesi antlaşmanın üzerine kurulduğu stratejik coğrafyayı kökten değiştirdi. Bu nedenle 1999 İstanbul AGİT Zirvesi’nde Uyarlanmış AKKA Antlaşması imzalanarak blok esaslı tavanların yerine devlet ve bölge esaslı sınırlamalara geçilmeye çalışıldı. Ancak yeni düzenleme hiçbir zaman bütün taraflar bakımından yürürlüğe giremedi ve AKKA sistemi zaman içinde ciddi biçimde aşındı. Bu arada AGİK’in kurumsallaşması devam etti ve 1 Ocak 1995’ten itibaren Avrupa Güvenlik ve İş birliği Teşkilatı (AGİT/OSCE) adını aldı. Böylece Helsinki’de başlayan süreç, sürekli kurumları, çatışma önleme faaliyetleri, güven ve güvenlik artırıcı önlemleri, saha misyonları ve seçim gözlem mekanizmaları bulunan daha kalıcı bir yapıya dönüştü.

Soğuk Savaş Sonrası Güç Dengesinin Bozulması

Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılması bu sistemin dayandığı güç dengesini köklü biçimde değiştirdi. Rusya Federasyonu hukuken Sovyetler Birliği’nin temel ardılı olmakla birlikte, 1990’lı yıllarda ekonomik, askerî ve siyasi bakımdan Sovyet dönemindeki büyük güç kapasitesini önemli ölçüde kaybetmişti. ABD açısından ortaya çıkan tek kutuplu ortam, Rusya’nın Avrupa güvenlik mimarisinin eşit ağırlıklı büyük güçlerinden biri olarak kabul edilmesi yönündeki ihtiyacı da azalttı. Oysa 1990 Paris Şartı ve Soğuk Savaş’ın sona ermesi, NATO ile Varşova Paktı arasındaki bloklaşmanın yerine Vancouver’dan Vladivostok’a uzanan daha kapsayıcı bir Avrupa güvenlik düzeninin geliştirilmesine imkân verebilirdi. Bunun yerine takip eden dönemde ABD, özellikle Bill Clinton ve George Bush’un başkanlıkları döneminde güçlü neocon politikalara teslim oldu ve Rusya’yı önce kuşatacak ve sonra parçalayacak vizyona yönelik olarak NATO merkezli güvenlik mimarisini genişletti. Böylece temeli 1975Helsinki Nihai Senedine dayanan AGİT, Avrupa güvenliğinin asli güç dengesi mekanizması olmaktan ziyade siyasi normlar, seçimler, insan hakları, kriz yönetimi ve güven artırıcı önlemler alanında faaliyet gösteren bir kuruma dönüştü.

Yugoslavya’dan NATO’nun Doğuya Genişlemesine

Bu dönüşümün Rusya açısından algılanışında Yugoslavya krizi önemli bir eşik oluşturdu. Yugoslavya’nın parçalanması, Bosna savaşı ve özellikle 1999 yılında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin açık yetkilendirmesi olmaksızın gerçekleştirilen NATO’nun Yugoslavya harekâtı, Moskova’da Soğuk Savaş sonrasında oluşan yeni uluslararası sistemin Batı’nın askerî üstünlüğüne dayandığı yönündeki kanaati güçlendirdi. Yugoslavya’nın parçalanması aynı zamanda ABD’nin Balkanlar’daki jeopolitik ağırlığını artırırken Rusya’nın tarihsel etki alanını ve Adriyatik’e yönelik jeopolitik bağlantılarını önemli ölçüde zayıflattı. Böylece Moskova açısından Yugoslavya krizi yalnızca bir Balkan çatışması değil, Soğuk Savaş sonrasında Avrupa’daki güç dengesinin Rusya aleyhine yeniden şekillenmesinin önemli göstergelerinden biri haline geldi.

Aynı dönemde NATO’nun doğuya doğru genişlemesi, önce eski Varşova Paktı üyelerinin, ardından Baltık devletlerinin İttifaka katılmasıyla Rusya ile NATO arasındaki stratejik derinliği önemli ölçüde azalttı. Batılı devletler bu genişlemeyi bağımsız devletlerin kendi güvenlik tercihlerini yapma hakkı çerçevesinde değerlendirirken Moskova aynı süreci özellikle 2004’te Baltık ve Karadeniz ülkelerinin NATO’ya dahil olması ile Rusya’nın çevrelenmesi ve Soğuk Savaş sonrasında ortaya çıkan zayıflığından yararlanılması şeklinde algıladı. Avrupa güvenlik düzeninin sonraki krizlerini anlayabilmek için bu iki farklı güvenlik algısını birlikte değerlendirmek gerekir.

Yugoslavya müdahalesinin ardından Batı’nın askerî güç kullanımının ağırlık merkezi giderek Batı Asya ve Kuzey Afrika’ya kaydı. 11 Eylül 2001 sonrasında ABD dış ve güvenlik politikasında neocon ve Siyonist yaklaşımın güç kazanmasıyla 2003 Irak müdahalesi gerçekleşti. Takip eden dönemde Libya ve Suriye de dış müdahale ve rejim değişikliği politikalarının merkezindeki ülkeler haline geldi. Bu süreç aynı zamanda İsrail’in bölgesel güvenlik jeopolitiği açısından Irak, Suriye ve İran gibi İsrail’e karşı denge oluşturabilecek bölgesel güçlerin zayıflatılması ve İsrail etrafında başarısız devletler kuşağının oluşturulma sonucunu doğurdu. Böylece Balkanlar’da Rusya’nın jeopolitik alanının daralmasıyla başlayan süreç, Batı Asya’da mevcut bölgesel güç dengelerinin İsrail lehine dönüştürülmesiyle devam etti.

ABD liderliğinde Batılı devletlerin Batı Asya ve Kuzey Afrika’daki artan askerî müdahaleleri, Rusya’nın Batı’nın güç kullanımına ilişkin değerlendirmesini daha da sertleştirdi. Özellikle rejim değişikliği, insani müdahale ve demokratikleşme kavramlarının askerî müdahalelerle birlikte kullanılmasının Moskova’da yarattığı güvensizlik, Rus dış ve güvenlik politikasının giderek daha sert bir çizgiye yönelmesinde etkili oldu. Rusya kendi yakın çevresindeki gelişmeleri de giderek münferit bölgesel krizler olarak değil, Yugoslavya’dan Irak’a ve NATO’nun doğuya genişlemesine kadar uzanan ve sonucunda Rusya’nın çevrelenmesi ve parçalanması hedefli daha geniş bir jeopolitik dönüşümün parçaları olarak değerlendirmeye başladı. 2000’lerin ikinci yarısından itibaren Moskova’nın Soğuk Savaş sonrasında oluşan Avrupa güvenlik düzenini artık kabul edilebilir görmediği açıktır.

2008 Gürcistan Savaşı: Rusya’nın İlk Jeopolitik Freni

Bu açıdan 2008 Gürcistan Savaşı önemli bir dönüm noktasıdır. Nisan 2008’de gerçekleştirilen NATO Bükreş Zirvesi’nde Ukrayna ve Gürcistan’ın gelecekte NATO üyesi olacaklarının ilan edilmesi, Rusya tarafından doğrudan kendi güvenlik alanına yönelik stratejik bir gelişme olarak algılandı. Gürcistan’ın 7-8 Ağustos 2008 gecesi Güney Osetya ve Tşhinvali’ye yönelik askerî harekâtının ardından Rusya’nın geniş çaplı askerî müdahalede bulunmasıyla başlayan savaş, Moskova’nın Soğuk Savaş sonrasında ilk kez eski Sovyet coğrafyasındaki Batı ve NATO nüfuzunun genişlemesine askerî güç kullanarak karşı koymaya hazır olduğunu göstermesi bakımından önemliydi. Gürcistan’ın egemenliği ve toprak bütünlüğü açısından ciddi sonuçlar yaratan Rus müdahalesi, aynı zamanda Avrupa güvenlik sistemindeki güç dengesi değişiminin de habercisiydi. Moskova, 1990’ların zayıf Rusya’sının geride kalmaya başladığını ve kendi yakın çevresindeki güvenlik dengelerinin tek taraflı biçimde değiştirilmesine gerektiğinde askerî araçlarla karşılık vereceğini ortaya koyuyordu. Bu yönüyle Ağustos 2008 savaşı, Soğuk Savaş sonrasında Batı lehine genişleyen jeopolitik alan karşısında Rusya’nın uyguladığı ilk ciddi askerî ve jeopolitik fren olarak değerlendirilebilir.

2014 Ukrayna Krizi ve Helsinki Düzeninin Aşınması

2014 yılında Kiev’de Yanukoviç iktidarına karşı başlatılan başlayan Maidan olayları ve ABD&AB neocon müdahalesi ile gerçekleşen darbe sonrası Rusya’nın Kırım’ı ilhakı 2008 krizinden bağımsız değerlendirilemez. Yönetimin ABD darbesi ile devrilmesi Batılı ülkelerde demokratik bir halk hareketinin ve Ukrayna toplumunun Avrupa yönelimli siyasi tercihinin sonucu olarak değerlendirilirken, Moskova bu yaşanan süreci ABD ve Batılı devletlerin aktif biçimde desteklediği, Ukrayna’yı Rus jeopolitik alanından koparmayı amaçlayan bir iktidar değişikliği olarak gördü.

Ancak 2014 krizi aynı zamanda Helsinki düzeninin temelinde bulunan iki güvenlik anlayışı arasındaki çatışmayı da açığa çıkardı. Batı, Ukrayna’nın egemenliği ve kendi dış politika tercihlerini belirleme hakkını öne çıkarırken Rusya, NATO’nun kendi sınırlarına doğru genişlemesini ve Ukrayna’nın Batı güvenlik sistemine dâhil edilmesi ihtimalini kendi güvenliğine yönelik stratejik bir tehdit olarak değerlendirdi. Böylece bir taraf egemenlik ve ittifak seçme özgürlüğünü, diğer taraf ise güvenliğin bölünmezliği ve kendi yakın çevresindeki stratejik dengenin korunmasını öne çıkardı. Tarafların birbirlerini Helsinki ilkelerini ihlal etmekle suçladıkları, ancak bu ilkeler arasındaki gerilimi yönetebilecek ortak güvenlik mekanizmalarını giderek kaybettikleri bir döneme girildi. Minsk süreçlerinin başarısızlığından sonra 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna savaşı bu nedenle yalnızca 2014 sonrasında ortaya çıkan bir bölgesel savaş olarak değil, uzun süredir aşınmakta olan Avrupa güvenlik mimarisinin askerî olarak çöküşü şeklinde de değerlendirilebilir. 1975 Helsinki’nin temelindeki karşılıklı güç kabulü ve güvenlik kaygılarını yönetme anlayışı yerini, tarafların kendi güvenliklerini karşı tarafın stratejik gerilemesi üzerinden sağlamaya çalıştıkları yeni ve çok daha tehlikeli bir döneme bırakmıştı.

Yeni Denklemin Belirleyici Unsuru: Çin

Bugünkü şartları 1975’ten ayıran en önemli unsurlardan biri Çin’in küresel sistemde ulaştığı ekonomik, teknolojik ve askerî güçtür. Helsinki Nihai Senedi’nin imzalandığı dönemde uluslararası sistemin askerî-stratejik dengesi esas olarak ABD ile Sovyetler Birliği arasında kurulmuştu. Günümüzde ise ABD, Avrupa’da Rusya’yı sınırlandırmaya ve stratejik olarak yıpratmaya çalışırken, aynı zamanda Hint-Pasifik bölgesinde yükselen Çin ile giderek yoğunlaşan bir stratejik rekabet yürütmekte ve Batı Asya’da İsrail merkezli askerî-siyasi düzeni korumaya çalışmaktadır. Böylece Washington, Soğuk Savaş döneminden farklı olarak aynı anda birden fazla büyük jeopolitik cephede güç ve kaynak tahsis etmek zorunda kalmaktadır.

Diğer yandan Rusya’nın Avrupa güvenlik sisteminden dışlanması ve Batı ile ekonomik ilişkilerinin daralması Moskova’nın Pekin ile ilişkilerini daha da derinleştirmiştir. Enerji, ticaret, askerî teknoloji, diplomasi ve Avrasya’daki ulaşım ağları üzerinden gelişen Çin-Rusya yakınlaşması, ABD açısından Soğuk Savaş döneminde karşılaşmadığı ölçekte bir Avrasya jeopolitik bütünleşmesi ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. İran’ın da Rusya ve Çin ile siyasi, ekonomik ve askerî ilişkilerini geliştirmesi bu eğilimi güçlendirmekte, Avrupa, Batı Asya ve Hint-Pasifik’te yaşanan jeopolitik mücadelelerin birbirinden bağımsız değerlendirilmesini giderek zorlaştırmaktadır.

Bu nedenle Çin faktörü Avrupa’da yeni bir Helsinki ihtimali açısından da belirleyici hale gelmektedir. Washington açısından temel stratejik rakibin giderek Çin olması durumunda, Rusya’nın Avrupa güvenlik sisteminden sürekli dışlanmasının Moskova’yı Pekin’e daha fazla yaklaştırarak ABD’nin karşısında geniş bir Avrasya güç yoğunlaşması yaratıp yaratmadığı sorusu önem kazanacaktır. Yeni bir Helsinki arayışının önünü açabilecek temel jeopolitik değişkenlerden biri, ABD’nin Rusya’yı Çin’in kalıcı stratejik ortağı haline getirmenin kendi uzun vadeli çıkarları açısından taşıdığı maliyeti yeniden değerlendirmesi olabilir.

Avrupa’da Yeni Bir Helsinki Mümkün mü?

Yeni bir Helsinki sürecinin ortaya çıkıp çıkmayacağı büyük ölçüde Washington’un Rusya’ya ilişkin jeopolitik değerlendirmesinin değişmesine bağlı olacaktır. ABD, Rusya’yı Avrupa güvenlik sisteminden dışlanması veya uzun vadede stratejik olarak etkisizleştirilmesi gereken bir güç olarak görmeye devam ettiği sürece yeni bir Helsinki düzeninin kurulması oldukça güçtür. Buna karşılık Çin’in yükselişinin Amerikan stratejisinin temel önceliği haline gelmesi ve Rusya’nın bütünüyle Çin’in stratejik ortağı haline gelmesinin Washington açısından daha büyük bir jeopolitik maliyet yaratacağının kabul edilmesi, Avrupa’da farklı bir güvenlik yaklaşımının önünü açabilir.

Böyle bir yaklaşım Rusya’nın bütün taleplerinin kabul edilmesini gerektirmeyeceği gibi Ukrayna’nın veya Doğu Avrupa devletlerinin egemenlik ve güvenlik kaygılarının yok sayılması anlamına da gelmemelidir. Yeni bir Helsinki, ABD ile Rusya arasında Avrupa’nın geri kalanına dayatılacak yeni bir nüfuz alanları paylaşımı olarak da düşünülemez. Aksine amaç, Rusya’nın Avrupa güvenlik sisteminin kalıcı bir unsuru olduğu gerçeği ile diğer Avrupa devletlerinin egemenlik ve güvenlik haklarını aynı mimari içinde uzlaştırabilecek bir denge yaratmak olmalıdır. Yeni Helsinki’nin özü, 1975’te olduğu gibi, tarafların birbirlerini ortadan kaldıramayacaklarını ve kendi mutlak güvenliklerini karşı tarafın mutlak güvensizliği üzerine kuramayacaklarını kabul etmeleridir. Böyle bir Avrupa güvenlik mimarisi Ukrayna’nın savaş sonrası statüsünden Karadeniz güvenliğine, NATO-Rusya temas hatlarından orta ve uzun menzilli füzelere, nükleer silahların ileri konuşlandırılmasından büyük çaplı askerî tatbikatlara kadar geniş bir alanı kapsamak zorundadır. Ancak 1975 veya 1990’ın güvenlik mekanizmalarını aynen yeniden üretmek yeterli olmayacaktır. Hipersonik silahlar, uzun menzilli hassas vuruş sistemleri, İHA/SİHA’lar ve giderek gelişen istihbarat, keşif ve gözetleme imkânları Avrupa’daki askerî dengeyi geçmişten çok daha karmaşık hale getirmiştir. Dolayısıyla yeni güvenlik mimarisinin konvansiyonel kuvvet sınırlamalarının yanında bu yeni askerî yetenekleri de hesaba katması gerekecektir.

Bu çerçevede AKKA tecrübesinden yararlanılarak konvansiyonel kuvvetlerin ve özellikle temas hatlarındaki kuvvet yoğunlaşmalarının sınırlandırılması, askerî faaliyetlerin karşılıklı olarak bildirilmesi, büyük çaplı tatbikatların önceden haber verilmesi, yerinde denetim ve doğrulama mekanizmalarının yeniden kurulması ve yeni güven artırıcı önlemlerin geliştirilmesi düşünülebilir. Böylece yeni Helsinki yalnızca siyasi bir deklarasyon değil, ölçülebilir ve doğrulanabilir bir askerî denge üzerine oturan güvenlik mimarisine dönüşebilir. Dolayısıyla yeni Helsinki’nin amacı Soğuk Savaş kurumlarını aynen yeniden üretmek veya Avrupa’yı yeniden nüfuz alanlarına bölmek değil; mevcut güç dağılımını kabul eden, Rusya’yı Avrupa güvenlik sisteminin kalıcı unsurlarından biri olarak hesaba katan ve hiçbir devletin güvenliğinin diğerinin mutlak güvensizliği üzerine kurulamayacağı anlayışını yeniden kurumsallaştıran bir denge yaratmak olmalıdır.

Batı Asya’da Değişen Jeopolitik Zemin

Batı Asya’da da farklı fakat aynı derecede önemli bir dönüşüm ihtimali ortaya çıkmaktadır. Bölgenin modern tarihinde mezhepsel, etnik ve ideolojik ayrımlar devletlerarası rekabetle sürekli iç içe geçmiş, özellikle İran ile Suudi Arabistan arasındaki mücadele uzun süre Şii-Sünni ayrışmasının jeopolitik izdüşümü olarak değerlendirilmiştir. Bölge dışı güçler bu ayrışmaları teşvik ederek, sahte bayrak operasyonları düzenleyerek, yöneticileri satın alarak, Batı Asya’daki nüfuzlarını ve askerî varlıklarını güçlendirmişlerdir. Bununla birlikte son yıllarda bu yapının değişmeye başladığına ilişkin önemli işaretler ortaya çıkmaktadır.

İsrail’in 1973 sonrası ABD jeopolitiğinin asli aktörüne dönüşmesi ile hem zengin Körfez ülkelerinin hem de stratejik Süveyş Kanalının kontrolünün kolaylaştırılması sağlanmış oldu. Bunun için eskatoloji de Siyonizm üzerinden ABD ve İsrail ortak jeopolitik araçlarına dönüştürüldü. Böylece giderek genişleyen askerî güç kullanımı ve bölgedeki askerî üstünlüğünü koruma stratejisi, Batı Asya devletlerinin güvenlik algılarını yeniden şekillendiren önemli faktörlerden biri haline geldi. ABD ve İsrail’in 28 Şubat 2026 İran saldırısı bu süreçte tam anlamıyla büyük bir ikaz verdi. Burada önemli olan değişim, teolojik ve ideolojik farklılıkların devletlerin güvenlik ve jeopolitik çıkarları üzerindeki belirleyiciliğinin azalmasıdır. İsrail’in saldırgan ve soykırımcı askerî politikalarının yarattığı baskı bu eğilimi hızlandırırken, bölge devletlerinin egemenlik, toprak bütünlüğü ve stratejik özerklik gibi ortak çıkarları daha fazla öne çıkmaktadır.

İran ile Suudi Arabistan arasındaki diplomatik ilişkilerin Çin’in arabuluculuğunda yeniden kurulması, Körfez ülkelerinin Çin ve Rusya ile ilişkilerini çeşitlendirmeleri ve Türkiye’nin bölge ülkeleriyle yürüttüğü normalleşme süreçleri, ideolojik ve mezhepsel farklılıkların devlet çıkarlarının önüne geçmesinin zorunlu olmadığını göstermektedir. Bu gelişmeler henüz ortak bir bölgesel güvenlik mimarisinin ortaya çıktığı anlamına gelmemektedir. Ancak Batı Asya siyasetinin mezhepsel aidiyetlerden ziyade devlet egemenliği, ulusal çıkar ve güç dengesi üzerinden yeniden şekillenebileceğine ilişkin önemli bir zemin oluşmaktadır.

İsrail Faktörü ve Sünni-Şii Ayrımı

İsrail’in Gazze’den Lübnan’a, Suriye’den İran’a uzanan geniş bir coğrafyada saldırgan ve soykırımcı askerî güç kullanması ve bölgedeki askerî üstünlüğünü koruma yönündeki politikaları, Batı Asya’daki geleneksel tehdit algılarının yeniden şekillenmesini hızlandırmaktadır. Türkiye, İran, Suudi Arabistan ve Mısır’ın İsrail’e ilişkin politikaları, güvenlik öncelikleri ve bölge dışı güçlerle ilişkileri aynı değildir; bunların yakın gelecekte ortak bir siyasi veya askerî vizyona dönüşmesi de beklenmemelidir. Ancak İsrail’in askerî güç kullanımının coğrafi olarak genişlemesi, Filistin meselesinin çözümsüzlüğü ve bölge dışı güçlerin Batı Asya güvenlik mimarisindeki belirleyici rolü, uzun yıllar birbirlerini rakip, hatta tehdit olarak gören bölge devletlerini kendi güvenliklerini giderek daha fazla bölgesel imkânlarla sağlama arayışına yöneltebilir. Böyle bir süreç, mezhepsel ayrımları ortadan kaldırmasa bile bunların üzerinde devlet egemenliği ve ortak güvenlik kaygılarına dayanan yeni jeopolitik çıkar alanlarının oluşmasını mümkün kılabilir.

7 Ağustos 2026’da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Antlaşması, bu dönüşümün henüz başlangıç aşamasındaki fakat son derece önemli işaretlerinden biridir. Antlaşmanın, taraflardan birine yönelik silahlı saldırının diğerlerine de yapılmış sayılması esasına dayanması, yalnızca üç ülke arasındaki askerî iş birliğinin derinleşmesi anlamına gelmemektedir. Daha önemlisi, bölge güvenliğinin yalnızca ABD başta olmak üzere bölge dışı güçlerin sağladığı güvenlik şemsiyelerine bağımlı kalmadan, bölge devletlerinin kendi askerî, ekonomik ve teknolojik kapasiteleri üzerinden örgütlenebileceği düşüncesini güçlendirmektedir. Antlaşmanın belirli bir devleti tehdit olarak tanımlamaması, Ankara’nın bunun İran’a veya başka bir ülkeye karşı kurulmadığını özellikle vurgulaması ve Mısır’ın gelecekte bu yapıya katılabilecek doğal ortaklardan biri olarak görülmesi, Mekke Antantının dar anlamda bir Sünni bloktan daha geniş bir bölgesel güvenlik mimarisine dönüşebilme ihtimalini ortaya çıkarmaktadır.

Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan ve muhtemelen Mısır ekseninde gelişen bu yapı zaman içerisinde İran’ı dışlamayan daha geniş bir güvenlik anlayışına evrilebilirse, Batı Asya’da dış hegemonların belirlediği ittifak sistemlerinden bölge devletlerinin kendi aralarında oluşturdukları bir güç dengesi sistemine geçişin çekirdeğini oluşturabilir. Nitekim İran’dan gelen bazı resmî açıklamalarda da Mekke Antlaşması, bölge devletlerinin güvenlik için dış güçlere bağımlılığını azaltabilecek yeni bir yaklaşımın göstergesi olarak değerlendirilmiştir.

Dolayısıyla burada söz konusu olan Şii ve Sünni dünyaların yeni bir ideolojik birlik oluşturması değildir. Daha gerçekçi ihtimal, teolojik ve mezhepsel farklılıkların varlığını sürdürmesine rağmen devletlerin egemenlik, toprak bütünlüğü, güvenlik ve stratejik özerklik gibi ortak çıkarlar etrafında iş birliği yapabilmeleridir. Böyle bir dönüşüm gerçekleşirse Şii-Sünni ayrımı ortadan kalkmayacak, ancak Batı Asya jeopolitiğinin kolektif batı gözünde her zaman sömürülen ve teşvik edilen bölücü unsur olma niteliğini giderek kaybedebilecektir. Bu açıdan Mekke Antantının asıl stratejik değeri, üç devlet arasındaki bir savunma anlaşması olmasının ötesinde, Batı Asya güvenliğinin bölge dışından yönetilen hegemonik bir düzenden bölgesel güç dengesi esasına dayanan yeni bir mimariye evrilme ihtimalini ilk kez kurumsal bir çerçeveye taşımasında aranmalıdır.

Yeni Çok Kutuplulukta Helsinki ile Westphalia’nın Kesişmesi

Westphalia düzeni 1648’de Katoliklik ile Protestanlık arasındaki teolojik farklılıkları ortadan kaldırmadı, ancak Avrupa devlet sisteminin giderek mezhepsel aidiyetlerden ziyade egemenlik, devlet çıkarı ve güç dengesi üzerinden işlemesinin önünü açtı. Batı Asya’da benzer bir gelişmenin yaşanması halinde İran Şii karakterini, Suudi Arabistan Sünni dünyadaki konumunu, Türkiye ve Mısır ise kendi tarihsel ve stratejik kimliklerini korumaya devam edecektir. Değişmesi muhtemel olan bu farklılıkların ortadan kalkması değil, bölgesel jeopolitiğin belirleyici ekseni olma niteliğini kaybetmesidir. Burada temel hedef İsrail’in saldırgan tutumunun dizginlenmesi ve Filistin’de barışçı ve adil bir çözüme ulaşılmasıdır.

Batı Asya açısından yeni bir Westphalia’nın temelini bu nedenle teolojik uzlaşmadan çok devlet egemenliğinin yeniden öne çıkması oluşturabilir. Devletlerin birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermesi, İsrail’in uluslararası hukuka saygılı normlar devletine dönüştürülmesi, bölgede rejim değişikliğini hedefleyen dış müdahalelerin sınırlandırılması, mezhepsel ve etnik farklılıkların başka devletlerin içişlerine müdahale aracı olarak kullanılmaması ve bölgesel güvenliğin mümkün olduğu ölçüde bölge devletleri tarafından şekillendirilmesi böyle bir düzenin temel ilkeleri olabilir. Bu anlamda yeni Westphalia, Batı Asya devletlerinin aynı ideolojik veya siyasi çizgide birleşmesini değil, farklılıklarına rağmen birbirlerinin varlığını ve meşru güvenlik çıkarlarını kabul etmelerini gerektirecektir.

İsrail’in artan askerî baskısı ise böyle bir dönüşümü hızlandırabilecek bir jeopolitik katalizör haline gelebilir. Birbirleriyle uzun süre rekabet etmiş Türkiye, İran, Suudi Arabistan ve Mısır’ın İsrail’e ilişkin politikalarının benzer vizyona erişmesi gerekmemektedir. Dolayısıyla Batı Asya’nın Westphalia arayışı yeni bir ittifak veya blok oluşturma arayışı olarak görülmemelidir. Asıl dönüşüm, bölge devletlerinin güvenliklerini mezhepsel kamplaşmalar veya bölge dışı güçlerin himayesi üzerinden değil, egemen devletler arasındaki güç dengesi ve karşılıklı çıkarların tanınması üzerinden kurmaya başlamaları olacaktır.

Sonuç: Hegemonyadan Güç Dengesine

Yeni Helsinki ve yeni Westphalia arayışlarını mümkün kılabilecek temel dinamik, uluslararası sistemde güç dağılımının değişmesidir. Soğuk Savaş sonrasında ortaya çıkan tek kutuplu dönem, belirli bir tarihsel güç dengesinin ürünüydü ve bu denge artık geride kalmaktadır. Dolayısıyla önümüzdeki dönemin temel meselesi çok kutupluluğun ortaya çıkıp çıkmayacağı değil, fiilen gelişmekte olan bu yeni güç dağılımının mevcut uluslararası düzen tarafından hangi ölçüde ve hangi mekanizmalarla kabul edileceğidir. Hegemonyadan güç dengesine geçiş çoktan başlamıştır.

Avrupa açısından bunun en önemli sonucu, Rusya’nın Avrupa güvenlik mimarisindeki yerinin yeniden tanımlanması zorunluluğudur. Rusya’yı Avrupa güvenlik sisteminden sürekli dışlamaya dayanan bir düzen, Moskova’yı Pekin’e daha fazla yaklaştırırken Avrupa kıtasındaki askerî gerilimi de kalıcılaştırmaktadır. Özellikle ABD açısından Çin ile uzun vadeli stratejik rekabetin öncelik kazanması, bu politikanın maliyetini zaman içerisinde daha görünür hale getirebilir. Yeni bir Helsinki’nin zemini de burada ortaya çıkmaktadır. Konu Rusya’nın bütün taleplerinin kabul edilmesi veya Avrupa’nın yeniden nüfuz alanlarına bölünmesi değildir. Aksine 1975 Helsinki sürecini mümkün kılan temel gerçekliğin yeniden hatırlanmasıdır. Taraflardan hiçbiri diğerini Avrupa güvenlik denkleminden tasfiye edemeyecekse, güvenlik karşı tarafın mutlak güvensizliği üzerine değil, karşılıklı güç kabulü ve denetlenebilir bir denge üzerine kurulmak zorundadır. Bu nedenle Avrupa’nın ihtiyacı yeni bir dostluk dönemi değil, rekabeti yöneten, askerî güç kullanımının sınırlarını belirleyen, silahlanmayı denetlenebilir hale getiren, kriz yönetimi ve iletişim kanallarını açık tutan ve doğrudan savaşa giden yolları daraltan yeni bir güvenlik mimarisidir. Helsinki’nin günümüz açısından asıl değeri de geçmişin kurumlarını aynen yeniden üretmekte değil, karşılıklı güç kabulüne dayanan bu stratejik gerçekçiliği yeniden tesis etmekte yatmaktadır.

Batı Asya’da ise aynı dönüşüm farklı bir tarihsel ve jeopolitik zeminde gelişmektedir. Burada yeni Westphalia’nın ön şartı Şii-Sünni ayrımının ortadan kalkması veya bölge devletlerinin ortak bir ideolojik kimlik altında birleşmesi değildir. Asıl dönüşüm, mezhepsel farklılıkların devletlerin güvenlik politikalarını belirleyen başlıca jeopolitik eksen olmaktan çıkmasıyla başlayabilir. İsrail’in genişleyen saldırgan ve soykırımcı askerî güç kullanımı, Filistin meselesinin çözümsüzlüğü ve bölge dışı müdahalelerin yarattığı ortak güvenlik kaygıları; birbirinden farklı çıkarları bulunan devletler açısından egemenlik, toprak bütünlüğü, stratejik özerklik ve dış müdahalelerin sınırlandırılması ilkelerini giderek daha önemli hale getirmektedir. Mekke Antantı gibi yeni bölgesel güvenlik arayışlarının tarihsel anlamı da bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla Batı Asya’nın yeni Westphalia’sı bir ittifak sistemi kurmaktan çok, yeni bir bölgesel davranış düzeni oluşturmak anlamına gelecektir. Devletlerin birbirlerinin rejimlerini değiştirme, iç fay hatlarını kullanma veya bölgesel rakiplerini tasfiye etme arayışından uzaklaşarak egemenliklerini ve meşru güvenlik çıkarlarını karşılıklı biçimde tanımaları, bölgenin dış hegemonların müdahalelerine olan bağımlılığını da azaltabilir. Westphalia benzetmesinin anlamı tam olarak burada ortaya çıkmaktadır: Aslolan aynı değerlere sahip olmak değil, farklılıklara rağmen birlikte var olmanın kurallarını kabul etmektir.

Bu açıdan Avrupa’da yeni Helsinki ile Batı Asya’da yeni Westphalia birbirinden bağımsız iki süreç olarak görülmemelidir. Her ikisi de hegemonik üstünlüğün aşındığı ve güç dengesinin yeniden uluslararası siyasetin merkezine yerleştiği daha büyük bir tarihsel dönüşümün farklı coğrafyalardaki yansımalarıdır. Helsinki Avrupa’da karşılıklı güç kabulünü, Westphalia ise Batı Asya’da egemen devletlerin İsrail baskısına rağmen karşılıklı varlık kabulünü temsil edebilir. Birincisi güvenliği karşı tarafı çevreleyerek değil onun varlığını hesaba katarak sağlamayı; ikincisi ise düzeni rakip devletleri ABD/İsrail baskısı altında parçalayarak değil onların egemenliğini tanıyarak kurmayı gerektirir.

Tarihsel tecrübenin ortaya koyduğu temel gerçek değişmemiştir. Kalıcı güvenlik düzenleri tarafların birbirlerini sevmeleri veya aynı değerleri paylaşmaları üzerine değil, birbirlerini tasfiye edemeyeceklerini kabul etmeleri üzerine kurulmuştur. 1648 Westphalia ve 1975 Helsinki’nin farklı şartlar altında temsil ettiği stratejik gerçekçilik buydu.