Subscribe now

Welkom nieuwe abonnees! We zijn met 141 inmiddels, erg leuk. Ik hoor ook graag waarom je je hebt ingeschreven en vooral waar je je in je werk mee bezighoudt. Stuur me gerust een bericht; suggesties voor onderwerpen waarover je meer wilt horen zijn ook welkom: sanne [at] inclusivejournalism [punt] com.

Sommige van jullie ken ik persoonlijk, maar lang niet iedereen. Ik gebruik deze week de nieuwsbrief om wat meer te delen over het werk dat ik doe, inclusief het schrijven van deze nieuwsbrief waarover je in het archief en de About-sectie meer kunt lezen.

Momenteel ben ik in Bali, Indonesië, waar ik het Ubud Writers and Readers Festival bijwoonde en Francesca Albanese en Dandhy Laksono interviewde. Albanese bekleedt sinds mei 2022 als eerste vrouw de functie van Speciaal Rapporteur van de Verenigde Naties voor de bezette Palestijnse gebieden. Ondanks dat ik het heel tof vond om haar persoonlijk te spreken, merkte ik uit mijn Nederlandse netwerk dat nog niet iedereen haar kent. Het zegt wat over de aandacht die ze bij ons in de media krijgt, wellicht? Ik vroeg haar voor Inclusive Journalism’s media-kritiekplatform Cracks over het recente VN-rapport over de rol van de media in de genocide in Gaza.

Laksono is de Indonesische regisseur en onderzoeksjournalist die de controversiële documentaire Pig Feast: Colonialism in Our Time (volledig op YouTube te bekijken) publiceerde. Hij vertelde dat hij zich vandaag opnieuw moet melden bij de Indonesische politie. Ik hou mijn hart vast.

Naast de twee internationale gasten waren ook onze eigen Anne-Lot Hoek en Raoul de Jong op het festival om hun boeken te presenteren. Anne-Lot’s boek gaat over de koloniale geschiedenis van Bali, een onderwerp waar ik me ook mee bezighoud. Het was dus een enorm druk en enerverend weekend waarin ik weer veel nieuwe inspiratie heb opgedaan. Mocht je geïnteresseerd zijn in een interview of artikel of bestaande inhoud willen doorpubliceren, laat me dat dan gerust weten!

De veranderende rol van de journalist

Voor het Solutions Insights Lab doe ik momenteel onderzoek naar de bevindingen van media professionals in Europa die zich in een fellowship focussen op beter luisteren en contact maken met hun publiek.

Een Duitse journalist vertelde dat hij het lastig vindt om met de veranderde rol van de journalist om te gaan, zoals hij het omschreef. Hij schetste zijn dilemma in het maken van een verhaal over een groot Duits station dat tijdelijk voor onderhoud gaat sluiten, met vergaande consequenties voor de ondernemers die zich in het gebouw hebben gevestigd, de arbeiders die dagelijks gebruik maken van het vervoer en de daklozen die het station als hun slaapplek zien.

De journalist deelde hoe hij normaal gesproken ook al wel met verschillende partijen in de samenleving spreekt rondom een verhaal. In dit geval bijvoorbeeld de ondernemers, lokale politici, daklozen, reizigers et cetera. Wat de fellowship echter anders maakte, is dat het van hem vroeg om niet alleen mensen los van elkaar te spreken, maar ze ook onderling met elkaar in gesprek te laten gaan. “Ik ben toch geen mediator?,” dacht hij aanvankelijk. Inmiddels realiseert hij zich dat het een diepgaander en waardevoller verhaal oplevert als hij op zoek gaat naar de connecties tussen verschillende groepen.

Het is regelmatig met oplossingsgerichte journalistiek en complicating the narrative dat je eigen ongemak in de weg zit. De woorden “mindset veranderen” worden opvallend vaak genoemd door journalisten die ik spreek voor dit onderzoek. Ze zijn stuk voor stuk blij met de inzichten die ze hebben gekregen. Ze merken dat beter luisteren, andere vragen stellen en connecties maken sterkere verhalen oplevert en niet tegen de journalistieke ethiek ingaat. Het beeld dat de Duitse journalist had van de journalistieke rol was gebaseerd op een achterhaald idee.

Ben je ook nieuwsgierig naar deze technieken? Ik organiseer trainingen en bied individuele coaching of mentoring aan op deze onderwerpen. Meer informatie op de website.

Terug naar de kern

Mijn werk in de kern gaat over ethiek. Ik noem regelmatig dekolonisatie of decoloniality, maar ik heb gemerkt dat die termen nog steeds wenkbrauwen doen fronsen. Terwijl de theorie erachter eigenlijk precies is wat we met journalistieke ethiek ook nastreven.

Wist je dat het woord objectief in bijna geen enkel journalistiek ethiekdocument voorkomt? In dekoloniale theorie spreken we over positionality, het belang van bewustzijn over waar je staat in de samenleving, langs de lijnen van intersectionaliteit. De journalistieke ethiek zegt in principe hetzelfde en wijst op het belang van de journalistieke methode om objectieve verhalen te maken (Kovach & Rosenstiel), maar niet op de journalist als persoon om objectief te “zijn”.

Zo sluiten de ethische principes en deze methodes op elkaar aan:

• Waarheidsgetrouw zijn betekent ook weten welke blinde vlekken je zelf meeneemt. Positionality maakt dat zichtbaar, zodat je er in je methode rekening mee kunt houden.

• Hoor en wederhoor gaat verder dan twee kanten. Complicating the narrative zoekt naar de vele perspectieven in een verhaal, en soms ook naar wat die perspectieven met elkaar verbindt, zoals bij het Duitse station.

• Onafhankelijkheid is iets anders dan afstand. Je kunt mensen met elkaar in gesprek brengen en toch zelf de journalistieke keuzes maken.

• Volledigheid betekent ook laten zien hoe mensen op een probleem reageren. Oplossingsgerichte journalistiek maakt het beeld completer.

• Schade beperken begint bij de vraag wie in je verhaal alleen als slachtoffer of probleem verschijnt, en wie het woord krijgt.

Inclusive Journalism schrijft hierover al sinds 2020, toen we na Black Lives Matter merkten dat het debat herhaaldelijk op dezelfde manier gevoerd wordt. Methodes als oplossingsgerichte journalistiek en complicating the narrative helpen om ethiek beter toe te passen: ze veranderen de journalistiek niet maar brengen haar terug naar de kern.

Mental health en welzijnsprogramma

Een LinkedIn-bericht van professor in mediastudies Mark Deuze maakte me vorige week erg blij. Hij schrijft:

“Een van Sanne’s nieuwe cursussen is ‘The Human Pace’, een welzijnsprogramma voor professionele verhalenvertellers. De inhoud is praktisch en inzichtrijk, en sluit aan bij het werk van mensen in uiteenlopende mediabranches – ik nodig iedereen van harte uit om een ​​kijkje te nemen op haar website.”

Als je onafhankelijk werkt, is het echt heel fijn en ook belangrijk om steun te krijgen van je vrienden in het vak. Het zijn namelijk lastige tijden, dat heb je zelf vast ook gemerkt! Niet alleen lijkt iedereen op zoek naar geld dat er niet per se is — ik baseer me hier op de tig gesprekken die ik internationaal voer met mediaontwikkelingsorganisaties, freelancers en journalistieke ondernemers over wegvallende financiering op verschillende niveaus.

Financiële stress blijkt ook de nummer één stressor (reden van stress) te zijn onder mensen die in de media werken, blijkt onder andere uit onderzoek dat RNW in Kenia deed. Het zou me niet verbazen als die reden inmiddels wereldwijd wordt gedeeld. Natuurlijk verandert de wereld continu en is het van belang dat je meebeweegt, maar zelfs een respectabel platform als Rest of World gaat nu sluiten. Semafor schreef er een interessante analyse over gisteren, die vervolgens tot socialmediaposts van het personeel zelf leidde. Max Tani van Semafor concludeerde dat het ook ironisch is:

“Outlets zoals Rest of World, die afhankelijk zijn van duur-om-te-produceren verhalen die onregelmatig worden gepubliceerd, hebben het moeilijk gehad. Het is echter duister ironisch dat de nieuwsorganisatie die is opgericht door de telg van de voormalige CEO van Google het slachtoffer is geworden van de veranderingen die Big Tech op het internet heeft gebracht.”

Ik volg de voormalige hoofdredacteur Anup Kaphle al sinds hij nog in Nepal werkte, waar hij nu na jaren in de VS weer terug is. Hij schrijft in zijn LinkedIn-post vandaag over zijn tijd bij Rest of World:

“We wilden niet schrijven over ‘opkomende markten’. We wilden verslag doen van de mensen die – in landen als Nepal, waar ik ben opgegroeid – door middel van technologie aan het bouwen en experimenteren waren, in de ‘gig-economie’ werkten, zichzelf organiseerden en het hoofd boven water hielden. We namen verslaggevers aan die deze verhalen zelf beleefden, in plaats van journalisten die er slechts even werden ‘gedropt’ [parachute journalism]. Bij het redigeren gingen we ervan uit dat een bezorger in Lagos een even belangrijke hoofdrolspeler is als een CEO in San Francisco. De duizenden verhalen die Rest of World heeft gepubliceerd, hebben bijgedragen aan een verandering in de manier waarop veel redacties nadenken over voor wie techjournalistiek eigenlijk bedoeld is.”

Door de berichtgeving over Rest of World zie je ook dat welzijn in de journalistiek direct gerelateerd is aan ondernemerschap, eerlijke lonen en inclusiviteit. Precies wat ik ook in The Human Pace bespreek.

Subscribe now

Ik had nog nooit van hem gehoord, Arian, piraat met snor, zoals hij zichzelf op Instagram noemt. Maar zijn reel over vooroordelen over asielzoekers heeft al meer dan 63 duizend likes, 6 duizend reposts en meer dan 2 duizend comments.

“Wie tf is deze ongeïnformeerde troela eigenlijk?” begint hij zijn filmpje. Er wordt een fragment getoond van een talkshow waarin Raisa Blommestijn zegt: “Als je als migrant een gaatje hebt, dan wordt dat allemaal voor je betaald. Geen eigen risico, geen zorgkosten. Migranten die hier net één dag binnen zijn, een woning krijgen, dat soort dingen niet hoeven te betalen, en dat loopt gewoon scheef.” Zij is niet de enige die dit beweert, PVV-Kamerleden stelden er in juni nog Kamervragen over.

Arian komt terug in beeld en zegt pratend richting de camera:

“Ik ben hier zo klaar mee, want ik heb dit daadwerkelijk geleefd. Op dag één dat ik in Nederland kwam, werden we opgesloten in een zaal met een paar honderd andere vluchtelingen. Vervolgens werd ik drie jaar lang elke paar maanden verhuisd om dan nog eens twee jaar op één vaste locatie te verblijven. Dat was in een caravan waar ik een stapelbed deelde. Als je alles bij elkaar optelt, leefden we vijf jaar in onzekerheid. In al die tijd mochten mijn ouders niet werken en als je dat wel deed, had je geen kans meer op een verblijfsvergunning. Vandaar dat de tandarts en andere zorg niet door asielzoekers zelf betaald kan worden. (…) Ik ben dankbaar dat ik een oorlog overleefd heb en in Nederland terecht kon maar de ongeïnformeerde Nederlander zal mij altijd zien als een profiteur en het maakt me oprecht verdrietig om al ruim twintig jaar te worden vernederd en de schuld te krijgen voor alles wat er mis is in de Nederlandse samenleving. Simpelweg omdat ik er niet geboren ben.”

Er schieten me verschillende dingen te binnen:

• Instagram huist opvallend veel scherpe mediakritiek. Ik begrijp de terughoudendheid van journalisten om het platform te gebruiken, ik snap dat er een tegenwicht moet komen tegen Big Tech, maar de goede kant van sociale media is er ook. Stemmen die normaal gesproken de ruimte niet krijgen.

• Arians reel is een voorbeeld van “talk back” dat bell hooks introduceerde: voor mensen aan wie het zwijgen is opgelegd of over wie gesproken is in plaats van mét wie, is de overgang van stilte naar spreken een daad van verzet. “Terugspreken” (talking back) betekent dat je weigert een object te zijn in het verhaal van een ander en in plaats daarvan een subject wordt dat de eigen ervaring benoemt. Het stelt ter discussie wie er aan het woord komt, wie geloofwaardig wordt geacht en wiens kennis telt.

• Toen ik vorige week belde met een extreem-rechts-expert die regelmatig in de Nederlandse en ook internationale media aan het woord komt, gebruikte hij hetzelfde woord als Arian om de Nederlandse journalistiek rondom extreem-rechts en migratie te omschrijven: ongeïnformeerd.

De feiten op een rij

Wat klopt er eigenlijk feitelijk van wat er wordt gezegd door beide partijen? Blommestijn heeft op één punt deels gelijk, al heeft ze het over “migranten”, terwijl deze regeling alleen geldt voor asielzoekers in de opvang. Arbeidsmigranten en statushouders vallen er niet onder. Het COA heeft een contract met een zorgverzekeraar en asielzoekers betalen geen eigen bijdrage of eigen risico. Die zorg staat echter los van de gewone zorgverzekering, dus het verhoogt niet de premie van andere Nederlanders. Bovendien hebben volwassen asielzoekers beperkte toegang tot mondzorg, alleen als dat medisch noodzakelijk wordt geacht. Asielzoekers die wel een inkomen hebben uit werk of vermogen, betalen een eigen bijdrage aan de opvang.

Dat je na één dag een woning krijgt, is simpelweg onjuist, zoals Arians verhaal ook laat zien. Volgens het COA wachtten er op 5 januari van dit jaar nog 18.420 statushouders in een azc op een woning. Dat zijn mensen die al een verblijfsvergunning hebben.

Arians verhaal speelt in een andere tijd dan nu. Asielzoekers mochten ook toen al beperkt werken tijdens hun procedure maar pas sinds 2023 geldt de limiet van 24 weken per jaar niet meer. Dat werken je kans op een verblijfsvergunning verkleint staat niet in de regels, maar je kunt je voorstellen dat het zo voelt als je jarenlang in onzekerheid leeft. Het gat tussen de regels op papier en hoe vluchtelingen zich voelen, wordt zelden getoond in talkshows. Juist daarom is het goed om mensen als Arian op Instagram te volgen.

Geleefde ervaring

Moet je zelf iets hebben meegemaakt om er iets over te mogen zeggen? Nee. Journalisten, net als historici en wetenschappers, onderzoeken voortdurend situaties waar ze zelf geen deel van zijn. Maar dan moet je je wel goed informeren en met onderbouwde argumenten komen. Jouw aannames botsen misschien met de werkelijkheid, hoe ga je daarmee om? Het kan oncomfortabel worden voor een journalist.

Arians video laat zien dat persoonlijke ervaring gedegen journalistiek onderzoek niet vervangt maar wel iets belangrijks toevoegt: lived experience. Dat is ook een vorm van kennis die we niet altijd op dezelfde waarde schatten als wetenschappelijk onderzoek of data. Uiteindelijk is één geleefde ervaring niet voldoende om het een feit te maken, maar het delen ervan kan het verhaal tot de verbeelding laten spreken bij je publiek. Zeker als ze over het algemeen weinig in de media naar voren komen.

Cijfers vertellen je wat er gebeurt en ervaringen helpen je begrijpen wat het betekent.

Drie journalistieke tradities in één video

Onderzoeksjournalistiek en factchecking laten zien wat er waar is van beide fragmenten. Dekoloniale kritiek vraagt altijd welke stemmen en welke vormen van kennis onvoldoende ruimte krijgen, of soms zelfs heel lang genegeerd zijn. Oplossingsgerichte journalistiek kijkt vervolgens wat je kunt leren van wat er werkt.

Bewijs is dan een van de belangrijkste pijlers en dat kunnen dus ook meerdere geleefde ervaringen zijn. Maar dan vraag je natuurlijk nog wel door:

• Is dit ook voor anderen het geval?

• Onder welke omstandigheden, in welke tijd speelde dit?

• Wat zeggen de cijfers, wat zegt overig onderzoek en welke beperkingen zijn er?

Arians ervaring kun je serieus nemen om vervolgens uit te zoeken hoe die zich verhoudt tot andere (voormalige) asielzoekers en tot de regels en cijfers. “Ongeïnformeerd” gaat dus niet alleen over het feit dat journalisten te weinig kennis hebben over een bepaald onderwerp, het gaat ook over de werkwijze. Je kunt betere vragen stellen om tot bepaalde kennis en inzichten te komen. Je moet ook reflecteren op je bronnen: kom je altijd bij dezelfde mensen uit of wisselt dat af? Welke invalshoeken komen amper aan de orde?

Ik hoop dat Arian niet alleen ergens bij een talkshow aanschuift, maar dat er serieuze verhalen worden gemaakt over migratie, gebaseerd op echte ervaringen van asielzoekers.

Ken je een redactie die dit goed doet?

Voor het Solutions Journalism Netwerk ga ik op zoek naar oplossingsgerichte verhalen in Nederland. Ken je verhalen over migratie, asiel of andere thema’s die oplossingsgericht zijn? Stuur ze me! We voegen ze toe in de Solutions Story Tracker.

Mental Health in Journalism

Deze week vindt de Mental Health in Journalism Summit (online) plaats. Ik ben spreker en mag korting weggeven: 50%! Mocht je daar gebruik van willen maken, stuur me een email: sanne [at] inclusivejournalism [dot] com.

“Mijn” panel is vrijdag, 9 oktober. Ik ga het programma delen dat ik de afgelopen maanden heb gemaakt: The Human Pace. Een online welzijn programma dat je in je eigen tempo kan doen. Het is in het Engels en het bevat alle lessen die ikzelf door de jaren heen heb geleerd: uit yoga opleidingen, meditatie en ook uit de studie Holistische Leefstijl Coachen en van het coachen van tientallen journalisten en communicatie professionals. De cursus is zo gemaakt dat hij jou helpt om je eigen welzijn programma samen te stellen. Tailormade.

Ik leg in zeven modules bestaande uit meerdere videos uit hoe de mind-body connectie werkt, hoe stress in je lijf werkt, maar ook hoe je omgaat met rouw en verlies. Bovendien zijn er modules over voeding, beweging, collectief welzijn en leidinggeven. Ik ben er echt trots op! Tot en met vrijdag is er een speciale launch prijs van 197 USD (ongeveer 174 euro).

Bekijk het programma

Subscribe now

Hoe ga je om met polariserende onderwerpen? Het is een vraag die regelmatig terugkomt. Journalisten en communicatiedeskundigen vinden het lastig. Je wilt je vingers niet branden, je reputatie niet op het spel zetten of je organisatie in een kwaad daglicht brengen. Toch leent een journalistieke aanpak zich prima voor polariserende onderwerpen. Het betekent echter wel dat je écht onderzoek moet doen en niet mee moet gaan in de simpele zwart-witframes die over de talkshowtafels rollen.

Ik zag een fragment van de discussie bij Renze deze week waarin Loiza Lamers, Jan Slagter, Albert Verlinde en Ronald de Boer de deelname van Nederland aan het Eurovisie Songfestival bespraken. Lamers was de enige die het besluit van de NPO om toch mee te doen in 2027 niet begreep. Slagter zei vervolgens dat ze “een denkfout maakt”. De redactie heeft drie mannen uitgenodigd die allemaal voor een deelname zijn, dat is een redactionele keuze, maar dat blijkt niet representatief voor hoe de Nederlandse bevolking erover denkt:

• Uit een peiling van het AD blijkt dat “maar liefst 69 procent van de ruim 32.000 stemmers van mening is dat we bij ons standpunt hadden moeten blijven om niet deel te nemen”.

• Het RTL Nieuws Panel concludeert dat “een meerderheid van de songfestivalkijkers vindt dat Nederland ook het komende jaar niet moet deelnemen”.

  

• Op de website van Omroep Max blijkt uit 233 stemmen (op moment van dit schrijven) dat 63,9 % vindt dat “Nederland weg had moeten blijven”.

• Een overgrote meerderheid van de reacties op NUJij is het ook oneens met het besluit van de NPO. Johanna Berghand haalt bovendien een belangrijk punt aan om de discussie te verbreden:

De journalistieke denkfout rondom Israël

De taak van de journalistiek is om onjuiste feiten en drogredenen te benoemen en te weerspreken. Het risico is alleen dat je het gesprek vooral aan de oppervlakte houdt als je je alleen focust op het reageren op wat er gezegd wordt. Daarom kun je een talkshow ook niet echt journalistiek noemen. Ja, er schuiven regelmatig journalisten aan, zoals uit onderzoek van Het Parool blijkt, maar dat zijn vooral politieke commentatoren, rechtbank- of misdaadverslaggevers of entertainmentduiders. Journalisten die diepgravend onderzoek doen of expert zijn op een ander onderwerp dan bovenstaande (zoals de onderzoeksredacties) zijn veel minder vaak te gast.

Het slechts benoemen en weerspreken doet ook denken aan wat ik hoofdredacteuren vaak hoor zeggen (o.a. Pieter Klok van de Volkskrant en Marc Adriani van BNR in Spraakmakers): dat journalistiek “slechts het weergeven is van wat er gebeurt”. Ze gaan daarbij compleet voorbij aan de redactionele keuzes die continu worden gemaakt: wat is nieuws, wie komt aan het woord, welke feiten krijgen welke context, welke taal gebruiken we, welke kop, wat laten we weg, et cetera. Ja, de journalistiek beschrijft de werkelijkheid, maar dat gebeurt altijd vanuit een bepaald perspectief. Des te belangrijker is het om die keuzes zichtbaar te maken en kritisch te onderzoeken.

Dat je dus als talkshow kiest om politieke onderwerpen te bespreken met mensen die er weinig van begrijpen of slechts oppervlakkige of emotionele argumenten naar voren brengen, is een keuze die komt met een verantwoordelijkheid. Uit het Nederlands Media Onderzoek (NMO) blijkt dat talkshows nog altijd fors meer kijkers trekken (800.000 - 1 miljoen) dan politiek-analystische achtergrondprogramma’s als Nieuwsuur, Eenvandaag, etc. (250.000 - 650.000). Je zou überhaupt geen ongefundeerd frame moeten verspreiden, maar als je dan ook nog eens weet dat veel kijkers het oneens zijn met je benadering, sla je eigenlijk nog eens extra de plank mis.

Dus, laten we even stilstaan bij Jan Slagters “denkfout”: waarom wordt zijn standpunt bij Renze als redelijk gezien en moet degene die mensenrechten aan de kaak stelt, Loiza Lamers, zich verantwoorden?

Complicating the narrative rondom het Songfestival

Hier komt complicating the narrative van pas. Je kijkt met die methode niet alleen naar de voors en tegens in het debat, maar ook naar de aannames die ten grondslag liggen aan de argumenten en uitspraken. Een veelgehoord argument rondom het Eurovisie Songfestival is bijvoorbeeld: “Het gaat om de muziek; je moet een zanger niet verantwoordelijk stellen voor wat zijn/haar regering doet.” Letterlijk bij Renze ook weer genoemd. De EBU benadrukt ook dat de competitie niet tussen regeringen gaat, maar tussen artiesten.

Een goede presentator moet dan de volgende journalistieke feiten erbij halen:

• Een onderzoek van The New York Times liet zien dat de Israëlische overheid minstens één miljoen dollar heeft uitgegeven aan promotie rond het Songfestival. De kop van het artikel zegt in principe al genoeg: “Hoe Israël het Eurovisie-podium inzette als instrument voor ‘soft power’.” De krant beschrijft hoe een onlinecampagne een manier is van de Israëlische overheid om aan te tonen dat het nog altijd internationale steun heeft voor de militaire acties.

• De Israëlische publieke omroep KAN, die het land naar het Songfestival stuurt, staat al jaren onder druk van de regering die meer controle probeert te krijgen over de financiering van de omroep. “Benjamin Netanyahu’s government is openly targeting media independence and pluralism in Israel,” schreef de directeur van Reporters Without Borders al in 2024. De premier van Israël heeft meerdere keren geroepen dat KAN geprivatiseerd moet worden, nadat de omroep kritiek had geuit op zijn Likud-partij. De EBU heeft KAN zelfs gewaarschuwd dat de bemoeienis van de regering de onafhankelijkheid van de omroep kan ondermijnen. De Unie benadrukte ook dat promotievideo’s rond de Israëlische inzending waarin mensen werden opgeroepen tien keer op Israël te stemmen niet door de beugel konden. Dit is een journalistieke context die je niet kunt uitwissen als je Israëls deelname bespreekt.

• En puur kijkend naar de regeringen versus artiesten-uitspraak kun je er niet omheen dat de vergelijking met Rusland ook opgaat. Het land werd uitgesloten van het festival nadat het Oekraïne binnenviel in 2022, omdat deelname volgens de EBU de reputatie van de competitie zou schaden.

Een publieke omroep onder overheidsdruk waarvan de onafhankelijkheid valt te betwisten, campagnegeld uit de Hasbara — Israëls officiële publieksdiplomatie en strategische communicatie — voor promotie (“soft power”) rondom het festival en meerdere reprimandes van de EBU laten zien dat het gesprek over veel meer gaat dan de oppervlakkige benadering dat “een artiest gewoon een liedje komt zingen”.

Met complicating the narrative identificeer je eerst de dominante aannames, de uitersten in een discussie die het onderwerp versimpelen. Het zijn de frames aan beide kanten van het spectrum waar makkelijk in wordt meegegaan. Vervolgens kijk je wat er buiten beeld blijft en welke personen, instellingen en regels betrokken zijn bij het onderwerp. Je zoekt naar de uitzonderingen en inconsistenties in wat er wordt gezegd. Grote kans dat je daarvoor andere vragen moet stellen dan de gebruikelijke vijf W’s en H.

Je kunt zelfs een vergelijking maken met een situatie in het verleden of op een andere plek: de lens verbreden. Rusland heb ik al genoemd. De Olympische Spelen, het WK, de Biënnale van Venetië, maar ook hoe nazi-Duitsland en de militaire dictatuur in Argentinië internationale evenementen gebruikten om legitimiteit te krijgen voor hun daden.

Goed journalistiek werk vergt vervolgens dat je een onderscheid maakt tussen feiten en interpretaties. Het is een feit dat de Israëlische overheid honderduizenden dollars uitgeeft aan een promotiecampagne. The New York Times onderbouwt ook dat het om een poging tot imagoverbetering gaat.

Als er dan in de discussie alsnog wordt gezegd “… maar Hamas” (zoals bij Renze aan tafel), kun je bevestigen dat Hamas inderdaad een vreselijke daad heeft gepleegd, maar dat het niet de journalistieke vraag beantwoordt die je hier probeert te stellen. Je hoeft als journalist niet bang te zijn dat je als activist wordt weggezet als je gewoon de journalistieke werkwijze en ethiek volgt en daarop kunt terugvallen. Volg de regels die zijn opgestelt, kijk hoe het geld stroomt, of verzamel data, zoals The New York Times deed, en baseer je verhaal daar op.

Journalistiek versus activisme

Het dominante frame dat ik eerder noemde kan zo vertrouwd raken dat het wordt gezien als “neutraal”. Als je ervan afwijkt, ben je al snel een “gelabelde” (zie vorige nieuwsbrief!). Je wordt een “activist” genoemd of “politiek” en als je je opwindt over de tienduizenden doden in Gaza ben je al snel “emotioneel betrokken”.

De discussie over journalistiek en activisme is nog steeds actueel. De een zegt dat een journalist een activist voor mensenrechten kan zijn, de ander benadrukt dat een journalist alleen activist kan worden als het om persvrijheid gaat. Journalisten die ik spreek in Zuidoost Azië vinden het vaak een nondiscussie. Het bedrijven van journalistiek is in veel gevallen voor hen automatisch een daad van activisme.

In de context van Israël-Palestina wordt er vaak een beroep op de redelijkheid gedaan, op het benadrukken van beide kanten van het verhaal en op het feit dat de zaak “ingewikkeld” zou zijn. Ed Sheeran vertolkte die mening in zijn teleprompter-excuses afgelopen week. Universitair docent Media en Populaire Cultuur Simone Driessen benoemde in Human’s Rewind hoe Sheeran een onderscheid maakt tussen wie hij is als artiest en wie hij is als privépersoon.

Sheeran gaat daarbij echter voorbij aan het feit dat het wel of niet maken van een keuze ook een statement is. Net zoals de hoofdredacteuren die ik eerder noemde dat ook niet meenemen in hun analyse van wat journalistiek is. Fans van Ed Sheeran wisten natuurlijk al wel dat hij geen uitgesproken mening heeft over de genocide in Gaza. Hij laat die taak over aan andere artiesten. In principe prima, niet iedereen hoeft dezelfde rol te spelen. Als je als Sheeran zijnde er vervolgens wel voor kiest om iemand als Macklemore aan je voorprogramma toe te voegen, steun je indirect diens oproep voor de mensenrechten van de Palestijnen. Maar je promoter de schuld geven van het feit dat Macklemore uit je tour wordt gezet, geeft problemen. Want daar is de keuze belangrijk: Sheeran heeft macht en had natuurlijk echt wel iets kunnen doen.

Neutraliteit gaat niet over het vermijden van keuzes, want ook niet kiezen is een keuze. Wat je vervolgens met de keuze doet en of je die kunt verantwoorden, dat is de vraag die je moet stellen.

Journalisten maken voortdurend keuzes. Kies je ervoor om aandacht te geven aan het Songfestival met drie witte mannen aan tafel die allemaal vinden dat Nederland moet gaan? Of kies je ervoor een journalist uit te nodigen die de grotere context schetst en de emotionele argumenten van de inhoudelijke repliek dient?

Omgekeerd ben je niet meteen een activist als je de Israëlische deelname aan het Songfestival kritisch onderzoekt, de financiële context van KAN belicht of vragen stelt over de keuzes van de EBU. Het is journalistiek zolang je niet voor je publiek bepaalt wat de uitkomst moet zijn, maar wel naar voren brengt wat er allemaal speelt. Mijn persoonlijke observatie is dat we regelmatig complexe onderwerpen bespreken zonder alle feiten op tafel te leggen.

Op basis van alles wat je weet, kun je nog steeds van mening zijn dat Nederland moet deelnemen, maar je kunt niet meer volhouden dat het alleen om de muziek gaat. Juist die scherpte moeten journalisten terugbrengen in het debat.

Complicating the Narrative Masterclass

Ben je nieuwsgierig naar de methode complicating the narrative? De Masterclass Oplossingsgerichte Journalistiek bevat nu ook een module over CTN! Acht modules in totaal, met twee werkboeken, praktische voorbeelden en theorie. Begin vandaag nog. Met de code SEPT26 (vul in bij “redeem coupon” op de checkoutpagina) krijg je tot 1 oktober 20% korting.

€ 147 (ex BTW)

Subscribe now

De vraag bovenaan deze nieuwsbrief haalde ik uit de LinkedIn-post van medeorganisator van het Nederlands Journalistiek Festival Jesse Beentjes. Zijn tijdlijn is overigens een mooi overzicht van festival reposts. Een antwoord vond ik in de vijf sessies die ik bijwoonde:

• De festival kickstart door Özcan Akyol (EUS)

• Het panelgesprek “Aan de slag met intervisie”

• De lezing van NUjij over interactie op grote schaal

• Het panelgesprek over diversiteit op redacties (Ricky de Journalist)

• Het panelgesprek “Onafhankelijk blijven in tijden van conflict”

Wat me vooral is bijgebleven, is de noodzaak om naast innovatie en verdienmodellen ook op de menselijke kant van het vak te blijven focussen. Bovendien is hoe je journalistiek bedrijft ook onderhevig aan de tijd en opvattingen. Meer reflectie en intervisie zijn nodig om je te blijven afvragen waarom je doet wat je doet. Sommige journalistieke gewoontes zijn namelijk heel vanzelfsprekend, maar allang niet meer functioneel. Een uitgebreide versie lees je onder de foto’s van zaterdag.

“Journalisten zijn conflictvermijdend”

“Je kunt ook ‘geluk’ hebben met het nieuws,” zei EUS op de festivalopening in Mimik Café in Deventer. Hij werd “gelanceerd” als columnist tijdens de mislukte couppoging in Turkije in juli 2016. Ideaal voor een Turks-Nederlandse schrijver, want hij kon een context bij het nieuws schetsen die veel van zijn collega’s misten en zich daardoor meteen op de kaart zetten. Inmiddels is hij een van de bekendste stukjeschrijvers van ons land en moet hij helaas concluderen dat “het er niet leuker op wordt”.

Sinds de Covid-19-pandemie voelt ineens iedereen de drang om zijn of haar mening te uiten (“een kwaal in Nederland”) en is er ook veel meer woede gericht op politici en journalisten, zegt de Deventenaar. Akyol merkt een groot verschil tussen “voor en na corona” omdat hij sindsdien regelmatig persoonlijk wordt afgerekend op wát hij schrijft.

Het moment waarop hij dacht “nu zijn we echt de kluts kwijt” was toen hij over Ajax schreef en vlak na publicatie door de politie naar een safehouse werd gebracht. Ook zijn eerste column over Ongehoord Nederland leidde tot begeleiding van undercoveragenten naar de school van zijn kinderen. Hij benoemt een “glijdende schaal” en zegt ook dat journalisten conflictvermijdend zijn.

Ondanks dat hij daar verder niet echt op ingaat, komt het me bekend voor. Sinds ik trainingen geef in complicating the narrative — de methode die bij uitstek geschikt is voor polariserende onderwerpen — delen journalisten en communicatieprofessionals hoe lastig het is om met radicale meningen om te gaan. Zelfs in de internationale Training of Trainers die ik deze week geef voor het Solutions Journalism Network valt het me op hoeveel deelnemers een oplossing zoeken voor polarisatie.

Amanda Ripley ontwikkelde de methode complicating the narrative omdat ze tegen de grenzen van haar journalistieke kennis en ervaring aanliep. Ze interviewde conflictexperts buiten de journalistiek — zoals een relatietherapeut, een priester, de concierge op een middelbare school — en leerde het belang van goed luisteren (1), van andere vragen stellen (2), van de lens verbreden (3) en bewust vooroordelen tegengaan (4). Zie daar de vier stappen van complicating the narrative.

Gewenning in de journalistiek

Het belang van “goed luisteren” komt zaterdag ook naar voren tijdens het panelgesprek over intervisie. Het wordt zelfs “bijzonder” genoemd om “zonder oordeel of onderbreking” gehoord te worden — wat veel zegt over hoe we geneigd zijn om vragen te stellen en te reageren. Intervisie is niet alleen nuttig in het verbeteren van het welzijn van journalisten (gehoord worden), maar het geeft ook een reflectie op de gewenning die de professie is binnengeslopen.

Goede intervisie heeft drie kenmerken, zegt Timon Ramaker, die er onderzoek naar deed:

1. Het is gelijkwaardig (liever geen leidinggevende erbij).

2. Je inbreng is echt je eigen ervaring, geen algemeen vraagstuk.

3. Het is gestructureerd: de ruimte wordt bewaakt met bijvoorbeeld gespreksregels. Niet te rigide, wel een beetje creatief graag.

Mance Spoorenberg van Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten deelt in de sessie mee dat het fonds ook op zoek gaat naar “manieren om mentale ondersteuning te bieden”, omdat de vraag groeit. Met name in de context van hoe het werk georganiseerd is. “Maar geen therapie hoor!” zegt ze met een lach. Het moet een vast onderdeel van het journalistieke werk worden.

In Canada zijn er peer support groepen, georganiseerd door de vereniging van journalisten in het land. Renske Roodenburg, die voor de Christelijke Hogeschool Ede onderzoek deed naar die initiatieven, vindt dat ook in ons land de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) die taak op zich moet nemen. Het is jaren geleden al aangeboden, maar doordat er een prijskaart aan hing, was het weinig succesvol.*

Intervisie en mentaal welzijn hebben duidelijk een imago-probleem, concludeert het panel. Net als in veel (internationale) gesprekken over dit onderwerp wordt ook hier gezegd:

“Je praat niet over je zwakheden, want dan ben je geen goede journalist.”

Het is een opmerking in de categorie: “Zo doen we dat hier nu eenmaal.”

* Samen met Rajneesh Bhandari organiseer ik The Human Beat, een internationale peer support groep met maandelijkse live sessies en een WhatsApp-groep. De volgende meeting is op 2 oktober (registreer je hier).

“Zo doen we dat hier nu eenmaal”

De journalistiek zit op bepaalde vlakken vastgeroest in manieren van doen die de tijd niet doorstaan. Het wordt duidelijk in de sessie over diversiteit, die strak en inhoudelijk in elkaar steekt. Via Inclusive Journalism werk ik al jaren op het snijvlak van de journalistieke praktijk, macht, diversiteit, welzijn en leiderschap. Juist daarom vond ik de aanpak van Ricky Mohabbat en Martin van Engel interessant: ze brachten in deze sessie een diepgang die in gesprekken over diversiteit lang niet altijd wordt bereikt.

Ricky stelt vragen naar het gevoel van panelleden, waardoor het gesprek niet aan de oppervlakte blijft hangen en de gasten ook uitgenodigd worden tot reflectie (“Wat doet dat met je?”, “Wat gebeurt er met je als je dit hoort?”). Van Engel heeft onderzoek gedaan en toont data en cijfers. De combinatie werkt heel goed.

De sprekers voegen interessante inzichten toe. Lara Billie Rense benoemt het concept van de “gelabelden en ongelabelden” uit het boek van Kübra Gümüşay (als ik het goed heb): Spreken en zijn: hoe taal ons beperkt en bevrijdt. De ongelabelden hebben de journalistieke normen gevormd en voelen dat ze zichzelf niet meer hoeven uit te leggen. Het is de dominante groep. Rense:

“En wij, de gelabelden [“non-binair”, “queer”, “gekleurd”, etc.], moeten onszelf wel steeds uitleggen.”

Het is vermoeiend en het maakt dat je continu het gevoel hebt dat je tegen de stroom inzwemt op een redactie waar je niet tot de dominante groep behoort. Bovendien word je vaker als vertegenwoordiger van een groep gezien.

Oud-hoofdredacteur van NRC en voorzitter van het bestuur van de NVJ, Folkert Jensma, beschrijft de journalistiek als een cultureel beroep:

“Journalisten bepalen vanuit hun sociaal-culturele achtergrond wat belangrijk is.”

Terugkijkend op zijn jaren bij NRC, vindt hij dat hij gefaald heeft in het diverser maken van de redactie. Hoofdredacteur regionale dagbladen Corine de Vries deelt hoe moeilijk het is om een redactiecultuur te veranderen:

“Het is hard werken en je moet zoiets niet door collega’s van kleur laten doen; je moet echt zelf aan de slag.”

Iemand uit het publiek maakt de opmerking dat het verbazingwekkend is dat er anno 2026 nog steeds genoegen wordt genomen met misogyne en racistische leidinggevenden. Jensma en De Vries voelen zich niet aangesproken. Ze zeggen wel dat het belangrijk is om alles te benoemen en expliciet te zijn op redacties. Het onderwerp moet niet onder het kleed worden geveegd, zoals zo lang is gebeurd.

Het Parool-journalist Tahrim Ramdjan is een goed voorbeeld van die aanpak. Hij is zelf heel duidelijk over zijn mening in zijn stukken, ook als hij vindt dat zijn eigen krant de fout in gaat. Het lijkt erop dat we echt stappen maken en verder zijn met dit onderwerp dan we misschien zelf willen toegeven. Het feit dat twee witte collega’s met gemak aansluiten bij een panel over diversiteit vind ik ook goed nieuws.

De witte identiteit mag nog wel veel meer besproken worden in deze context. Behalve meepraten, moeten witte journalisten zelf ook aangeven dat “wit” geen homogene term is en dat het voor de dominante groep — de witte mensen in Nederland — ontzettend belangrijk is om ook onderzoek te doen naar hun roots.

Goede journalistiek moet je “gewoon doen”

In een andere context kwam hetzelfde fundamentele vraagstuk opnieuw naar voren: het panel over onafhankelijkheid in conflictjournalistiek. Drie vrouwelijke correspondenten die door Abdou Bouzerda op zijn typisch kritische, inhoudelijke en humorvolle wijze werden bevraagd.

Step Vaessen benoemt het concept van “rallying around the flag” dat steeds vaker bij Nederlandse journalisten plaatsvindt. Tijdens de coronacrisis maar ook in de context van de oorlog in Oekraïne (“Het land moet winnen!”) en de genocide in Gaza verenigen journalisten zich te veel achter de regering, zegt Vaessen. Journalisten moeten boven de partijen staan: neutraal kun je niet zijn, maar je moet wel onafhankelijk vragen kunnen stellen, zegt de Al Jazeera International News-correspondent. De sociale conformiteit waar ze in 2023 in haar Persvrijheidslezing voor waarschuwde, ziet ze alleen maar erger worden. Haar buitenlandervaring leert dat de democratie geen gegeven is en dat journalisten aan de frontlinie zouden moeten staan met kritische vragen en onafhankelijkheid, maar die positie brokkelt langzaam af en onze leiders komen niet voor ons op.

Slavist, journalist en schrijver Eva Cukier en onderzoeksjournalist in West-Azië en Noord-Afrika Eline Derakhshan lijken in het gesprek meer dan Vaessen te wijzen op het belang van positionaliteit. Toch denk ik dat de panelleden het grotendeels met elkaar eens zijn. Ja, je moet goed weten waar je zelf staat als journalist, juist om je eigen blinde vlekken te (h)erkennen. Maar je moet niet schuwen om alle actoren in een verhaal kritisch te bevragen. Ook als dat (innerlijk) conflict oplevert.

Vaessen geeft regelmatig het goede voorbeeld en iemand uit het publiek vraagt om een tip: “Gewoon doen”, zegt ze. Ze is zelf verlegen aangelegd, maar als ze bij een persconferentie zit zoals die over de Macabi-rellen in Amsterdam, is ze zich bewust van haar rol als journalist. Ze zit daar dan niet voor zichzelf maar voor anderen. Het maakt haar ook niet uit dat ze vervolgens veel kritiek over zich heen krijgt.

Bouzerda sluit de discussie over onafhankelijkheid af met een statement over Thomas Erdbrinks serie in Rusland. Erdbrink is afgemaakt door zijn Nederlandse collega’s en Bouzerda vindt dat onterecht. Het is de reden waarom hij dit onderwerp graag op het festival in Deventer wilde bespreken.

Dus wat zou journalistiek moeten zijn?

In de gesprekken over luisteren, intervisie, mentale belasting, diversiteit, positionaliteit en onafhankelijkheid ging het steeds over dezelfde onderliggende vragen: welke aannames over journalistiek zijn we als vanzelfsprekend gaan beschouwen? En wat gebeurt er als we die opnieuw ter discussie stellen?

Het antwoord vond ik zaterdag tussen de regels door. Op de plekken waar het fundament van de journalistiek niet meer voldoet, in de cracks — in de scheuren van het systeem.

• Conflict: niet weglopen voor polarisatie, maar erin blijven zitten en leren hoe je met ongemak omgaat — bijvoorbeeld via complicating the narrative.

• Zelfreflectie en positionaliteit: niet automatisch aannemen dat jouw journalistieke blik neutraal of vanzelfsprekend is, maar je eigen positie en aannames continu onderzoeken.

• Intervisie: erkennen dat “zo doen we dat hier nu eenmaal” geen goede manier van werken is en ruimte maken om samen te reflecteren door goed te leren luisteren.

• Diversiteit: zichtbaar maken dat de journalistieke norm door een dominante groep is gevormd en dus niet neutraal is.

• Onafhankelijkheid: niet meegaan in de sociale druk van een conflict, maar juist kritisch blijven door de journalistieke ethiek toe te passen.

Een vast onderdeel van mijn werk met Inclusive Journalism is het onderzoeken van het fundament van de journalistiek. Misschien werd ik daarom zaterdagochtend door iemand “pionier” genoemd, wat ik niet meteen kon plaatsen. Ik ben namelijk niet de eerste die zich op dit onderwerp focust, maar pionieren betekent ook volhouden en doorvragen waar het niet meer comfortabel is. Dat doe ik wel, ook al is het niet altijd leuk.

EUS vindt columns schrijven ook niet altijd leuk. Step Vaessen vindt het ook niet altijd leuk om als enige bij een persconferentie kritische vragen te stellen. Toch doen ze het beiden wel. Intervisie en zelfreflectie zijn zeker ook niet altijd leuk, maar wel hard nodig.

“Leuk” is misschien overrated. Akyol wordt “blij” als zijn column op de een of andere manier terug te horen is bij de interruptiemicrofoon in de Tweede Kamer of tot Kamervragen leidt. Dat is een beter streven. Hij sloot zijn dagopening af met een oproep:

“Er zullen veel panels over AI en innovatie gaan en dat is zeker belangrijk. Maar we moeten het menselijke aspect van ons vak niet verliezen. Straks is hoofdredacteur of columnist zijn een gevaarlijke baan. Dat is niet de bedoeling. Daar moeten we scherp op blijven.” (vrij geparafraseerd)

In plaats van de vraag wat journalistiek zou moeten zijn, kun je je misschien beter afvragen: hoe houden we het vak menselijk, onafhankelijk en relevant? Het fundament is er namelijk al; het is alleen op sommige plekken ondergesneeuwd. De cracks laten ons zien waar het schuurt, waar het systeem niet meer werkt en ook waar vernieuwing plaatsvindt. Het gebeurt namelijk al, lieten ook al deze panelleden zien.

Online Masterclass met CTN én korting🎉

Wist je dat ik een module complicating the narrative heb toegevoegd aan de online Masterclass Oplossingsgerichte Journalistiek? Gratis beschikbaar voor iedereen die de masterclass al kocht. Start vandaag in je eigen tempo. Met de code SEPT26 (vul in bij “redeem coupon” op de checkoutpagina) krijg je tot 1 oktober 20% korting.

Normaal €147 (ex btw)

Subscribe now

Wat gaat een week weer snel voorbij! Aanstaande zaterdag ben ik op het Nederlands Journalistiek Festival. Mocht je willen afspreken, stuur me een e-mail: sanne [at] inclusivejournalism [dot] com. De organisatie zoekt ook nog vrijwilligers: meld je aan.

Een oud-collega stuurde me net de opinie van de Zuidoost-Azië-correspondent van de Volkskrant, Noël van Bemmel: “Zijn buitenlandse journalisten irritante mediatoeristen bij een ramp?” Een onderwerp naar mijn hart. Ik schrijf al jaren over “parachutejournalistiek” en krijg regelmatig interviewaanvragen van journalistiekstudenten die er een paper over schrijven. Daardoor weet ik dat de aandacht voor het onderwerp in Nederland groeit. Terecht, want buiten Europa is dat al veel langer het geval.

Van Bemmel schrijft dat hij zich een parachutejournalist voelde in Nepal afgelopen maand, toen daar de verwoestende overstroming plaatsvond. Hij haalt de Instagrampost van de Indiase klimaatjournalist Nidhi Jamwal aan en vat haar kritiek — dat tegelijkertijd een goede omschrijving is van parachutejournalistiek — in een notendop samen:

“Buitenlandse journalisten arriveren zonder enige kennis van de plaatselijke situatie, taal en cultuur in een rampgebied. Daar huren ze een fixer – vaak een lokale journalist die toegang voor hen regelt, verhalen voorstelt en interviews ter plekke vertaalt – voor een bescheiden dagprijs zonder credits. Met het geld dat zo’n ingevlogen nieuwsploeg uitgeeft aan tickets, grote SUV’s, luxehotels en dagvergoedingen, schampert Jamwal, kan een lokale nieuwsploeg een jaar lang in de lucht worden gehouden.”

Kan rampenverslaggeving inclusiever?

De Nepalese journalist Kunda Dixit reflecteerde al in 2015 over eenzelfde parachutejournalistieke dynamiek na de aardbeving in Nepal. Zijn punt gaat onder andere over het type verhalen dat deze vorm van journalistiek oplevert: een nadruk in de televisiebeelden op totale verwoesting (“utter devastation”), het benoemen van het “langzame antwoord van de regering” en een korte quote van “een overlevende die net onder de modder vandaan wordt gehaald”.

De buitenlandjournalisten doen dus ook nog eens allemaal op eenzelfde soort manier verslag. Van Bemmel vraagt zich af of de verslaggeving in Nepal “eerlijker en inclusiever” had kunnen zijn, aangezien het volgens hem lastig is om netwerken van lokale journalisten te versterken. Bovendien is er tijdens rampenjournalistiek geen tijd om een lokale verslaggever dan ook nog “de gewenste invalshoek, toon, lengte en ethische regels uit te leggen. En dan is er ook nog het taalverschil”, schrijft hij. Van Bemmel heeft het zelf geprobeerd door met de opbrengst van zijn boek een perscentrum en opleiding in Afghanistan te financieren.

Ik begrijp zijn dilemma’s en toch denk ik dat hij het probleem nog te veel op een parachutemanier benadert. Lokale journalisten in Nepal hoef je bijvoorbeeld echt niet meer op te leiden door zelf een centrum op te zetten. Naast de internationaal gerespecteerde Kunda Dixit (Nepali Times) zijn ook mensen als Rajneesh Bhandari (oprichter van NIMJN) en Anup Kaphle (ex-eindredacteur van Rest of World, nu hoofdredacteur bij Kantipur Media Group in Kathmandu) journalistieke zwaargewichten die hun eigen talenten kweken. Je kunt met je geld deze organisaties versterken.

Het is daarnaast vooral zaak dat je als westerse organisatie en journalist je eigen werkwijze en perspectief aanpast:

• Investeer in langdurige relaties met journalisten in Nepal en andere landen, niet alleen wanneer er een ramp uitbreekt. Bezoek internationale conferenties en laat mensen weten dat je openstaat voor samenwerkingen. Geef concreet aan wat jij komt brengen, niet alleen halen.*

• Je kunt als krant ook vaker artikelen van Nepalese media afnemen die vertaald kunnen worden naar het Nederlands. Rajneesh biedt die mogelijkheid met NIMJN, bijvoorbeeld: “NIMJN’s Republishing Policy”. Je krijgt dan ook verhalen die verder gaan dan rampenjournalistiek, wat het beeld in Nederland over een land als Nepal ten goede komt.

• Natuurlijk is het van belang dat je elkaar redactioneel gezien begrijpt. Maar sinds ik internationaal werk, hoor ik ontelbare verhalen van journalisten in Azië, Afrika en Latijns-Amerika die regelmatig te maken hebben met de arrogantie van westerse journalisten. Een Colombiaanse journalist die eens met een Europese redactie had samengewerkt vertelde me dat in de eerste redactievergadering al duidelijk werd dat er geen vertrouwen was in hun journalistieke kwaliteit. Dat ondermijnt een goede uitkomst.

Van Bemmel zegt terecht dat het onderwerp al dertig jaar wordt besproken. Het kan lastig zijn voor een individuele buitenlandcorrespondent om de redactie in Amsterdam te overtuigen niet naar Nepal te vliegen, maar in plaats daarvan het geld te steken in langdurige samenwerking met plaatselijke nieuwsorganisaties.

*) Parachutejournalistiek vindt ook plaats binnen landsgrenzen. Toen ik bij FunX werkte, merkte ik hoe vaak ons werd gevraagd om onze verslaggevers in te zetten als fixers voor regionale en landelijke omroepen die in wijken waar FunX veel luisteraars had, zelf geen aansluiting hadden bij het publiek. Lokale media zullen deze dynamiek ook herkennen.

Oplossingsgerichte journalistiek ipv parachutejournalistiek

Toch is het geen excuus meer voor de hoofdredactie. Als leidinggevende in de journalistiek hoort dit onderwerp op de agenda te staan, want internationaal is het een gespreksonderwerp. Een organisatie als de Egyptische Egab positioneert zichzelf tussen westerse nieuwsorganisaties en freelancejournalisten in West-Azië en Afrika. Egab’s oprichter, Dina Aboughazala, is ook een fervent aanhanger van oplossingsgerichte journalistiek.

Het voordeel van een oplossingsgerichte insteek is dat je — bijvoorbeeld nu in Nepal — verhalen kunt maken over hoe mensen en organisaties problemen aanpakken. Ik noemde een aantal voorbeelden in de vorige nieuwsbrief.

De oplossing is niet eenduidig en vraagt investering: niet per se qua geld, maar vooral qua langdurige visie op een andere manier van werken.

Het doet me ook denken aan wat ik regelmatig hoor in het Mediaforum bij Spraakmakers op NPO Radio 1: dat journalistiek slechts het weergeven van de werkelijkheid zou zijn. Het mag zo zijn dat onze opvatting van de journalistiek op die manier ontwikkeld is, maar je realiseert je dan onvoldoende dat wáár je de camera op richt ook een keuze is. Bovendien vertel je maar een deel van het verhaal als je focus altijd ligt op utter disaster. Het geeft een vertekend beeld van de werkelijkheid, hoorde ik Tina Rosenberg vandaag nog zeggen in onze Train-the-Trainers van het Solutions Journalism Network (SJN). Een quote van haar die ik vaak herhaal.

Ze benoemde ook dat aan de slag gaan met oplossingsgerichte journalistiek niet zo lastig is. Het is veel moeilijker om te stoppen met andere dingen om ruimte te maken. Dat geldt voor parachutejournalistiek ook: stop er gewoon mee en dan ontstaat er ruimte voor creatieve oplossingen. Daarbij wil ik wel de nuance aanbrengen dat het natuurlijk goed is dat internationale media aandacht besteden aan de ramp in Nepal en dat het nu eenmaal zo werkt in de hoofden van ons publiek dat een bekende verslaggever op televisie kan helpen om het onderwerp onder de aandacht te brengen. Maar dat hoeft niet met drie verslaggevers van dezelfde organisatie of twintig uit hetzelfde land. Internationaal zou je dat ook beter kunnen coördineren door bijvoorbeeld met andere publieke omroepen af te spreken. Ik hoor graag jouw ideeën!

Hoe blijf je mentaal gezond?

Ik kwam zoveel interessante ideeën tegen afgelopen week: hier een paar tips en gedachtes. NRC had een mooi gesprek met Gloria Wekker waarin ze het matiwerk benoemt: Surinaamse vrouwen hebben relaties met andere vrouwen en ook mannen. Ze ontdekte dat die vrouwen waarde zien in het zorgen voor de mensen om hen heen, met seksualiteit als een vorm van plezier. Een dergelijke invalshoek kan een mooi oplossingsgericht verhaal opleveren in vergelijking met hoe er in onze cultuur soms over vrouwen wordt gesproken die meerdere partners hebben.

Ook bij NRC luisterde ik naar het interview met Clarice Gargard in Het Uur waarin ze vertelde over de complexiteit van de werkelijkheid. Een inspirerend gesprek over complicating the narrative als vertelmethode. En ik vond Cas Muddes bijdrage in Met het oog op morgen over de winst van de AfD in Duitsland erg waardevol. Ook dat is voer voor complicating the narrative.

Vind je het soms lastig om met de overweldigende hoeveelheid nieuws en verhalen om te gaan? Ik heb een programma gemaakt voor media- en communicatieprofessionals om aan de slag te gaan met hun mentale gezondheid. Met aandacht voor de verschillende uitdagingen in ons vak en korte uitleg en oefeningen die je zelf meteen kunt toepassen. Oplossingsgerichte journalistiek wordt ook genoemd. De speciale launchprijs is 197 USD. Het is in het Engels. Bekijk de website van:

The Human Pace

Subscribe now

Een Indonesische schrijver reageerde afgelopen weekend op een Instagram-post van mij over stresssignalen met de vraag: “Dus, in principe heb ik die signalen. Wat nu?”

Tja, ik herken het gevoel. Het herkennen en benoemen van stress is niet hetzelfde als er iets aan doen. Hetzelfde geldt voor welzijn in de journalistiek. We zijn goed geworden in het benoemen van stress en burn-out, van werkdruk en mentale belasting, maar het is nog altijd de vraag wat er daadwerkelijk anders kan.

Toen ik tijdens de studie Holistisch Leefstijl Coachen leerde over stresssignalen, vinkte ik ze allemaal af. Op fysiek, emotioneel, mentaal en gedragsniveau kon ik er meerdere noemen. Dat is nu alweer negen jaar geleden.

Tegelijkertijd was ik terughoudend om met de redactie waar ik toen werkte te delen dat ik dit studeerde. Toch een beetje bang om “soft” gevonden te worden in de harde mediawereld. Misschien zat dat in mijn hoofd, maar ik heb sindsdien gemerkt dat er nog steeds een taboe op welzijn rust. Terwijl de journalistiek het zo hard nodig heeft.

Te vaak zien we het als persoonlijk falen, als een individueel probleem. Ik herinner me bijvoorbeeld een vergadering van jaren geleden bij een organisatie waar ik niet direct bij betrokken was. De taken voor de komende periode werden verdeeld, ook aan iemand die op dat moment thuis zat met een burn-out. Er werd verwacht dat die persoon na de zomer wel weer terug zou zijn. Dus waarom niet alvast voorsorteren?

Ik vond het destijds al onbegrijpelijk en ik gebruik dit voorbeeld inmiddels regelmatig in trainingen. Als we meer aandacht voor welzijn willen, moeten we er ook meer over leren. Bovendien is het belangrijk om te kijken naar hoe welzijn samenhangt met de manier waarop we ons werk organiseren.

Ja het kan persoonlijk zijn, maar als je kijkt naar het groeiende probleem in de journalistiek, moet je ook concluderen dat er een systemische component aan zit.

Een andere manier van werken

Toen ik begon met trainingen in oplossingsgerichte journalistiek, was een van de eerste dingen die me opviel dat journalisten opgelucht waren: ze leerden hoe je doorwrochte verhalen kan maken zonder je alleen maar op het probleem te focussen.

Het betekent niet dat je het probleem kleiner maakt of bagatelliseert; je gaat het juist gedetailleerder uitpluizen zodat je ziet wie er al werkt aan de aanpak ervan. Je kiest vervolgens om één aanpak dieper te onderzoeken. Hoe werkt die precies? Wat is ervoor nodig? Wie doet wat? Wat kunnen we daarvan leren?

Hier speelt data een grote rol: welk kwantitatief of kwalitatief bewijs is er dat aantoont dat de aanpak werkt (of niet)? En tot slot is een oplossingsgericht verhaal pas geslaagd als je voldoende stilstaat bij de beperkingen. Dit is ook wat het onderscheidt van een oppervlakkig positief verhaal.

Als je voortdurend problemen moet blootleggen, steeds naar het volgende slechte nieuws gaat en vervolgens weer doorgaat naar het volgende onderwerp, kan dat iets met je doen. Een andere journalistieke aanpak is natuurlijk geen therapie en je werkomstandigheden veranderen ook niet zomaar. Maar het kan wel veranderen hoe jij naar je onderwerpen kijkt en hoe ze in de redactievergadering worden besproken.

Jouw journalistieke energie wordt net even anders ingezet.

Na de ramp begint het pas

Welzijnsexpert Dipesh Tandukar schrijft in The Kathmandu Post vandaag: ”Mental wellbeing: How to help without feeling helpless after the floods”. Nepal werd op 26 augustus getroffen door een vloedgolf in een deel van de Langtang-regio. De reddingsoperaties zijn nog altijd bezig.

Tandukar legt uit dat veel mensen worstelen met gevoelens van hulpeloosheid na de overstromingen. Sommige mensen reizen af naar het gebied waar hulp nodig is. Denk ook aan de Nederlanders die naar Oekraïne rijden.

Tegelijkertijd gaat het leven ook gewoon door. Tandukar geeft mooi weer dat we niet de wereld op onze schouders kunnen dragen en dat het belangrijk is dat we onze mogelijkheid om te helpen in verhouding blijven zien.

Hoe kunnen we dan verslag blijven doen van rampen als in Nepal/Tibet? Nadat tientallen buitenlandse journalisten voor een week naar Nepal zijn gevlogen om duiding te geven bij de eerste beelden na de ramp, is er nog maar een handvol over. Toch zijn de problemen nog lang niet opgelost.

Heel vaak gaat de focus naar twee uitersten: hoop en horror. De positieve momenten, zoals overlevenden die alsnog na bijna twee weken uit een tunnel of in een huis gevonden worden. Maar ook verhalen over consequenties die we nu pas zien en waardoor het probleem nog erger wordt.

Beide zijn belangrijk en ook onderdeel van de journalistiek. Maar oplossingsgerichte journalistiek biedt een framework om dieper te gaan. Twee voorbeelden:

1. Wat kunnen we leren van de waarschuwingssystemen? Wat gebeurde er met de systemen die mensen hadden moeten waarschuwen? Daarbij gaat het niet alleen om de vraag of de systemen “faalden”, maar vooral om welke technologie er aanwezig was en hoeveel tijd er zat tussen het eerste signaal en de ramp. Je kunt je zelfs afvragen of waarschuwingssystemen voor dit soort rampen realistisch zijn. Je kunt ook kijken naar andere landen: wat kan Nepal leren van Japan bijvoorbeeld?

2. Hoe bouw je opnieuw op als het risico niet verdwijnt? Er moeten huizen worden herbouwd, wegen en bruggen aangelegd en mensen moeten weer een inkomen verdienen. Wat betekent “terug naar normaal” als het normale landschap gevaarlijker is geworden? De klimaatzaak die de Nepalese regering is gestart om andere landen mee te laten betalen aan de wederopbouw is ook interessant om nauwlettend te volgen.

Behalve dat je dus aan je eigen welzijn kunt werken, is het ook belangrijk dat je je werk anders aanvliegt. In plaats van de journalistieke cultuur om van crisis naar crisis te gaan, kan het goed zijn om bij een onderwerp langer stil te staan en de diepte op te zoeken. Hier spelen hoofdredacteuren en eindredacteuren een belangrijke rol: een individuele journalist kan dit niet alleen bepalen. De methode oplossingsgerichte journalistiek helpt daarbij.

Tot slot

Ook al hebben de meeste buitenlandse correspondenten Nepal alweer verlaten, het land heeft ontzettend veel journalistiek talent en kwaliteit. Kijk eens bij je eigen redactie of het mogelijk is om een samenwerking op te tuigen met een Nepalees initiatief. Ik werk zelf met Nepal Investigative Multimedia Journalism Network (NIMJN) en met de oprichter Rajneesh Bhandari run ik The Human Beat, een community waarmee we maandelijks online welzijnsessies organiseren. De volgende is op 18 september.

Daarnaast is er nu een programma dat media en communicatie professionals op hun eigen tempo kunnen volgen: The Human Pace, ook beschikbaar als in-company training met livesessies.

Bekijk het programma

Subscribe now

Welkom, nieuwe abonnees! De zomeranalyses “De ‘Witte mannen naar achteren’-mediarel”, “Een succesvol mediagevecht zonder nuance”, “De Joris Luyendijk-paradox” en “Is alle journalistiek activisme?” zijn goed door jullie ontvangen. Vanaf deze week weer vaker oplossingsgerichte journalistiek en complicating the narrative. Mocht je wel een keer benieuwd zijn naar een mediakritische analyse over een onderwerp, laat het me weten en wellicht wijdt ik er een editie aan. :)

Een paar korte mededelingen:

• Ik bezoek het Nederlands Journalistiek Festival op zaterdag 19 september. Wil je afspreken? Stuur me dan even een e-mail: sanne [at] inclusivejournalism [punt] com. Mijn pitch heeft het helaas niet gehaald, maar ik kijk uit naar het bijwonen van sessies en vind het altijd heel leuk om abonnees in levende lijve te ontmoeten!

• De welzijncursus The Human Pace is live! Naast mijn werk in de media heb ik — in eerste instantie als “hobby” — altijd veel aandacht besteed aan welzijn. Ik gaf twee keer in de week yogales naast mijn fulltimebaan (ook in het AZC Utrecht) en ik ga al jaren regelmatig op stilte meditatie retraites. In 2018 rondde ik de holistische leefstijlcoachingopleiding af en begon de hobby serieuze vormen aan te nemen. Inmiddels is welzijn de kern van mijn werk: zowel in dekoloniale kritiek als in oplossingsgerichte journalistiek staan zorgen voor jezelf, gemeenschapszorg en ook zorgen voor onze planeet centraal. De cursus is in het Engels en kun je online doen in je eigen tempo. Voor organisaties bied ik een combinatie met livesessies; ik deed dat eerder voor het Pulitzer Center. Er is een speciale launchprijs tot 9 oktober (＄197), de dag waarop ik over de cursus praat in een panel op de (online) Mental Health in Journalism Summit van The Selfinvestigation.

Bekijk The Human Pace cursus

• En last but not least, omdat ik lekker bezig was met opnemen, heb ik een extra module toegevoegd aan de al bestaande online masterclass oplossingsgerichte journalistiek, namelijk over de methode complicating the narrative. Het leek me heel hard nodig in deze chaotische tijden, zeker omdat wij als journalisten vaak bijdragen aan de polarisatie.

Wat Engelen ons kan leren

Een dorp raakt verdeeld door de komst van vijftig alleenstaande minderjarige vluchtelingen. De rellen en intimidatie halen het landelijke nieuws, maar het verhaal is veel ingewikkelder en daar ligt een kans voor journalisten om oplossingsgerichte journalistiek toe te passen.

Engelen is de afgelopen weken en maanden veranderd in een nationaal symbool van de asielcrisis. Sinds de gemeente ’s-Hertogenbosch in april bekendmaakte dat er aan De Beverspijken, aan de rand van de stad, mogelijk vijftig alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV’ers) worden opgevangen, is het dorp het toneel van demonstraties, blokkades, een explosie bij het pand en uiteindelijk bekladdingen en vernielingen van woningen en auto’s. De politie werd ingezet, de A59 werd geblokkeerd en Geert Wilders kwam al op 22 mei naar Engelen om de actievoerders toe te spreken (“patriotten!”).

Dat is het verhaal dat landelijke media makkelijk oppikken. Maar ondertussen gebeurt er in Engelen iets dat journalistiek gezien eigenlijk veel interessanter is: de gemeente heeft — na een aantoonbaar slechte start — een proces op gang gebracht waarin bewoners, ondernemers, COA, politie en bestuur samen proberen uit te zoeken onder welke voorwaarden deze opvang veilig en leefbaar kan worden.

Omdat de Engelen-casus nog geen bewijs levert (het centrum is er nog niet), focus ik me in deze nieuwsbrief op mijn favoriete onderdeel van oplossingsgerichte journalistiek: een vergelijkend verhaal door te kijken naar situaties in een andere geografische of historische context. De vraag luidt dan:

Wat kunnen we leren van plekken waar vergelijkbare opvang wél werkbaar is geworden?

Bij een onderwerp als asiel, waar de meningen gepolariseerd zijn, stellen journalisten al snel vragen als: is de angst terecht of onterecht? Zijn de tegenstanders racisten? Is de opvang veilig? Maar het geeft meer diepgang als je onderzoekt wat ertoe leidt dat een opvang in de praktijk goed of slecht functioneert en wat bestuurders, bewoners en ook journalisten daarvan kunnen leren.

Eerst de feiten - tot in details

Het gaat in Engelen om maximaal 50 alleenstaande minderjarige vreemdelingen van 15 tot 18 jaar, in een voormalig politiebureau aan De Beverspijken. Het is geen opvang voor een groep volwassen alleenstaande mannen.

De gemeente heeft inmiddels een eerste versie van een leefbaarheidsplan gepubliceerd. Dat plan is gebaseerd op bijeenkomsten, een digitale enquête, gesprekken en schriftelijke reacties van inwoners en ondernemers. Een onafhankelijk bureau, De Bruggenbouwers, verwerkte de inbreng in een eindrapport met adviezen.

De aanpak in Engelen bestaat inmiddels onder meer uit:

• Een gefaseerde ingebruikname: de locatie groeit in enkele maanden naar maximaal vijftig jongeren;

• een omwonendenoverleg dat de ontwikkeling volgt en waarop het tempo kan worden aangepast;

• een onafhankelijke nulmeting van leefbaarheid en veiligheid vóór de start;

• jaarlijkse herhaling van die meting;

• een escalatieladder voor incidenten en overlast;

• 24 uur per dag mogelijkheden om meldingen te doen;

• zichtbare aanwezigheid van BOA’s en COA-straatcoaches;

• beveiliging op de fietsroute en het bedrijventerrein van de avond tot de ochtendschemering;

• afspraken over onderwijs, sport en bijbanen;

• en een onafhankelijke partij die de effecten van de opvang moet blijven beoordelen.

Dat is dus inmiddels een behoorlijk uitgebreid systeem van preventie, monitoring, aanspreekbaarheid en bijsturing. Die details hoor je niet vaak terug in de media. Ik zie dat ook terug in de trainingen die ik geef: journalisten vinden het vaak ontzettend moeilijk om in te zoomen en echt op zoek te gaan naar details. Ik merk soms een angst om te gedetailleerd te worden of te complex (met de aanname dat het publiek dat niet aankan — terwijl onderzoek anders uitwijst. Zie ook de module complicating the narrative in de online masterclass).

De gemeente heeft iets fundamenteels fout gedaan

De belangrijkste kritiek van bewoners gaat niet eens in eerste instantie over de jongeren die mogelijk worden opgevangen; het gaat over de communicatie van de gemeente die laat en slecht was. Dat eerst erkennen is ook erg belangrijk, zeker als je kijkt naar bewonersreacties die bijna allemaal benoemen dat ze zich “overvallen” voelen.

De gemeente wist al sinds oktober 2024 dat de locatie bij het COA in beeld was, maar maakte dat pas in april 2026 openbaar. Dat heeft het vertrouwen in het lokale bestuur ernstig beschadigd. De kritiek daarop kwam niet alleen van tegenstanders; ook in de lokale politiek leidde dit tot een crisis.

Na die slechte start heeft de gemeente veel in gang gezet. In juni en juli namen 130 inwoners actief deel aan vier bijeenkomsten over het leefbaarheidsplan. Hun zorgen, vragen en ideeën werden door De Bruggenbouwers gebundeld rond vier thema’s: veiligheid, samenleven, communicatie en ligging.

Daarna volgden gesprekken met bestuurders. Burgemeester Jack Mikkers sprak na de bekladdingen met maatschappelijke kartrekkers uit Engelen en Bokhoven. Premier Rob Jetten kwam op 4 augustus persoonlijk naar het dorp en sprak samen met Mikkers met inwoners die direct waren getroffen door bedreiging, intimidatie en vernielingen en met mensen die zich zorgen maken over de leefbaarheid en veiligheid.

Ook minister van Asiel en Migratie Bart van den Brink en wethouder Pieter Paul Slikker gingen later in een huiskamerbijeenkomst met inwoners in gesprek.

Nadat er informatie is achtergehouden, wordt er dus nu veel informatie gegeven, maar ook geluisterd en gezamenlijk voorwaarden geformuleerd.

Wie durft er eigenlijk nog te praten?

De sociale verhoudingen in het dorp zijn zelf onderdeel van het probleem geworden. Er zijn twee kampen ontstaan, met eigen WhatsApp-groepen. Sommige inwoners willen wel praten, maar niet met naam en toenaam of op de foto in de media. Dat viel ook het Brabants Dagblad op.

Tegelijkertijd zijn er duidelijke signalen van intimidatie. Eind juli werden huizen, auto’s en andere eigendommen van mensen die zich niet eens expliciet voor de opvang hadden uitgesproken, beklad. Er verschenen seksistische en gewelddadige teksten. Later bleek uit onderzoek van Omroep Brabant dat er ook eerder hakenkruizen en teksten als ‘racisten’, ‘fascist’ en ‘Fuck Defend’ waren gespoten bij tegenstanders van de opvang.

De gemeente heeft uiteindelijk de protestborden en spandoeken uit de openbare ruimte verwijderd en één centrale plek aangewezen waar tegenstanders hun uitingen wel mogen ophangen. De burgemeester zei dat hij het recht op protest wil respecteren, maar ook een ordelijk en respectvol debat wil kunnen voeren.

Dat roept een ongemakkelijke vraag op:

Kun je eigenlijk nog spreken van een goed democratisch gesprek als mensen bang zijn om hun mening publiekelijk te geven?

De rol van extreemrechts is relevant: Defend United en Defend Den Bosch zijn nadrukkelijk aanwezig in de discussie. Omroep Brabant sprak onlangs met twee kopstukken, die zelf zeggen dat ze bewust intimiderend kunnen overkomen:

“Komen we intimiderend over? Prima, dan hebben we ons werk goed gedaan.”

Volgens dezelfde reportage staan de Defend-groepen inmiddels bij de NCTV op de radar. Dat betekent overigens niet dat je iedere tegenstander van de opvang aan deze groepen moet koppelen. Juist dat onderscheid is journalistiek belangrijk.

De mechaniek van extreemrechts toont zich heel scherp in de Engelen-casus: zodra ergens een conflict ontstaat rond asiel, migratie of veiligheid, weten georganiseerde groepen en politici razendsnel in welke brandhaard ze moeten stappen. Geert Wilders was er op 22 mei al, kort na het ontstaan van de protesten. Hij sprak de actievoerders toe (“patriotten!”), waarschuwde voor veiligheid en intimidatie en kreeg een enthousiast onthaal.

De zorgen zijn deels terecht

Wat schuurt in dit verhaal is dat de zorgen over de jongeren die in het centrum geplaatst worden, niet allemaal onzin te zijn.

Alleenstaande Minderjarige Vluchtelingen (AMV’s) zijn een specifieke groep. Het gaat om minderjarigen die zonder ouder of wettelijke vertegenwoordiger naar Nederland zijn gekomen. Sommige jongeren hebben onderweg ernstige ervaringen opgedaan en zijn zelfs misschien afgeperst of mishandeld. Er zijn aantoonbare problemen rond incidenten en overlast in de AMV-opvang.

In 2025 werd 29 procent van de AMV’s geregistreerd als betrokkene bij een COA-incident. Dat klinkt hoog, maar het is wel belangrijk ook om te weten wat dit cijfer betekent: een geregistreerd incident is niet hetzelfde als overlast voor de buurt. COA-incidenten omvatten verschillende soorten gedrag en niet ieder incident betreft een slachtoffer of een strafbaar feit. Bovendien worden AMV’s mogelijk vaker geregistreerd omdat zij intensiever worden begeleid.

Het aandeel AMV’s dat in 2025 als verdachte van een misdrijf werd geregistreerd was 8 procent, tegenover 3 procent van alle COA-bewoners. Dat de zorgen van de bewoners deels terecht zijn, is niet aan de journalistiek om te oordelen. Je kunt wel de cijfers weergeven. Interessanter is wat je kunt doen om de kans op overlast te verkleinen. En daar weten we eigenlijk nog veel te weinig over.

Vergelijking met Hoogkerk

In Hoogkerk nam het AZC-protest af toen er meer overleg kwam. Het is geen één-op-één vergelijkbare casus: het gaat daar om een reguliere opvanglocatie met een bredere groep bewoners en een veel grotere omvang.

De opvang begon eind 2024 met ongeveer 300 bewoners. De start verliep moeizaam: bewoners voelden zich onvoldoende meegenomen en overvallen. Inmiddels is de noodopvang omgezet in een regulier AZC en wordt het aantal bewoners afgebouwd naar 225. De gemeente spreekt van een stabiele situatie en een goede samenwerking tussen COA, gemeente, politie, en de omgeving.

Wat veranderde er precies?

De gemeente organiseerde een uitgebreid participatieproces. Er kwam een omwonendenoverleg dat maandelijks bijeenkomt. Er werd een onafhankelijke veiligheidsanalyse uitgevoerd door een extern bureau. Bewoners konden tijdens een plandag daadwerkelijk meedenken over de inrichting van de opvang en de omgeving. Problemen rond verkeer en veiligheid werden vertaald in concrete maatregelen.

En vervolgens werden er een half jaar na de opening ongeveer 3.300 adressen benaderd voor een enquête; 392 mensen vulden die volledig in. Ongeveer de helft van de bewoners was positief over de opvang, een kwart negatief en de rest neutraal. De meeste respondenten ervoeren geen verandering in hun gevoel van veiligheid. De gemeente rapporteert bovendien dat incidenten nauwelijks voorkwamen. Tegelijkertijd bleven communicatie, verkeersveiligheid en integratie aandachtspunten.

Hoogkerk is niet per se een succesverhaal, maar dat hoeft ook niet. Oplossingsgerichte journalistiek gaat niet alleen over goed nieuws. Je kunt het als plek analyseren volgens de vier pijlers met als conclusie dat het redelijk heeft gewerkt. Vervolgens kijk je welke aspecten van de aanpak van toepassing kunnen zijn op Engelen.

Nog een voorbeeld: Heemstede

Heemstede is veel dichter bij Engelen omdat het daar wél om AMV’s gaat.

Bij de opvang aan de Heemsteedse Dreef werd gekozen voor kleinschaligheid en intensieve begeleiding. Jongeren hebben een voogd van Nidos en een begeleidingsplan op maat. Er zijn 24 uur per dag minimaal twee begeleiders aanwezig. Zij bewaken onder meer de huisregels. Rond de jongeren staat bovendien een netwerk van onderwijs, gezondheidszorg, sport, welzijn en vrijwilligers.

De jongeren gaan naar school en er worden activiteiten georganiseerd. Er is aandacht voor dagelijkse structuur, samen koken, corvee en contact met de omgeving.

Dat klinkt misschien banaal, maar een opvanglocatie is uiteindelijk een verzameling individuen die ergens wonen, naar school gaan, zich vervelen, vrienden maken, ruzie krijgen, sporten, verliefd worden, trauma’s verwerken en proberen een toekomst op te bouwen. De kwaliteit van de dagelijkse organisatie kan dus bepalend zijn voor wat er in de omgeving gebeurt.

Door in te zoomen en details eruit te halen, laat je zien dat abstracte begrippen als “50 jongeren”, “300 asielzoekers”, “een AZC” gaan leven.

Engelen als onderzoeksvraag

Je kunt ook een vergelijkend onderzoek doen door meerdere locaties naast elkaar te zetten. Niet alleen de locaties waar het volgens de gemeente “goed gaat”, maar ook plekken waar het misging.

En stel dan overal dezelfde vragen:

• Hoe groot was de groep?

• Welke jongeren woonden er?

• Hoeveel begeleiders waren er daadwerkelijk aanwezig?

• Was er 24/7 begeleiding?

• Hoe was de verhouding tussen jongeren en medewerkers?

• Hoeveel incidenten waren er?

• Welke incidenten waren dat?

• Hoe werd daarop gereageerd?

• Was er school, sport, werk of andere dagbesteding?

• Hoe was de relatie met politie en gemeente?

• Was er een onafhankelijk veiligheidsplan?

• Hadden omwonenden een direct aanspreekpunt?

• Konden bewoners daadwerkelijk meebeslissen?

• Hoe snel werd er gereageerd op meldingen?

• Wat gebeurde er na een incident?

Oplossingsgerichte journalistiek helpt je onderzoeken welke maatregelen er werden genomen omdat er iets misging en of er daarna aantoonbare verbetering te zien was. Het lijkt op onderzoeksjournalistiek, met als verschil dat je je focust op een probleem dat al bekend is in de samenleving.

Lokaal/regionaal vs landelijk

Het is wat mij betreft best opvallend hoe goed lokale en regionale journalistiek het doet met betrekking tot Engelen. Dtv Nieuws deed bijvoorbeeld iets wat ik graag veel vaker zou zien: toen Engelen vol hing met spandoeken, onderzocht de redactie vijf concrete beweringen op die spandoeken. Klopten ze? Wat zeggen de feiten? Je neemt zo de uitingen van bewoners bloedserieus(zie de foto in deze nieuwsbrief).

Omroep Brabant heeft vervolgens niet alleen de rellen verslagen, maar ook bewoners gesproken die níét in beeld wilden, onderzocht wie er door de intimidatie werd geraakt, onderzocht de rol van Defend United en bracht zelfs de bekladdingen bij tegenstanders van de opvang in kaart. Dat gaat allemaal veel verder dan een kop als “Rellen bij asielopvang in Engelen.”

Het probeert de verschillende mechanismen te begrijpen en dat is precies waar oplossingsgerichte journalistiek om vraagt.

Landelijke media hebben natuurlijk een andere taak. Zij hoeven niet en kunnen ook niet ieder lokaal proces maandenlang te volgen. Maar wanneer zij vooral instappen op het moment dat er een explosie is, een snelweg wordt geblokkeerd of huizen worden beklad, ontstaat er een merkwaardig beeld. Het publiek ziet:

asielopvang → woede → extreem protest → rellen.

Wat het niet ziet:

besluitvorming → gebrekkige communicatie → wantrouwen → herstelpogingen → participatie → veiligheidsanalyse → leefbaarheidsplan → monitoring → vergelijking met andere locaties.

Bleh, complex ;)

Toch bepaalt de tweede lijn uiteindelijk of een opvanglocatie functioneert. Rellen zijn zeker ook nieuws, intimidaties ook, maar als je alleen de uitwassen laat zien, wordt het conflict zelf het verhaal.

Als het met Engelen straks wel of niet goed gaat, willen we niet alleen weten wat er gebeurde, maar ook waarom het zo ging, wat er anders werd gedaan en wat we ervan kunnen leren. Nu leren we vooral wie er gelijk heeft en wie we racistisch kunnen noemen.

Subscribe now

Deze zomer dacht ik veel na over één vraag die eigenlijk al zo oud is als het vak journalistiek zelf, maar die keer op keer terugkomt: kan een journalist onafhankelijk zijn, of is elke keuze die je maakt eigenlijk al een vorm van activisme?

Aanleiding waren twee stemmen die elkaar in het publieke debat leken tegen te spreken, terwijl ik beide erg waardeer. Aan de ene kant Step Vaessen, twintig jaar correspondent voor Al Jazeera English, die in een interview met Volkskrant Magazine en in de podcast Nooit Meer Slapen glashelder is: journalistiek is geen activisme. Aan de andere kant beweert Fréderike Geerdink met haar manifest Alle journalistiek is activisme op het eerste gezicht het omgekeerde.

Ik wilde weten of en waar ze elkaar tegenspreken en voor mezelf een antwoord formuleren waarmee ik deze discussie niet steeds opnieuw hoef te voeren.

Objectiviteit bestaat niet

Laat ik met mijn eigen conclusie beginnen, want die helpt om de rest te lezen: ik denk dat je kunt streven naar zo objectief en zo neutraal mogelijke verslaggeving, maar dat je jezelf daarbij altijd meeneemt. Dat begint al met de keuzes die je maakt voor welk verhaal je vertelt en welke bronnen je gebruikt. De discussie tussen Vaessen en Geerdink gaat volgens mij niet over óf dat zo is, maar over wat je vervolgens met die onvermijdelijke subjectiviteit doet. En uiteindelijk, zo lees je verderop in deze nieuwsbrief, zit het verschil tussen hen volgens mij hierin: of je de macht bevraagt bínnen het bestaande systeem of dat je ook dat systeem zelf durft te bevragen. Hou die gedachte vast.

Vaessen formuleert het zo: complete onafhankelijkheid zou complete onbevangenheid vereisen, en dat bestaat niet. Toch is dat voor haar geen reden om het streven naar objectiviteit los te laten. Integendeel.

Geerdink trekt de conclusie de andere kant op en preciezer dan het vaak wordt samengevat (ook door de Volkskrant-journalist die Vaessen ermee confronteerde, waardoor je dus een verwarrende discussie krijgt). Haar punt is niet dat je zomaar een kant moet kiezen; ze wil ook helemaal niet af van kernwaarden als onafhankelijkheid, waarheidsvinding of het checken van bronnen. Haar bewering wijst op een institutioneel verschil: in de praktijk krijgt wat een machthebber zegt automatisch meer gewicht dan wat een vluchteling, een gedupeerde van de gaswinning of een Palestijn in Gaza zegt. Daarmee houdt de zogenaamd neutrale journalist volgens Geerdink juist de bestaande machtsverhoudingen en de status quo in stand.

Maar ook al gebeurt dit in de praktijk, is het ook waarvoor de journalistiek ooit is opgericht?

Op de frontlinie van de democratie

Journalistiek wordt in de gangbare definitie omschreven als de “vierde macht”, naast de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht uit de trias politica. Het veronderstelt dus een werkend trias-politica-bestel als voorwaarde voor zijn eigen bestaan. Maar binnen die vooronderstelling ligt de nadruk vooral op het bewaken van de spelregels (tegengaan van corruptie, machtsmisbruik, gebroken beloften, et cetera: nadruk op de machthebber) en veel minder op de vraag of het spel zelf, de richting waarin het systeem zich ontwikkelt, rechtvaardig is.

Je zou dat kunnen verklaren doordat de journalistiek in Nederland is geprofessionaliseerd binnen een systeem dat, op de Tweede Wereldoorlog na, nooit is ingestort. Als je denkt dat een democratie niet kan verdwijnen, kan het voelen als iets vanzelfsprekends dat je dus ook niet bevraagt. Je kunt het luiheid noemen, maar het is eigenlijk een blinde vlek.

Dat verklaart ook de scherpe blik op dit onderwerp van mensen als Vaessen en Geerdink: zij hebben van dichtbij gezien dat de vanzelfsprekendheid van een democratie breekbaar is. Vaessen vindt ook dat er op de scholen voor journalistiek veel meer aandacht moet komen voor wat de rol van de democratie is, omdat journalisten “op de frontlinie staan” (bron: Nooit Meer Slapen).

Koloniale wortels

De manier waarop de journalistiek zich in Nederland heeft geïnstitutionaliseerd, is door Geerdink ook beschreven in haar manifest en geeft een interessante context. De Nederlandse journalistenvereniging hield haar eerste (informele, nog niet officiële) bijeenkomst op de Internationale Koloniale Tentoonstelling van 1883: het vak professionaliseerde zich dus binnen de waarden en machtsverhoudingen van dat moment en nam het toen heersende wereldbeeld mee als achtergrond. Wat vervolgens “objectief” ging heten, was in de praktijk vooral verslag doen zoals het binnen dát wereldbeeld normaal leek (ik vond hiervan een concreet voorbeeld in hoe de Nederlandse media verslag deden van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd in Bali).

Toch beperkt de journalistieke ethiek zich niet tot dat smalle vierdemachtmodel, ook al komt het daar in de praktijk misschien wel vaak op neer. Geerdink wijst daar ook op. De ethiek is gebaseerd op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en stelt expliciet dat een journalist al het mogelijke moet doen om discriminatie te voorkomen. Dat is een inhoudelijke, op rechtvaardigheid gerichte verplichting die verder reikt dan “controleren of de macht zich aan haar eigen regels houdt”.

Met andere woorden: het idee dat journalistiek uitsluitend bestaat om de gevestigde orde te bevragen zonder die orde zelf ter discussie te stellen, is een historisch gegroeide gewoonte die door de neoliberale invloed alleen maar is versterkt.

Kijk maar naar hoe media zelf commerciële bedrijven zijn geworden, afhankelijk van adverteerders, aandeelhouders en toegang tot diezelfde machthebbers die ze moeten controleren. Systeemkritiek is duurder, risicovoller voor advertentie-inkomsten en toegang tot bronnen, en levert minder gegarandeerde “content” op dan het simpelweg volgen van machthebbers binnen de bestaande spelregels.

Transparant in plaats van objectief

Ik put zelf veel uit dekoloniale kritiek en het idee van positionaliteit. Je eigen positie, waar je vandaan komt, wiens verhalen je van huis uit meekreeg en welke machtsverhoudingen je zelf wel of niet hebt ervaren, reist altijd met je mee, of je dat nu erkent of niet.

Vaessen is daar in het Nooit Meer Slapen-interview expliciet over: ze vertelt hoe ze als tiener in Heerlen heroïneverslaafden op het station zag en psychologie wilde studeren om die groep te helpen. Ze schreef als punkzangeres haar eigen teksten over het verbeteren van de wereld en geeft ook ronduit toe dat ze als student activist was.

Maar als de presentator haar naar objectiviteit vraagt, trekt ze de lijn scherp: dat activisme heeft ze bewust achter zich gelaten toen ze journalist werd. Ze is dus transparant over waar ze vandaan komt, maar plaatst zichzelf nu expliciet als journalist, niet als activist.

Vaessen heeft zich in haar carrière zelf altijd bewust buiten het systeem geplaatst: als correspondent in Indonesië voor de NOS ging dat ook botsen. Ze vertelt hoe ze pas bij Al Jazeera de ruimte kreeg om verhalen over Indonesië te maken die het land lieten zien zoals het is, in plaats van door de bril waarmee Nederland ernaar keek.

Het is interessant dat dat ter sprake komt in Nooit Meer Slapen, omdat het veel zegt over wat Vaessen in Indonesië leerde dat haar collega’s in Hilversum niet meekregen. Je moet voor een perspectiefverandering vaak zelf in een andere context werken om de ogen geopend te krijgen. Het maakt het ook moeilijk om daadwerkelijk iets te veranderen.

Vaessen en Geerdink zijn het eigenlijk eens over de diagnose, ook al verschillen ze over de remedie. Allebei zien ze de journalistiek te vaak als doorgeefluik van de macht. Vaessen noemt hoe Nederlandse media tijdens de coronacrisis massaal achter het kabinetsbeleid gingen staan en tijdens de Maccabi-rellen geen kritische vragen stelden. Geerdink beschrijft hetzelfde mechanisme structureler: ook op andere onderwerpen grijpen hoofdredacteuren vooral naar officiële instanties en machtige politici als bronnen. Journalistiek wordt volgens haar een instrument van de macht in plaats van een controleur ervan.

Journalistiek verlaten of herontdekken?

In alle gesprekken over de journalistiek van de afgelopen weken, krijg ik sterk het idee dat er in Nederland een veel te beperkte opvatting leeft van wat journalistiek nu eigenlijk is. We zijn gaan geloven dat journalistiek vooral verslag doen is van wat er gebeurt en vooral van wat er misgaat, van feiten die naast elkaar worden gelegd zonder duiding of context en dat wie meer wil doen dan dat, het vak dus wel moet verlaten of als activist wordt gezien. Zoals Solutions Journalism-medeoprichter Tina Rosenberg het samenvat: nieuws is zichzelf gaan definiëren als “slecht nieuws”.

De journalistieke ethiek van het kritisch bevragen, hoor en wederhoor, bronnen checken, alle partijen serieus nemen staat volgens mij nog steeds recht overeind. Het probleem is niet die ethiek zelf, maar dat we er de afgelopen decennia “in de praktijk” van zijn losgeraakt, onder meer door een te smalle definitie van wat “nieuwswaardig” is.

Moeten we niet gewoon terug naar de journalistieke ethiek zoals die ooit is bedoeld en die serieus toepassen, in plaats van het onderscheid tussen journalistiek en activisme te laten vallen?

De actie in activisme

Het antwoord zit ’m deels in het woord “actie”. Extinction Rebellion gaat met een spandoek naar het Rijksmuseum om te ageren tegen het ING-sponsorschap en de link van de bank met ontbossing. Een journalist schrijft een stuk over hoe ING als een van de slechtste banken uit de bus komt als het gaat om steun aan ontbossing. Dat zijn twee verschillende handelingen die elkaar best kunnen versterken, maar niet hetzelfde zijn.

Ik gebruik dit voorbeeld in mijn trainingen om aan te geven dat journalisten nog een stap verder kunnen gaan: waar is er al actie geweest en hoe is dat aangepakt? Je komt dan bijvoorbeeld uit bij de Franse wet over witwassen die het banken moeilijk maakt om ontbossing te steunen. Je kunt als journalist dat uitzoeken en kijken of die aanpak voor de ING-situatie van toepassing kan zijn. Te veel detail om hier verder op in te gaan, maar oplossingsgerichte journalistiek zit in het hart van de discussie.

Een activist laat volgens mij vooral de eigen kant van het verhaal zien, terwijl een journalist nog steeds de andere kant blijft onderzoeken en bevragen. Ook als zij of hij overduidelijk pleitbezorger is voor bijvoorbeeld mensenrechten. Vaessen zegt het zelf mooi: haar perspectief klinkt door in de vraag die ze stelt, maar activisme toont zich pas in hóé je het verhaal vervolgens maakt en de keuzes die je maakt om perspectieven te laten horen of weg te laten.

Geerdink zou zeggen dat dat onderscheid in bepaalde contexten vervaagt: in een land zonder persvrijheid is onafhankelijke journalistiek bedrijven op zichzelf al een daad van verzet, ook al blijft de methode die je toepast dezelfde journalistieke methode.

Wat als ze allebei gelijk hebben?

Wat als ze allebei gelijk hebben en de objectiviteitsvraag verandert in de context: als je je als journalist in een goedwerkende democratie beweegt, is er een onderscheid tussen journalistiek en activisme. Is dat niet het geval, dan wordt journalistiek automatisch een activistische daad, zonder dat je het zelf zo hoeft te noemen. Het zou zelfs averechts kunnen werken omdat het tegenstanders een makkelijk argument geeft om je werk als partijdig weg te zetten.

Het kan overigens ook binnen een goedwerkende democratie misgaan. Je kunt als journalist in Nederland bij structureel onrecht zoals racisme denken dat je objectief bezig bent, maar door hoor en wederhoor toe te passen het juist rechtvaardigt.

Of bij een onderwerp als migratie, dat momenteel ook de democratie heftig verdeelt: als je daar als journalist niet de juiste feiten en cijfers (of terminologie) op orde hebt, wat heel vaak niet het geval is, doe je dus met je zogenaamde objectieve houding mee aan het versterken van een feitelijk onjuiste “andere kant”.

Dan wordt gewoon goede journalistiek doen haast een vorm van activisme, zou je kunnen zeggen. De discussie zou mijns inziens dus niet zozeer over activisme moeten gaan, maar over wat je moet doen om zo objectief mogelijk te werk te gaan: namelijk goede journalistiek bedrijven, je eigen positie kennen en kennis hebben van hoe een democratie werkt en waar het systeem uit de pas begint te lopen.

Daarmee kies ik uiteindelijk voor Vaessens antwoord: noem het geen activisme, noem het gewoon goede journalistiek. Ook al helpt Geerdinks manifest heel goed om te zien wát daarvoor nodig is. Ze heeft inmiddels ook een collegereeks gelanceerd die er interessant uitziet: Journalistiek in Verzet: Media, Macht en Koloniale Erfenis.

Wat betekent dit voor oplossingsgerichte journalistiek?

Mijn favoriete toepassing van oplossingsgerichte journalistiek is om een vergelijking te maken met een andere context. Je kunt dus als Nederlandse journalist kijken naar landen die de democratie hebben verloren en onderzoeken wat er sindsdien is gedaan om die weer terug te winnen. Zo ben je de mensen die het in je eigen land willen afbrokkelen een stap voor.

Binnen de oplossingsgerichte journalistiek is het antwoord op de vraag “Is journalistiek activisme?” eigenlijk altijd nee geweest. Maar de methode zorgt er haast automatisch voor dat je niet activistisch hoeft te zijn om mensen toch tot actie aan te zetten. Dat is misschien wel de meest bruikbare vertaalslag van deze hele discussie naar de praktijk: hoe bewust en transparant je de redactionele keuze maakt of de keuze voor de methode waarmee je je verhaal maakt, en of je, na die keuze, nog steeds bereid bent de andere kant serieus te bevragen. Of in het geval van oplossingsgerichte journalistiek: dat een verhaal nooit compleet is zonder de beperkingen in beeld te brengen.

Meta

Tot slot nog even een meta-gedachte: Is de manier waarop wij journalistiek kritisch bevragen niet ook zelf een herhaling van precies het patroon dat we bekritiseren?

Als we het over “de praktijk” hebben, bedoelen we vaak vooral de grote, gevestigde media, de usual suspects. Maar er zijn intussen ook nieuwkomers als Omroep Zwart binnen de publieke omroepen, eindeloos veel onafhankelijke digitale mediaplatformen en spelers als Al Jazeera, die allemaal voortdurend kritisch worden bevraagd (bijvoorbeeld als “alternatieve media” of in het geval van Al Jazeera over de band met de Qatarese overheid), maar zelden worden gewaardeerd voor het andere perspectief dat ze juist bieden.

Als wij, net als de journalistiek die we bekritiseren, vooral aandacht geven aan wat het hardst roept of het meest voor de hand ligt, herhalen we het patroon in plaats van het te doorbreken.

Vaessen zegt in Nooit Meer Slapen zelf, met een lach, dat ze zich inmiddels bijna voelt als een langspeelplaat die overslaat omdat ze al jaren dezelfde kritiek op de Nederlandse journalistiek herhaalt. Misschien is het dan ook aan ons, de mensen die haar aanhalen, om niet telkens diezelfde kritiek te herhalen, maar te doen wat zij zelf allang doet: het licht laten schijnen op de verhalen die ze wél maakt, en op de initiatieven die het nu al anders aanpakken.

Dat ga ik ook weer doen met de volgende edities van deze nieuwsbrief en daarmee komt er een einde aan de zomeranalyses.

Start vandaag nog! (147 Euro)

Subscribe now

Ik luister de laatste tijd opvallend veel naar interviews met Joris Luyendijk. Er is ook bijna geen ontkomen aan, want die man wordt overal uitgenodigd. Onder andere omdat hij zijn perskaart aan de spreekwoordelijke wilgen heeft gehangen. Regelmatig erger ik me aan zijn beperkende blik op wat journalistiek is of kan zijn. Sommige van zijn uitspraken maken me ronduit kwaad, zoals zijn opmerking bij de VRT en BNNVara’s BOOS dat “als Gaza in de zee verdwijnt, verandert er niets. Dan hebben we wel een rotgevoel, maar er verandert niets”. Hij haalt ermee het bloed onder de nagels vandaan bij journalisten en opiniemakers die wel zien dat de Palestijnse strijd net zo nauw verbonden is met Nederland als de oorlog in Oekraïne waarvoor Luyendijk de barricades opgaat.

Ik kan me dus heel goed voorstellen dat sommige collega’s Luyendijk-moe zijn of hem helemaal negeren. Maar ik voel me dus als witte journalist ook aangesproken door zijn mediakritiek en probeer door zijn boude uitspraken heen te luisteren om dat te analyseren.

De meest recente gesprekken waarnaar ik luisterde zijn het BOOS Grote Gesprek en de NRC-podcast Het Uur. In de laatste schetst presentator Pieter van der Wielen Luyendijks plek in het journalistieke landschap als die van een soort “beschouwende buitenstaander”. Zijn boek Het zijn net mensen uit 2006 vond ik destijds een verfrissende en ongemakkelijke spiegel voor iedereen die zich bezighield met de Israël-Palestina-verslaggeving. Hij bevraagt al jaren framing en machtsposities en de manier waarop journalisten zelf onderdeel zijn van het systeem waarover ze schrijven (De zeven vinkjes).

Zijn overstap naar activisme wordt getriggerd door de vrijlating van de aanstichters van de Capitoolbestorming in de Verenigde Staten, zo laat hij in beide podcasts weten. Hij realiseerde zich ineens dat Donald Trump het land in een totaal andere richting stuurde, met consequenties voor Europa. Tim Hofman reageert verbaasd omdat Trump toch niet bepaald uit de lucht is komen vallen. De situatie in de VS wordt door burgerrechtenbewegingen al jaren gezien als een logische consequentie van een racistische beweging. Pas nu het ons direct raakt, lijkt het op Luyendijks radar te komen. Het zegt veel over zijn positie.

Luyendijk spreekt zichzelf ook regelmatig tegen in de interviews. Nee, de journalistiek is niet urgent in tijden van oorlog; we moeten de handen uit de mouwen steken. Ja, journalistiek is nog heel belangrijk en het moet zo onafhankelijk mogelijk zijn. Nee, journalistiek moet niet eindeloos nuanceren en twijfel benoemen. Hij laat zijn gesprekspartners daardoor vaak in verwarring achter. Hij snijdt kritiek aan, maar blijft vervolgens zelf ook hangen in dilemma’s zonder oplossing.

Toch hoor ik ook scherpe observaties:

• Journalistieke onafhankelijkheid wordt gezien als een belangrijke kwaliteit, maar in “oorlogstijd” leidt het gemakkelijk tot valse tegenstellingen. Dit is precies wat journalisten van kleur tijdens Black Lives Matter zeiden en wat er in de Israëlische genocide in Gaza ook regelmatig naar voren wordt gebracht.

• Nuance en scepsis zijn niet meer voldoende, omdat het systeem waarvan de journalistiek ook deel uitmaakt, namelijk de wereld zoals we die kennen, niet meer bestaat. De observatie dat de journalistiek zoals die nu wordt uitgevoerd onderdeel is van een systeem dat door imperialisme en kapitalisme succesvol is geworden, herken ik ook uit de dekoloniale kritiek op het vak. Als we dat dieper analyseren, kunnen we ook kijken wat er nodig is om verbetering los van dat systeem te bouwen. Dat gebeurt overigens al op heel veel plekken in de wereld, voer voor een andere nieuwsbrief.

• De journalistiek is binnen het bestaande systeem cynisch en zuur geworden, met scepsis als doel op zich. We schetsen in journalistieke gesprekken eindeloze dilemma’s, maar vervolgens gebeurt er niks, zegt Luyendijk. Het sluit aan bij wat er al jaren wordt bediscussieerd in de context van nieuwsmijding: door je publiek achter te laten in verlamming ontneem je het de agency om aan de slag te gaan.

• Redactionele keuzes zijn ook onderdeel van de journalistiek. Als je als journalist niet weet hoe je in actie moet komen, kijk dan naar je eigen werk, zegt hij tegen Pieter van der Wielen. Het maakt uit welke gasten je uitnodigt en het is ook belangrijk dat je de urgentie van verhalen goed begrijpt, zodat je met meer passie en vuur je vak gaat uitoefenen, in plaats van dat het — in Luyendijks woorden — “gewoon content” blijft.

Luyendijk richt zich vooral op de hoogopgeleide, witte, progressieve journalist die zichzelf ziet als kritisch, onafhankelijk en genuanceerd. Hij ziet zelf ook een parallel met De zeven vinkjes. Het valt ook op dat die groep geen doordacht verweer heeft tegen Luyendijk. In alle gesprekken die ik heb beluisterd, is millennial Tim Hofman de eerste die hem wat dat betreft het vuur meer aan de schenen legt, zo erg zelfs dat hij later in het gesprek zijn Gaza-verdwijnt-in-zee-uitspraak onder druk van Hofman nuanceert. Iemand als Pieter van der Wielen doet zijn best, maar blijft steken in het beschrijven van journalistieke waarden zonder de kritiek op zichzelf te betrekken.

Het is exact dezelfde dynamiek als het gaat over het gebrek aan inclusiviteit of de beperkte blik in verslaggeving over racisme en ongelijkheid: er is onkunde onder journalisten om de blik naar binnen te keren of de eigen positie te bevragen. Ironisch genoeg reageren journalisten van kleur wel fel en inhoudelijk op Luyendijk. Zij kunnen vanuit andere ervaringen kanttekeningen plaatsen die vanuit een witte, progressieve journalistieke positie moeilijker te plaatsen zijn. Voor sommige journalisten van kleur zijn racisme, uitsluiting, macht en geopolitieke ongelijkheid geen abstracte concepten.

Een witte journalist kan denken: “Is Luyendijks Gaza-uitspraak niet te stellig?” Maar iemand die zelf ervaring heeft met racisme en uitsluiting kan ook denken: “Welke (complexe) werkelijkheid maakt hij onzichtbaar wanneer hij dit zo formuleert?” Ze wijzen Luyendijk op zijn eigen blinde vlekken, die hij ook na het schrijven van De zeven vinkjes nog meedraagt.

Ik herken de val waarin hij trapt: als je namelijk als witte journalist door een proces van perspectiefverandering bent gegaan - zoals Luyendijk en ikzelf ook - dan is dat het begin van een levenslange reis waarin je jezelf continu moet blijven bevragen. Dat is een stuk moeilijker als je je blijft omringen met witte collega’s of blijft leunen op eurocentrische kennis.

Gek genoeg ziet hij de noodzaak van verschillende levenservaringen wel in de context van het type leider dat we in chaotische tijden nodig hebben. In plaats van mannen met zeven vinkjes hebben we mensen nodig die ervaring hebben met hoe het is om op de vlucht te zijn of te wonen in oorlogsgebied, zegt hij. Luyendijk begrijpt zelf dat diverse ervaringen en perspectieven nodig zijn om een samenleving te beschermen, maar trekt die conclusie onvoldoende door naar de journalistiek.

Daar ligt ook een verantwoordelijkheid voor de interviewer: de gesprekken gaan veelal over Joris 2.0, zijn persoonlijke ontwaking en zijn frustratie met de journalistiek, terwijl de structurele journalistieke vraag en reflectie daardoor juist onderbelicht blijven. Hij lijkt dat zelf ook te vinden wanneer hij tegen Pieter van der Wielen zegt dat een vrouwelijke presentator waarschijnlijk zou stilstaan bij Luyendijks opmerking dat de wereld zoals we die kennen aan het verdwijnen is. De rouw daarover is een noodzakelijk proces, maar Van der Wielen gaat er in het gesprek vrij snel aan voorbij.

De onderliggende vraag die Luyendijk mijns inziens aanzwengelt is:

Wat betekent journalistieke verantwoordelijkheid wanneer de werkelijkheid zo urgent en bedreigend is als in een Nederlandse “oorlogssituatie” of in een conflict met ongelijke machtsverhoudingen?

De vraag is niet per se meer hoe we verslag moeten doen, in welke vorm en hoe vaak. Het is veel belangrijker om over keuzes na te denken: Welke onderwerpen krijgen deze maand prioriteit, los van de dagelijkse breaking news-items? Welke perspectieven ontbreken op de redactie en hoe vullen we die aan? Wanneer is nuanceren noodzakelijk en wanneer wordt cynisme apathie?

Ik kom niet meer dagelijks op een redactie, maar ik consumeer wel veel en afgaand op wat Luyendijk constateert over de slechte voorbereiding van de media op een mogelijke oorlogssituatie, neem ik gemakshalve aan dat die gesprekken ook weinig plaatsvinden.

In de podcastinterviews met Luyendijk wordt de luisteraar gedwongen om te kiezen tussen nuanceren en een positie innemen, tussen sceptisch zijn en twijfelen, tussen in actie komen en onafhankelijk zijn, en tussen persoonlijk betrokken zijn en emoties tonen. Het is een wij-zijdenken en zwart-witdenken waar we nu juist vanaf moeten.

Er is een derde mogelijkheid tussen cynische scepsis en activistisch handelen: oplossingsgerichte journalistiek. Een probleem eerst groter maken en tot in detail onderzoeken, om vervolgens op basis daarvan te kijken naar wie er al werkt aan een aanpak ervan. Het onderzoek naar hoe problemen worden aangepakt is kritische journalistiek.

Je laat je publiek niet hangen in een dilemma of valse nuance, maar geeft ze agency om zelf actie te ondernemen. Het verbreedt de definitie van wat we momenteel zien als journalistiek. Dit is dus waarom ik gefascineerd ben door Luyendijk: hij bekritiseert de journalistiek terecht, maar hij gaat niet ver genoeg en laat zijn voormalige collega’s hangen in een ongemakkelijke positie waarvoor hijzelf ook geen oplossing biedt.

Zonder het te beseffen geeft hij tig verhaalideeën voor oplossingsgerichte journalistiek; ik noem er twee:

• Hoe bereidt de politie zich precies voor op een oorlogssituatie? Wat is de huidige situatie en het probleem? Welke aanpak kan een interessant verhaal opleveren? Hoe werkt het precies? Is het succesvol of (nog) niet? Wat is ervoor nodig om het wel te laten slagen?

• Wat wordt er gedaan tegen Russische desinformatie? Hoe groot is het probleem? Welke aanpak bestaat er en hoe werkt die? Is het succesvol of niet? (Hier kan er ook over de grens worden gekeken) Wat zijn de beperkingen?

Luyendijks zal best wel scherp zien wat de journalistiek momenteel mist, maar door de werkelijkheid binair te maken en de verschillende conflicten niet met elkaar te verbinden, mist hij de aansluiting bij mensen die een derde perspectief kunnen bieden en belangrijke medestanders in zijn mediakritiek zouden kunnen zijn.

Subscribe now

Ken je dat? Je schrijft een nieuwsbrief die aardig wat nieuwe abonnees oplevert (Zomeranalyse: De “witte mannen naar achteren” - mediarel) en ineens voel je de druk om vaker dat soort analyses te schrijven. Het ding alleen is: ik raak een beetje meningenmoe, inclusief mijn eigen mening. Sinds het interview van Tim Hofman met Bob Scholte in de serie BOOS Grote Gesprekken is gepubliceerd, werk ik al aan een stuk erover. Ik word telkens ingehaald door nieuwe reacties.

Sylvana Simons startte de polemiek met haar scherpe opiniestuk bij OneWorld, waarin ze overigens slechts zijdelings inging op de beschuldigingen van Scholte aan het adres van BIJ1. Marwa Bouazzati reageerde vervolgens weer op Simons met, naar mijn bescheiden mening, een oppervlakkige analyse in NRC. Toen kwam Sinan Çankaya met een verdiepende bijdrage op Instagram (“Klasse eerst! Again?”) en gaf Jerry Afriyie nog een laatste veeg uit de pan met “Jouw witte klassenstrijd is niet mijn klassenstrijd”.

Toen ik Bob Scholte bij BOOS hoorde spreken, voelde ik zelf wel ongemak, want ik herkende zijn kritiek. Het is wat je regelmatig hoort vanuit je witte netwerk als je je bezighoudt met inclusiviteit: “Zou je niet iets anders doen?”, “Mensen zijn klaar met inclusiviteit”, “Niemand begrijpt wat dekolonisatie betekent”, et cetera.

Maar wat me vooral opviel aan de discussie is dat de journalistieke vormen van het twistgesprek en de polemiek niet toereikend zijn. Daarnaast ging het maar weinig over de journalistieke aanpak van Left Laser. Dus hierbij alsnog een bijdrage, als aanvulling op wat inmiddels de “linkse rel” is gaan heten.

Het verhaal compliceren

Het klinkt vaak tegenstrijdig: de methode complicating the narrative die ik in deze nieuwsbrief bespreek (hier en ook hier). Het is een ideale benadering voor polariserende onderwerpen en bestaat uit vier stappen die niet allemaal terug hoeven te komen in een verhaal (zoals dat bij solutions journalism wel het geval is), maar als leidraad gelden:

1. Beter luisteren: dit voorkomt bijvoorbeeld dat je langs elkaar heen praat, wat er mijns inziens gebeurt tussen Bob Scholte en Sylvana Simons. Het zorgt er ook voor dat je tijdens een interview goed bij de ander checkt of zijn punt helder is: looping noem je dat. Tot slot kun je door goed te luisteren de vragen die je vooraf had voorbereid loslaten en in plaats daarvan doorvragen. Zo had ik bijvoorbeeld wel willen weten hoe “dicht erop” Bob Scholte precies had gezeten bij BIJ1. Zijn aanval op de partij klonk hier en daar als een persoonlijke afrekening.

2. Dieper op het probleem ingaan door andere vragen te stellen: Tim Hofman paste dit goed toe in het interview; er was ook voldoende tijd. Vragen die misschien nog interessant waren geweest, ook voor de schrijvers van de opiniestukken om op te reflecteren:

   1. “Wat wil je dat de andere kant over jou begrijpt?” en “Wat wil je weten over de andere kant?”

   2. “Wat zou er in jouw leven veranderen als meer mensen het met jouw standpunt eens zouden zijn?”

   3. “Wat denk je dat de andere groep wil bereiken?”

   4. “Is er iets aan de manier waarop de media jou of mensen met jouw opvattingen portretteren dat onnauwkeurig aanvoelt?”

   Vragen die gaan over de motivaties van mensen of over het zich in de ander verplaatsen kunnen tegenstellingen doorbreken.

3. Kijk naar de context en verbreed de lens (historisch en geografisch): het interessantste punt hier is misschien wel dat de antiracismebeweging mede een klimaat heeft gecreëerd waarin het vanzelfsprekender is geworden om maatschappelijke problemen te begrijpen in termen van macht, structurele uitsluiting, kolonialisme en racisme. Bob Scholte staat in die zin op de schouders van reuzen en zijn marxistische analyse valt in een gespreid bed. Hij lijkt daar zelf niet op te reflecteren.
   Aangezien Black Lives Matter ook ter sprake kwam, was het interessant geweest om de Amerikaanse kritiek op de nasleep ervan mee te nemen. The New York Times-journalist Nikole Hannah-Jones vindt delen van het DEI-beleid (diversity, equity, inclusion) dat na BLM werd geïmplementeerd ook “performatief”. Scholtes kritiek staat niet geheel op zichzelf. De bijdrage van Sinan Çankaya verbreedt de lens op het gebied van het communisme door het voorbeeld van de uitsluiting van zwarte communisten. Het lensverbreden kan geografisch of historisch zijn, door situaties en voorbeelden erbij te halen die nuance toevoegen.

4. Het bevestigingsvooroordeel tegengaan: waar denk jij aan als je denkt aan “de arbeider” (wit of gekleurd)? Kun je spreken over het belang van intersectionaliteit als je zelf nooit racisme aan den lijve hebt ondervonden? Deze stap gaat over het verkennen van je eigen confirmation bias, maar ook die van degenen in je verhaal.

Nu was het vooraf misschien bij de redactie van BOOS niet duidelijk dat Scholte zich in zijn kritiek zo tegen BIJ1, Black Lives Matter en Omroep Zwart zou keren, maar je kunt in de opvolging straks wel nadenken over hoe je het gesprek losweekt van het conflict en terugbrengt naar een constructieve inhoudelijke discussie.

De journalistieke vorm dekoloniseren

Waarom beschouwen we het twistgesprek en de polemiek eigenlijk als vanzelfsprekende journalistieke vormen? Ook daar zit een geschiedenis aan. Wat we nu als journalistieke standaard beschouwen – de journalist die vragen stelt, een onderwerp afbakent, tegengestelde standpunten tegenover elkaar zet en het gesprek onder tijdsdruk naar een scherpe conclusie brengt – is geen universele manier van verhalen vertellen.

Ik ben zelf geïnteresseerd in hoe Indigenous journalism het anders aanpakt: je kunt ook vertrekken vanuit relatie, gemeenschap, oraliteit en verantwoordelijkheid tegenover de mensen over wie wordt bericht. Dat een journalist altijd snel een helder antwoord moet afdwingen, staat soms haaks op verhalen die meer tijd en context vereisen.

Ook wordt er getornd aan het idee dat twee tegengestelde standpunten automatisch evenveel gewicht moeten krijgen als de historische machtsverhoudingen ongelijk zijn. Er zijn meer journalistieke vormen denkbaar dan de vorm die wij in westerse media als professioneel zijn gaan beschouwen.

Left Laser “spiegelt” de aanpak van GeenStijl

Bob Scholte’s Left Laser is succesvol als platform voor het vertellen van het linkse verhaal. In het gesprek met Tim Hofman lees ik zijn visie daarop door de regels heen:

• De rechtse media en instituties zijn machtig en als links ook succes wil, dan moet het dat gaan “spiegelen”: in plaats van de rechtse framing de schuld te geven, moet links zelf agency ontwikkelen en het narratief naar zich toetrekken.

• Het rechtse succes (Geenstijl, Powned) van de journalistieke vorm van confronteren (ambush journalism) en achtervolgen wordt door Left Laser gekopieerd. Scholte begrijpt dat aandacht een machtsmiddel is. Je krijgt niet automatisch een publiek omdat je inhoudelijk gelijk hebt. Het doet me denken aan de uitdrukking “de instrumenten van de kolonisator gebruiken”, wat betekent het overnemen van de systemen, taal, wetten of methoden die door een onderdrukker zijn gecreëerd om zich te verzetten of te overleven binnen diezelfde systemen.
  Tim Hofman vraagt zich terecht af: wat als iedereen volgens deze logica gaat werken? Wint de effectiefste framing het dan straks van het beste argument? Je kunt je afvragen of dat nu niet al het geval is. Maar Hofman’s punt is terecht: de communicatieve vorm (emotie, simplificeren, conflict, humor, provocatie, herkenbaarheid, et cetera) moet wel samen blijven gaan met de inhoud (klopt het wat ik zeg?).

• De onderbuik is van rechts geworden, terwijl emoties ook bij links horen. Linkse media kunnen daar volgens Scholte meer aandacht aan besteden.

• Juist als je gemarginaliseerd bent, moet je nog beter worden in organiseren, strategisch denken en macht opbouwen, omdat er niemand is die het voor je doet. De sterke focus van Bob Scholte op de aanpak, op gewoon doen en uitvoeren, is waarschijnlijk een van de redenen waarom Left Laser zo succesvol is. Scholte werkt net als veel digitale media-ondernemers non-stop en het platform heeft een hoge output.

• Uiteindelijk wil Scholte van Left Laser een instituut maken, maar dan zal hij dus ook het redactieproces moeten professionaliseren. Nu is het vooral zijn eigen gevoel dat doorslag geeft in de keuze voor onderwerpen, zoals hij in het gesprek met BOOS zegt.

Scholte weet het spel te spelen

BOOS is de afgelopen jaren de journalistiek serieuzer gaan nemen, zei Tim Hofman. Van de focus op activisme en petities naar het toepassen van journalistiek: het levert BOOS veel kijkcijfers op.

Waar hij zich afvraagt of journalisten zoals hij wel een eerlijke strijd leveren tegen rechtse propaganda die zich van liegen bedient, zegt Scholte dat je nooit de tegenstander de schuld moet geven van het feit dat je zelf niet succesvol bent.

Als rechts op de onderbuik speelt, “moet je zorgen dat er linkse propagandisten zijn die ook goed inspelen op de onderbuik,” zegt hij. Scholte lijkt het politiek-journalistieke spel in Nederland goed te hebben bestudeerd en speelt het tot zover succesvol met Left Laser. Als je voortdurend zegt “maar de media waren tegen ons”, “maar racisme bestaat”, “maar het systeem werkt tegen ons”, dan kan dat uiteindelijk functioneren als een manier om agency af te staan, lijkt hij te willen aantonen.

Het is alleen de vraag of de vorm waarin hij dat doet een vooruitgang is voor de journalistiek op de lange termijn. Want het spel is niet altijd eerlijk en je hebt alle recht om je daarover te beklagen. Op deze manier kun je succesvol zijn in een mediagevecht terwijl je tegelijkertijd bijdraagt aan het reduceren van complexiteit en nuance.

Iemand als Zohran Mamdani, de burgemeester van New York, maakt ook slim gebruik van tactieken die zijn politieke tegenstanders groot hebben gemaakt: online aanwezigheid, directe interactie met zijn aanhang en de communicatie via influencers laten verlopen en niet alleen via journalisten.

De aanpak is vrij nieuw en grotendeels ook goed nieuws voor “links”, want het levert bereik op, maar de lange termijn moet aantonen of het succes blijvend is.

Tot slot, als witte journalist (ja, soms vind ik het ook vermoeiend om wit te zeggen, maar het is een feit en van belang in discussies rondom inclusiviteit) heb ik geleerd om in dit soort debatten vooral naar opiniemakers van kleur te luisteren. Scholtes kritiek raakt een ongemak en verwijst ook naar de tijd voordat intersectionaliteit mainstream werd en de wereld nog overzichtelijk was. Maar de reacties op wat hij zegt geven verdieping, waardoor je begrijpt dat de wereld altijd al complex was, alleen misschien niet voor jou.

Online Masterclass

Wil je je verdiepen in oplossingsgerichte journalistiek? Er staat een masterclass voor je klaar waar je vandaag nog aan kunt beginnen. Ik kreeg deze week nog een mail met: “Het is voor mij als communicatieverantwoordelijke en verhalenmaker een zeer waardevolle masterclass.” Wil je een fysieke training of op maat gemaakte online training boeken in oplossingsgerichte journalistiek of complicating the narrative? Neem dan contact op: sanne [at] inclusivejournalism [punt] com.

Masterclass (147 Euros)

Subscribe now

Toen ik afgelopen maart met mijn Indiase collega Roli Srivastava door Bangkok in Thailand liep, na een dag journalistieke training voor Thomson Reuters Foundation, stopte ze ineens midden op straat om een foto te nemen van een bushokje dat maar half schaduw gaf. Ze verzamelt foto’s van plekken in de stad waar mensen wel of niet beschermd worden tegen de hitte. Als medeoprichter van The Migration Story in India maakt ze regelmatig verhalen over “extreme heat”. Het is inmiddels een nicheonderwerp binnen de journalistiek. Hebben we eigenlijk in Nederland journalisten die zich specifiek op extreme hitte of droogte richten?

Toen ik vorige week op station Haarlem op de bus wachtte, stond ikzelf ineens vol in de hete zon en moest ik aan Roli’s foto denken. Hoe gaan we dat hier doen in de toekomst?

“Ja-haaa, het is droog, ja.”

De droogte houdt aan, maar we zijn “moe” van de verhalen erover, leerde ik in het enerverende Mediaforum op NPO Radio 1 gisteren. “De berichten blijven maar komen, over bosbranden, gesneuvelde hitterecords, dijken die gevaar lopen… Zijn we al droogte-moe?” vroeg presentator Carl Johan de Zwart zijn gasten.

Roos Schlikker wel. “Het akelige van dit soort verhalen is dat ze heel belangrijk zijn, maar ik denk ook: ‘Ja-haaa, het is droog.’” Vervolgens zegt ze op serieuze toon dat we natuurlijk als journalisten niet moeten stoppen met dit vertellen, want “er is iets heel heftigs aan de hand.”

Amber Wiznitzer, columnist en journalist bij NRC, vindt het “ook belangrijk dat we erover blijven schrijven”, maar zelf scant ze vooral de koppen. Wiznitzer zegt dat de “gewenning” die optreedt niet “normaal” hoort te zijn, “maar dat is wel wat er gebeurt.” Maar wat als die gewenning wel normaal is?

Fatalisme en berusting versus acceptatie

Laten we er voor het gemak even van uitgaan dat we echt niet minder gaan vliegen of minder vaak op wintersport gaan vanwege het klimaat. We eten inmiddels wat minder vlees, maar volgens onderzoekers gebeurt er niet genoeg voor een echte kentering. We blijven massaal online kleding bestellen en weer terugsturen. De kledingconsumptie draagt ook bij aan de klimaatimpact. Bovendien is AI here to stay, dus de waterslurpende datacenters worden ook gewoon neergezet.

Ook al zouden we wel minderen in bepaalde opzichten, dan zijn er opkomende economieën die ons daarvoor zullen compenseren. Gedragsverandering is nu eenmaal moeilijk, vooral in een wereld waarin vooruitgangsdenken normaal is en alle hoop op nieuwe technologieën is gevestigd.

Is het fatalistisch om dit zo te zeggen? Ik denk het niet. Een paar jaar geleden woonde ik een panel bij op een literatuurfestival in Indonesië waarin een Australische klimaatwetenschapper, een Nieuw-Zeelandse klimaatschrijver en een Indonesische klimaatactivist tot dezelfde conclusie kwamen: het is al te laat. We gaan de grenzen die in klimaatakkoorden zijn vastgesteld overschrijden en we gaan met de gevolgen te maken krijgen.

De lichtheid waarmee deze drie deskundigen het hierover eens waren vond ik opvallend. Het verhaal eindigde daar niet overigens; de conclusie was dat als je die realiteit accepteert, er een andere energie loskomt die ineens weer voor meer actie kan zorgen. Het is geen berusting in de zin van: we stoppen met proberen, want het maakt toch niks uit. Het gaat erom dat we eerlijk zijn over ons eigen gedrag en stoppen met energie verspillen aan het bestrijden van wat toch al vaststaat: de zomer wordt heter en heter, de tuinen worden droger en droger, etc.

Je kunt je dan vervolgens richten op hoe we omgaan met de nieuwe werkelijkheid, met meer aandacht voor de kwetsbare groepen en voor de concrete aanpakken die werken. Deze vorm van acceptatie zie je behalve in rouwverwerking en meditatietheorie ook terug in eco grief - bewegingen. Het is onderdeel van hoe je het narratief complexer kunt maken (complicating the narrative) met als uitkomst ideeën voor oplossingsgerichte journalistiek.

De kwetsbaren, wie zijn dat eigenlijk?

Ik vroeg Claude wie er in onze samenleving het meest last heeft van de hitte, welke bevolkingsgroepen en ook welke beroepen. Vervolgens deed ik een snelle Google-nieuwsscan om te kijken hoe er over deze kwetsbaren wordt bericht. Een korte (en geen waterdichte) analyse leverde een paar interessante inzichten op, ook voor oplossingsgerichte verhalen:

• Bouwvakkers zijn een kwetsbare groep, maar ik vond geen landelijk medium dat daarover schreef, wel veel aandacht in het regionale nieuws (RTV Oost, Omroep Flevoland en L1).

• Dakdekkers, hoveniers, wegwerkers, bezorgers en ook de horeca: er wordt vooral over geschreven wanneer vakbonden of bedrijfsverenigingen maatregelen nemen. Het vakblad Misset Horeca heeft een artikel over de temperatuur in de keuken die kan oplopen tot 56 (!) graden; dat lijkt me een goede reden voor groter nieuws. De horeca komt in reguliere media vooral aan bod in de context van economische consequenties.

• Als het gaat om daklozen, dan zijn er verhalen van individuen die aan deze groep zonnebrand en water uitdelen. We noemen dat binnen oplossingsgerichte journalistiek “heldenverhalen”. Niks mis mee, maar een goed oplossingsgericht verhaal kijkt naar systemische aanpakken.

• De landbouw kampt met de gevolgen van de droogte en Marokko.nl schrijft over een succesvol onderzoek in Marokko naar een tarwesoort die hitte en droogte beter doorstaat en voedselzekerheid bevordert. Ook het feit dat in Flevoland de boeren wel en op Texel de boeren niet mogen beregenen is een interessante vergelijking: hoe werkt dat beleid precies in de polder en kunnen we de regels die daaruit voortvloeien (dagelijkse monitoring, maximaal aantal liters per boer, etc.) in andere delen van het land overnemen? Het is een systeem dat écht anders is ingericht vanwege de geografie, maar er zijn vast en zeker overdraagbare principes. Voedselbossen hebben minder last van de droogte, schrijft het Biojournaal. Blijkbaar heeft NPO Radio 1 daaraan al aandacht gegeven. Ik ben benieuwd hoe dat precies werkt.

• Hitte-ongelijkheid krijgt volop aandacht, maar vooral in algemene zin. Oplossingsgerichte journalistiek gaat op een bepaalde casus dieper in, dat zou bijvoorbeeld het bericht van het Erasmus MC kunnen zijn (uit 2025) over het vergroten van de kans op vroeggeboorte in kwetsbare wijken door de stijgende temperaturen.

• Hittecoördinator bij GGD Amsterdam, Eline Coolen, komt volop aan bod in een artikel op EenVandaag. Waarom hebben andere steden eigenlijk nog geen hittecoördinator? Wat kunnen we van Coolen’s aanpak leren?

Hoe werkt het Nationale Hitteplan?

Het nationale hitteplan is onder andere bedoeld voor de zorg voor kwetsbaren in de samenleving. Omroep Gelderland schreef in juni dat experts zeggen dat hitteplannen succesvol zijn. Wat kunnen we van die succesvolle aanpak nog meer leren? Geen enkele aanpak werkt honderd procent voor alles en iedereen, dat is ook een onderdeel van oplossingsgerichte journalistiek. Het RIVM evalueerde het plan en concludeerde dat gedragsverandering ook hier een uitdaging is:

• Een koelende douche of voetenbad is het advies dat het minst wordt opgevolgd, maar een op de drie deelnemers deed dit niet.

• 72% van de deelnemers controleert de eigen gezondheid niet vaker dan normaal tijdens hitte.

• Bij mantelzorgers zien de onderzoekers hetzelfde patroon: het aanbieden van een koelende douche of voetenbad wordt het minst gedaan.

Een oplossingsgerichte aanpak vraagt: “Voor wie werkt het niet en waarom niet?” De verhalen die het publiek en de journalisten zelf minder “moe” maken liggen in principe voor het oprapen.

Tim en Bob: een “ouderwets” interview

In mijn bubbel doet het interview van Tim Hofman met Bob Scholte als onderdeel van de serie BOOS Grote Gesprekken nogal wat stof opwaaien. Ik heb het met aandacht bekeken en voelde me ook wel enigszins aangesproken door Scholte’s opmerking over het gebrek aan succes van “links” in Nederland doordat er te veel nadruk ligt op “taal en symbolen” en te weinig op daadwerkelijke machtsverandering. Met Inclusive Journalism faciliteer ik training voor mediaprofessionals in een dekoloniale benadering van verhalen vertellen (in combinatie met oplossingsgerichte journalistiek), waarin taal vaak een belangrijke rol speelt. Media en journalistiek vormen ons wereldbeeld en dus doet taal ertoe. Tegelijkertijd voel ik me ook regelmatig machteloos in een samenleving die wat inclusiviteit betreft terug in de tijd lijkt te gaan.

Wat me intrigeert is het feit dat iemand als Scholte nauwelijks nuanceert in zijn kritiek en niet lijkt te erkennen dat zijn succes ook onderdeel is van een beweging in de maatschappij. Tim Hofman zoekt in het gesprek vooral het conflict op, ook een interessant gegeven. Wat als dit het voorgesprek was in plaats van de uitzending? Dan was er waarschijnlijk meer toegevoegde waarde geweest. De vorm van een interview op deze manier is eigenlijk best ouderwets.

Er zit ontzettend veel in het gesprek dat mijn werk raakt: positionaliteit, journalistieke keuzes, identiteitspolitiek en woke. Dat het onderaan de streep toch weer twee witte mannen zijn die worstelen met de betekenis van intersectionaliteit, vind ik ook wel ironisch. Ik werk dit graag verder uit tot een opiniestuk of essay voor een medium dat hier ruimte voor heeft. Redacties mogen zich melden ;).

Tot slot

Je kunt vandaag nog aan de slag met oplossingsgerichte journalistiek in de Online Masterclass die ik speciaal in het Nederlands heb gemaakt. Zeven video’s en een dertig pagina’s tellend werkboek. Wat houdt je nog tegen?

Koop 'm hier voor 147 Euros

Subscribe now

Er kwamen verschillende reacties op de brief over postkoloniale taal die ik naar de opinieredactie van de Volkskrant had gestuurd afgelopen weekend. Ik zal de discussie hier niet reproduceren; je kunt het nalezen op LinkedIn. Behalve een paar kritische noten, kreeg ik ook dit bericht:

“Dank voor je scherpe brief. Ook ik erger me aan het niveau van de opinies terwijl er zoveel belangrijke onderwerpen zijn om voor te strijden!”

De schrijver vraagt aandacht voor hoe we in de samenleving omgaan met verwarde personen. Een heel geschikt onderwerp voor een oplossingsgerichte nieuwsbrief omdat de meeste berichtgeving over dit soort onderwerpen vaak stopt bij het drama. Journalisten stellen vervolgens wel vragen over hoe het kon gebeuren, maar wat weten we over structurele oplossingen?

Recordjaar verwarde personen

Media berichtten vorige week over de grootste piek in het aantal meldingen over verwarde personen sinds corona. RTV Noord meldt dat verwarde mensen vaker naar de rechtbank gaan in plaats van naar de psychiater. De politie Noord-Nederland ziet zichzelf steeds meer als het maatschappelijke vangnet. In de geestelijke gezondheidszorg zijn de plekken schaars en wachtlijsten vol. Een socioloog vertelde in april aan NRC: “Verwarde personen help je niet met repressie. We zien afwijkend gedrag te snel als onveilig.”

EenVandaag maakte vorige week een item over “bemoeizorg”: hulpverleners die zich bemoeien met mensen die daar eigenlijk helemaal niet op zitten te wachten. Ze volgen een verpleegkundige en een arts in Rotterdam die veel op straat zijn te vinden om deze mensen op te sporen. In Nederland zijn zo'n 250.000 mensen met ernstige psychiatrische klachten. Een kwart hiervan mijdt de zorg die ze nodig hebben, meldt EenVandaag op haar website.

Het item lijkt in eerste instantie de pijlers van oplossingsgerichte journalistiek te volgen: aanpak, bewijs, inzicht en beperkingen. Dat de aanpak werkt, wordt getoond door het kwalitatieve bewijs in de vorm van gesprekken met de personen zelf. Maar ik mis het bewijs in data: welke cijfers tonen het succes van bemoeizorg? Een belangrijke pijler is ook “inzicht”: hoe werken deze zorgverleners precies, hoe kan wat zij doen gereproduceerd worden? Bij deze pijler ga je meer in detail: hebben ze überhaupt tijd om zoveel op straat te zijn, gaat het ten koste van ander werk, is het soms gevaarlijk, etc. De beperkingen zijn wel duidelijk: bemoeizorg zou eigenlijk landelijk geregeld moeten worden. Een mooie taak voor de journalistiek om politici hierop aan te spreken.

De levenscyclus van aanbevelingen

Na vrijwel ieder ernstig incident verschijnen evaluaties en aanbevelingen. Maar wat is eruit al die voorstellen uitgevoerd en heeft het geholpen? De Onderzoeksraad voor Veiligheid heeft in april een rapport gepubliceerd over het onderwerp met al een oplossingsgerichte invalshoek: kijken naar wat er al wél werkt.

Verhaalideeën op basis van het rapport:

1. Waarom vallen sommige mensen tussen wal en schip, terwijl andere regio’s dat wél weten te voorkomen? In sommige gemeenten staat netwerkzorg centraal en werken ggz, gemeente, woningcorporatie, politie, huisarts en naasten samen rond de cliënt. Hoe werkt dat precies?

   1. Bewijs: zijn er minder crisismeldingen? Minder gedwongen opnames? Minder dakloosheid? Ervaren cliënten meer continuïteit en betrokkenheid?

   2. Beperkingen: werkt het alleen in kleine gemeentes? Is het afhankelijk van uitzonderlijk gemotiveerde professionals? Kost het juist meer tijd en geld?

   3. Inzicht: in plaats van méér ggz is betere samenwerking een oplossing.
      

2. Een voorbeeld uit het rapport is de Streettriage-aanpak in Twente. Bij meldingen van verward gedrag rijdt een speciale eenheid uit: een politieagent en een ggz-verpleegkundige samen in een auto. Ze bepalen samen ter plekke of iemand naar de cel of naar de crisisopvang gaat. Je kunt deze aanpak analyseren en bekijken of andere plekken in Nederland zich ook lenen voor deze oplossing. Het is van belang dat je als journalist tot in detail uitzoekt hoe dit precies werkt. Geen enkele oplossing werkt 100% en soms werkt het wel in Twente maar niet in Noord-Holland. Het project in Twente wordt tijdelijk gefinancierd. Niet alle gemeentes hebben die mogelijkheid.
   

3. Het CBS heeft data over verwarde en onbegrepen personen. Daar vind je ook cijfers die bovenstaande ideeën kunnen versterken. Wat verder opvalt en tot invalshoeken kan leiden:

   1. Het gebeurt vrijwel altijd vlak bij huis: 55% van de meldingen vindt plaats binnen 100 meter van iemands eigen woonadres.

   2. Het is bijna nooit geweld: van de ruim 62.000 unieke personen valt het overgrote deel onder “overlast” en slechts een klein deel onder geweldsincidenten of zendendelicten of zelfdoding/dodelijke ongevallen.

   3. Er is een sterke sociaaleconomische stapeling: mensen met onbegrepen-gedrag-registratie wonen twee keer zo vaak in een corporatiewoning, hebben zeven keer zo vaak ggz-zorgkosten en zijn zeven keer zo vaak afhankelijk van bijstand, en veel minder vaak economisch zelfstandig.

Met deze invalshoeken kan de journalistiek bijdragen aan een oplossing van het probleem, zonder activistisch te worden.

Petitie

De moeder van een jonge psychotische vrouw die in 2023 overleed, heeft een petitie gestart om het luisteren naar signalen over verwarde personen wettelijk te verplichten. Ze wil dat elk signaal van naasten en de omgeving over verwarde personen serieus wordt genomen en onderzocht: “Deze oren en ogen van betrokken burgers zijn hard nodig om levens te redden!”

Of deze specifieke oplossing de beste is, vraagt natuurlijk journalistiek onderzoek (misschien is dat er al, ik heb er niet naar gekeken). Maar de petitie laat wel zien welke vragen journalisten vaker kunnen stellen.

Het onderwerp raakt me. Ik herinner me als klein meisje dat er een verwarde vrouw bij ons in de straat woonde. Ze rende ‘s nachts de straat op, schreeuwend. Ik vond het eng. Er werd veel óver de vrouw gesproken, maar ik had destijds niet de indruk dat een van de buren haar beter kende dan haar verwarde gedrag.

Het doet me ook denken aan een project over kindermisbruik waaraan ik vorig jaar werkte. Voor het Solutions Insights Lab sprak ik wereldwijd (digitaal ;) met tientallen mensen die werken aan de oplossing voor het probleem. De rol van de media kwam ook in die gesprekken uit op dezelfde conclusie als waar ik deze nieuwsbrief mee begon: we rapporteren de incidenten, we schrijven evaluaties, maar we kijken niet altijd verder naar welke aanpak al succesvol is en hoe die gereproduceerd kan worden.

Fysieke training, coaching en mentoring

Ik ben voor mijn werk veel in het buitenland, maar nog tot en met september in Nederland. Wil je een training boeken of een coaching- of mentorsessie inplannen? Neem dan zo snel mogelijk contact op. Je kunt nu ook meteen in je eigen tempo aan de slag met de online masterclass oplossingsgerichte journalistiek.

Subscribe now

Twee dagen geleden schreef ik dat ik een zomerpauze zou nemen, maar toen ik vanochtend Het Mediaforum bij Spraakmakers op NPO Radio 1 hoorde, wond ik me zo op dat ik dacht: daar moet ik over schrijven. Dat heb je soms. Nu ik in Nederland ben, ga ik dat misschien wel vaker doen, als me iets opvalt in het nieuws. Zie het als een extra uitgave van de nieuwsbrief, voor juli en augustus.

“Witte mannen naar achteren”

Presentator Roos Abelman introduceert even na tienen het forum van de dag, bestaande uit Xander van der Wulp, hoofdredacteur sport bij de NOS, Tahrim Ramdjan, verslaggever en coördinator opinie bij Het Parool, en spraakmaker Koen Aartsma, strategisch toekomstverkenner bij Clingendael.

Na het bespreken van het oude zeer tussen Argentinië en Engeland dat opborrelt met de halve finale van het WK in zicht, komen de “mediamomenten” aan bod. Tahrim Ramdjan wil het hebben over het optreden van zangeres Sophie Straat op het Best Kept Secret-festival begin juni in Beekse Bergen, Noord-Brabant. De audio van wat er daar gebeurde wordt als introductie afgespeeld. Je hoort Sophie Straat vanaf het podium roepen:

“White males to the back. Ik herhaal: ben je vrouw, ben je queer, ben je van kleur, to the front. White men, witte mannen, naar achteren. Witte mannen naar achteren, ik herhaal: witte mannen naar achteren!”

Presentator Roos Abelman: “Nou, de boodschap is duidelijk. Het leverde haar een stroom haatreacties op, hè?”

Tahrim Ramdjan schetst de context: “Ja. (…) ze zegt: witte mannen naar achteren, vrouwen, mensen van kleur, queers naar voren, iets wat best gebruikelijk is in de scène waarin ze optreedt, in de punkscene onder feministische bands. Het gebeurde bij één nummer en werd door 3voor12 op Instagram gezet en het leidde tot een stroom aan haat, met aangiften en gerechtelijke procedures tegen haar, zegt ze zelf op Instagram. Maar ook doodsbedreigingen, Johan Derksen die zei: ‘Ik laat me niet piepelen door dit kutwijf’ en Bram Moszkowicz die meende dat het discriminatie was op basis van geslacht en huidskleur. Dus daar zit zij nu al weken middenin. Een paar artiesten hebben het voor haar opgenomen. Ik was zelf bij Down the Rabbit Hole, waar Youssef en Abel ook gekscherend riepen: ‘Witte mannen naar achter.’

De grap is dat op die festivals iedereen dat ook wel prima vindt. Op Best Kept Secret maakte niemand daar een probleem van. Het gebeurt vaker. Meerdere artiesten in dezelfde scène hebben het gedaan. Maar het werd de mainstream ingeslingerd en meteen ook gekaapt door VI en Nieuws van de Dag, en dat leidt tot de onophoudelijke stroom haat waarvan Sophie zei dat ze zich erg weinig gesteund voelt door de grote festivals en de media.

3voor12 had haar geïnterviewd over de nasleep, maar het is niet uitgezonden.”

In wat Ramdjan hier schetst zitten al zoveel aanknopingspunten om dieper op in te gaan:

• Het is gebruikelijk in haar scène. Hoe zit dat precies?

• Derksen en Moszkowicz zijn de typische witte mannen die hier op aanslaan. Laten we die even linksliggen.

• Tijdens het festival vond iedereen het prima. Pas nadat het door de media was gedeeld, werd het een probleem.

Presentator Roos Abelman kiest een andere route: “3voor12 heeft dit fragment online gezet en die heeft wel de comments uitgezet omdat het te ver ging. Maar zij [Sophie, SB] zegt zelf daarover dat het niet voldoende is; je moet normeren als medium. Is het de rol van de media om ook te normeren? Ben je het daarmee eens?

Tahrim Ramdjan: “Ik hoor mijn collega’s hier net zeggen dat taal ook uitmaakt [Ramdjan refereert naar een hiervoor besproken onderwerp, SB], taal is ook macht en taal normaliseert. Op het moment dat dit gebeurt, mensen die helemaal niet in zo’n setting zijn op zo’n festival maar zich zo heftig uitlaten over haar, (…) dan snap ik wel dat je denkt, hallo, komt iemand zich nog uitspreken voor me? Wij hebben daar als media natuurlijk ook een belangrijke rol in.

Het gaat nu over Sophie Straat, maar als je ook kijkt naar haatcomments, bijvoorbeeld op de Instagram van Het Parool, dat normeren wij ook.”

Ramdjan maakt zijn punt en dan mag Xander van der Wulp er ook iets over zeggen. Hij past de typische defensieve houding toe: hij excuseert zich als witte man en ziet geen rol van de media, slechts een rol voor Sophie Straat die dit zelf heeft geroepen. Hij eindigt met een kromme vergelijking.

Xander van der Wulp: “Ja, het is een beetje glad ijs omdat ik natuurlijk een witte man ben, rond de vijftig. Maar wat zouden de media dan moeten doen? Zeggen dat dit normaal is? Zij zoekt toch ook die controverse op door dit te roepen? Als ze bij VI in het publiek zouden zeggen, alle vrouwen moeten op de achterste rij, dan zou toch ook een deel van het land daar enorm schande van spreken?”

Waarom Van der Wulp’s vergelijking mank gaat:

1. Hij negeert de machtsverhouding.
   Wanneer Sophie Straat “witte mannen naar achteren” roept, gebeurt dat binnen een feministische punkscene waar het gebruikelijk is om tijdens één nummer tijdelijk ruimte te maken voor groepen die in het dagelijks leven vaak minder ruimte innemen. Het is een symbolische omkering van de bestaande machtsverhoudingen.

   “Alle vrouwen naar achteren” zou daarentegen aansluiten bij een lange geschiedenis waarin vrouwen letterlijk en figuurlijk naar de achtergrond zijn geduwd. De woorden lijken misschien spiegelbeelden, maar hun maatschappelijke betekenis is dat niet.

2. Hij haalt de context weg.
   Van der Wulp reageert alsof de uitspraak in een willekeurige publieke setting is gedaan, waardoor de culturele context die Ramdjan schetste, verdwijnt.

3. Hij verwart een tijdelijk ritueel met een algemene norm.
   Bij het concert van Sophie Straat gaat het om een kort performatief moment: tijdens één nummer worden bepaalde mensen uitgenodigd om vooraan te staan. Niemand wordt daadwerkelijk uitgesloten van het concert.

   Zijn voorbeeld suggereert een vergelijkbare symbolische handeling, maar roept juist een beeld op van structurele uitsluiting van vrouwen. Daarmee verandert de betekenis van de vergelijking.

4. Hij behandelt discriminatie alsof iedere groepsverwijzing hetzelfde gewicht heeft. Het is een veelvoorkomende vorm van “omgekeerde discriminatie”- redenering: als je de groepen omdraait, zou de situatie identiek zijn. Terug naar de machtsverhoudingen: een uitspraak over een historisch dominante groep functioneert anders dan dezelfde uitspraak over een historisch gemarginaliseerde groep.

5. Hij verschuift de discussie.
   Ramdjan probeert de rol van de media aan te kaarten; het is immers het mediaforum. Hoe ontstaat online haat? Welke verantwoordelijkheid hebben media bij het verspreiden van fragmenten? Moeten media hun eigen commentsecties modereren en normeren?
   Van der Wulp verschuift het gesprek naar een andere vraag: was de uitspraak van Sophie Straat zelf verstandig? Dat is een legitieme vraag, maar niet de vraag die Ramdjan op tafel legt.

Tahrim Ramdjan reageert: “Je kunt er prima een discussie over voeren, maar op het moment dat er haat en doodsbedreigingen bij komen kijken…”

Xander van der Wulp: “Ja, maar dat is altijd verkeerd.”

Tahrim Ramdjan: “Ja, maar daar gaat het over.”

Presentator Roos Abelman: “Maar moet je als media normeren, Xander? Als je dat ziet gebeuren?”

Xander van der Wulp: “Ja, maar dan blijft ook de vraag: moet je dan zeggen dat zij dit wel of niet mag zeggen? Van mij mag ze dit zeggen. In haar scène vinden mensen dat kennelijk geen probleem als ze in de zaal staan, maar buiten die zaal zijn er wel mensen die het een probleem vinden. Daar kunnen de media niet alles gaan normeren.”

Dit is zo’n generalisatie van Van der Wulp en opnieuw een verschuiving, waardoor de discussie onnodig vaag wordt. Koen Aartsma voegt nog een laatste punt toe.

Koen Aartsma: “Ik heb er wel moeite mee dat je de commentsectie uitzet. Dat je bepaalde reacties die echt niet kunnen dat je daarop modereert, dat kan ik me voorstellen. Maar je moet juist ook daartegen reageren, want het is ook geen neutraal iets wat ze daar op het podium zei. Het is best wel beladen wat ze daar zegt. Ik vraag me ook af of het verstandig is dat ze dat zegt…”

Presentator Roos Abelman: “Ja.”

Koen Aartsma: “… want er is een enorme backlash die er ook komt. Dus je moet juist ook ruimte geven aan andere geluiden.”

Van het bespreken van de rol van de media zijn we nu beland in het geven van onze mening over wat Sophie Straat wel en niet op een podium mag zeggen. Ik kom hier later nog op terug.

Tahrim Ramdjan: “Ja, dus hoe dan ook eigenlijk wel ingrijpen in die commentsectie, dan begeleid modereren.”

Koen Aartsma: “Ja, dat is dan de enige optie, wat mij betreft.”

<Bumper om naar het volgende item te gaan>

Presentator Roos Abelman: “Xander, voor jouw moment gaan we naar een wat lichter onderwerp…”

Hoe Roos Abelman het volgende mediomoment aankondigt, vind ik ook problematisch, omdat ze eigenlijk aangeeft dat het Sophie Straat-onderwerp zwaar en lastig is. Dat is vaak hoe we onderwerpen over racisme beschrijven. Jammer, want daardoor blijft het moeilijk om er een goed gesprek over te voeren.

Wat is de context?

Laat ik beginnen met te zeggen dat het goed is dat Tahrim Ramdjan dit onderwerp naar Het Mediaforum bracht. Sophie Straat schreef gisteravond op Instagram dat ze weinig steun krijgt van onder andere de media en Ramdjan neemt die kritiek meteen serieus. Het lijkt erop dat hij de enige in Het Mediaforum is die Sophie Straat’s post heeft gelezen, want een goede introductie tot het onderwerp ontbreekt.

Het is van belang de tijdlijn te benoemen:

• Als Sophie Straat optreedt op het BKS-festival zet 3voor12 een korte video op Instagram met daarin alleen het fragment dat ook bij Het Mediaforum te horen was. De redactie weet ongetwijfeld dat met de kop “Witte mannen naar ACHTEREN!!!” veel kliks te behalen valt. Toch wordt er in het bijschrift geen verdere uitleg gegeven waarom Sophie Straat dit roept. Je hoort haar in deze video zelfs FLINTA benoemen. De redactie lijkt haar oproep te steunen, maar geeft er een eigen draai aan: “De wereld zou er een stuk beter uitzien als meer witte mannen plaats zouden maken,” wordt er geschreven, wat niet hetzelfde is als de betekenis van FLINTA.

• Blijkbaar lopen de comments al snel uit de hand en worden ze gesloten. “De redactie accepteert geen haatdragende berichten en doodsbedreigingen.”

• Sophie Straat blijft wekenlang last houden van deze post. Er ligt hier dus een duidelijke verantwoordelijkheid voor 3voor12: waarom heeft de redactie ervoor gekozen dit filmpje op deze manier, zonder context en met een juicy kop, online te slingeren? Tahrim Ramdjan gaf al aan dat de mensen op het festival er geen problemen mee hadden. Sterker nog, FLINTA is een gangbaar iets en kent een geschiedenis, zoals Straat zelf in haar Instagram-post ook uitlegt. Het filmpje zou misschien alsnog online verschijnen door festivalbezoekers, maar hoogstwaarschijnlijk niet met dezelfde zwaarte als nu via 3voor12.

• Sophie Straat legt zelf in haar post uit dat ze de FLINTA-moshpit niet iets is waarvoor zij de credits wil pakken “omdat het in de jaren ‘90 al werd gedaan door bijvoorbeeld Bikini Kill.” Als ik de term Google kom ik uit bij het artikel dat

  Els de Grefte en Pleun Brundel schreven in Volkskrant Magazine afgelopen weekend: Alle vrouwen naar voren! De moshpit is steeds vaker voor iedereen. Opvallend dat het artikel niet eens in het Mediaforum genoemd wordt.

De FLINTA-moshpit

Mijn FLINTA-moshpit research levert verder op dat het een speciaal ingerichte ruimte is die tijdens concerten of festivals exclusief gereserveerd is voor vrouwen, lesbiennes, intersekse personen, non-binaire personen, transpersonen en agender personen. Deze moshpits, die vaak te vinden zijn bij punk-, metal- en hardcoreconcerten, hebben als doel een veiligere, intimidatievrije omgeving te creëren, weg van de agressieve, door mannen gedomineerde normen van traditionele moshpits. Van oudsher wordt de moshpit namelijk sterk gedomineerd door cisgender mannen en kan het soms leiden tot ongewenst fysiek contact, agressief gedrag of machogedrag. Does it ring a bell?

Het sluit toch bewonderenswaardig interessant aan bij alle debatten van de afgelopen tijd over geweld tegen vrouwen. Nog meer reden dus om een oproep van een zangeres als Sophie Straat niet zomaar voor lief te nemen, maar daadwerkelijk aandacht te geven.

Dat 3voor12 dat niet deed is op zichzelf al gek. Maar dat Het Mediaforum er vervolgens ook op deze oppervlakkige manier aandacht aan besteedt, is teleurstellend.

Wat had anders gekund?

• In plaats van meteen te praten over normering, had Het Mediaforum de keuzes van 3voor12 kunnen bespreken. Het zijn eindredactionele keuzes voor social media die veel effect hebben. Bovendien laat Sophie Straat in haar post weten dat ze nog uitleg aan 3voor12 heeft gegeven, maar dat het niet is uitgezonden. Opnieuw een punt voor Het Mediaforum: als je merkt dat een artiest door jouw filmpje doodsbedreigingen krijgt, doe je er dan niet alles aan om haar uitleg te publiceren? De artiest moet vervolgens haar eigen kanaal inzetten om media tot de orde te roepen en we doen nog steeds alsof we het niet anders hadden kunnen aanpakken. Het getuigt van een gebrek aan kritische reflectie.

• Het werd een echte rel nadat Johan Derksen en Bram Moszkowicz reageerden. Dat had sterker benoemd kunnen worden: juist omdat deze heren in de media zoveel ruimte krijgen, is het des te belangrijker dat andere media ook inhoudelijk reageren. Het Mediaforum voorop.

• Sophie Straat geeft in haar Instagram-post heel duidelijk aan dat als de haat die ze over zich heen krijgt genormaliseerd wordt als “de grote meerderheid zijn bek houdt.” De media maken ook deel uit van die meerderheid en we zijn het aan de samenleving verplicht om deze casussen goed te analyseren.

• 3voor12 heeft vanmiddag een post op Instagram gezet met als kop: “Waarom Sophie Straat wil dat muziekorganisaties zich uitspreken.” De artiest zegt in haar Instagram-post dat ze ontzettend weinig steun van zowel muziekorganisaties als media krijgt. Interessant dat 3voor12 opnieuw naar anderen wijst. Blijkbaar heeft 3voor12 nu een podcast met haar opgenomen, die heb ik nog niet beluisterd want geen tijd, maar het gaat er mij hier om dat de schade al is aangericht en hoe je dat een volgende keer kan voorkomen.

• Spraakmakers heeft het fragment van vanochtend met Tahrim Ramdjan ook online gezet. Er zijn inmiddels 941 comments op Instagram. Het bijschrift is zonder context, maar benoemt wel Johan Derksen en Bram Moszkowicz. Mensen reageren dat ze “een racistische jood is die uit haar Amsterdamse bubbel komt.” Vier likes, geen moderatie. Op Facebook worden de reacties nog racistischer. Wat een gemiste kans van Spraakmakers om juist dit item zonder moderatie online te laten.

Waarom wordt de discussie zo snel teruggebracht tot de vraag of witte mannen zich aangevallen mogen voelen, terwijl de journalistieke keuzes die aan de ophef voorafgingen nauwelijks worden onderzocht?

Tot slot

Een van de zwaktes van Het Mediaforum van vanochtend is dat Sophie Straat als artiest niet wordt “neergezet.” Ik kende haar bijvoorbeeld niet. Volgens Wikipedia is Sophie Straat de artiestennaam van Sophie Schwartz en is ze een Nederlandse zangeres en multidisciplinair kunstenaar. Ze staat bekend om haar geëngageerde protestliederen en moderne levensliederen. Haar werk combineert activistische systeemkritiek met invloeden uit pop, punk en breakbeat. Ze trekt dus blijkbaar ook een publiek aan dat haar boodschap aansprekend vindt.

Dat betekent overigens niet dat ze boven kritiek verheven is. Haar keuze om "witte mannen" te zeggen in plaats van bijvoorbeeld "cis-mannen" of simpelweg uit te leggen waarom ze een FLINTA-moshpit organiseerde, is een retorische keuze waar je vraagtekens bij kunt zetten. Ze kiest bewust voor provocatie, passend bij een lange traditie binnen de punkcultuur. Dat maakt de discussie over haar woordkeuze legitiem.

Maar die discussie is iets anders dan de vraag die Het Mediaforum had moeten stellen. Het interessante verhaal is niet of de uitspraak provocerend was, want dat was ze buiten de context onmiskenbaar. Het interessante verhaal is hoe één contextloos Instagramfragment kon uitgroeien tot een nationale rel, terwijl de media nauwelijks aandacht besteedden aan de culturele context, de geschiedenis van FLINTA-moshpits of hun eigen rol in het aanjagen van de verontwaardiging.

Subscribe now

Ik heb de griep, maar ik wilde toch graag deze nieuwsbrief schrijven, zodat ik kan aankondigen dat ik de rest van de zomer een pauze neem. Ook om na te denken over hoe ik verder ga met dit schrijven, of niet. Jouw feedback is erg welkom! Zeker als je al wat langer deze nieuwsbrieven leest (of het archief bent doorgespit), hoor ik graag wat je aanspreekt en waarover je meer wilt horen. Stuur me een bericht via Substack of e-mail: sanne [at] inclusivejournalism [dot] com.

De blik naar buiten

Afgelopen weekend kwam ik terug in Nederland na drie maanden Indonesië en ik las in Trouw een essay dat resoneerde: Nederland is een gevallen gidsland, maar we willen het niet zien, geschreven door Amber Dujardin. Sinds ik veel in het buitenland ben voor mijn werk, herken ik nog sterker waarover Dujardin schrijft. Toen ik in 2019 besloot om naar Zuidoost-Azië te gaan, was dat deels omdat we in de Nederlandse journalistiek altijd zo gefocust zijn op wat andere westerse landen doen en wat er in de Verenigde Staten gebeurt.

Op het Mediapark waar ik een aantal jaren werkte, was er jaarlijks een groep collega’s die naar de South by Southwest (SXSW) conferentie in Austin, Texas, afreisde. Daar moest je zijn! Ik zal niet zeggen dat er niets te leren viel op die conferentie, maar het referentiekader voor innovatie was echt beperkt. Pas toen ik zelf in Zuidoost-Azië conferenties bezocht en presentaties zag van Aziatische collega’s, begreep ik hoe groot de blinde vlek werkelijk is.

Ik schreef voor het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SVDJ) een aantal keren over media-ondernemers uit die regio, over de Indiase journalist Gangadhar Patil die na jaren gewerkt te hebben bij The Economic Times in Delhi, nu 101 Reporters had opgericht om lokale verslaggevers te linken aan nationale redacties. Hij wilde daarmee de diversiteit vergroten en parachutejournalistiek binnen India verkleinen. Geniaal vond ik het technische systeem dat hij met een developer had bedacht.

Ik sprak ook met Gaurav Sachdeva in Singapore, die bij The Straits Times een cultuurverandering doorvoerde om de redactievloer bewust te maken van het belang om het publiek centraal te stellen. In 2019 was hij een van de eersten in die rol. Hij digitaliseerde ook het enorme fotoarchief van de uitgeverij en droeg daarmee bij aan meer diversiteit in stockfoto’s met zuidoost-Aziatische gezichten.

Alan Soon en Rishad Patel van Splice Media vertelden toen al over het belang van transparantie:

“We kijken tegenwoordig ook naar de ingrediënten voordat we iets eten. Ook de journalistiek moet transparant zijn over de ‘ingrediënten’: laten zien hoe je gefinancierd wordt, welke mensen er voor je werken, waar je voor staat. Ook dat is innovatie.”

Na een aantal artikelen kreeg ik van de SVDJ redactie te horen dat mensen het niet interessant vinden: “Er wordt te weinig op geklikt.” Het laat zien hoe sommige onderwerpen pas landen als de tijd er rijp voor is.

Wat valt er te leren

Amber Dujardin schrijft over onze Hollandse hoogmoed, over het feit dat we rijk, ondernemend en ruimdenkend zeggen te zijn, maar dat we onvoldoende realiseren dat die rijkdom “vooral werd verkregen dankzij slavernij, plundering en geweld, [het] is een schandvlek die we eigenlijk pas sinds een paar jaar onder ogen willen zien.”

Ze benoemt hoe we ons als “gidsland” hebben gepresenteerd, terwijl we eigenlijk een toontje lager zouden moeten zingen, want uit de cijfers blijkt een andere realiteit. We zijn blijkbaar op een kantelpunt aangekomen, waar we met meer nederigheid de blik vaker naar buiten toe zouden moeten richten.

Wat ik zo goed aan het stuk vind, is dat ze ook de cyclische manier van ontwikkeling noemt als tegenhanger van lineaire vooruitgang. In dekoloniaal denken spreken we vaak over twee kanten van dezelfde medaille: moderniteit en kolonialiteit. Het komt erop neer dat ons moderne idee van vooruitgang, van maakbaarheid, altijd met een schaduwzijde komt. Denk aan de kleding die je bij een grote winkelketen koopt: het is de nieuwste hippe mode maar wel gemaakt in een lagelonenfabriek met slechte arbeidsomstandigheden. Moderniteit én kolonialiteit. Of de chocola uit de supermarkt die nog altijd niet slaafvrij is.

Accepteren dat we in transitie zitten en dat deze dynamiek ons in de greep houdt, is de eerste stap naar een andere realiteit. Oplossingsgerichte journalistiek sluit daar naadloos bij aan. Dujardin benoemt aan het einde van haar essay:

“Als we andere landen werkelijk tot inspiratie willen zijn, is het misschien tijd om onszelf wat minder op de borst te kloppen. Om onze eigen tekortkomingen onder ogen te zien. Om naar elkaar te luisteren in plaats van te debiteren, om te aarzelen in plaats van zeker te weten, en eens te kijken wat wij van andere landen kunnen leren in plaats van andersom.”

Ze heeft gelijk. Het zou mooi zijn als de journalistiek hier het voortouw in neemt. De uitstekende vrouwemancipatie in Zweden die Dujardin noemt kan een fantastisch oplossingsgericht verhaal opleveren: je schetst eerst het probleem in Nederland, werpt vervolgens licht op de Zweedse methode die je tot in detail analyseert, en keert daarna terug naar de Nederlandse realiteit om te concluderen welke elementen wel en welke niet werken in onze context.

De Spaanse maatregelen tegen Israël zijn ook een goed voorbeeld uit het essay. Ik ben persoonlijk gefrustreerd over hoe weinig we als land doen om de Israëlische genocide in Gaza te stoppen, maar als je die frustratie kunt omzetten in een grondige analyse van de Spaanse aanpak, wat Nederlanders inzicht geeft in hoe het wél kan, dan wordt iedereen er beter van.

Ze noemt ook nog Ierland, waar kunstenaars een basisinkomen krijgen, en Noorwegen, waar zowel moeders als vaders recht hebben op een royaal ouderschapsverlof en waar de gezondheidszorg niet is ontworpen om winst te maken. Als je op vakantie gaat deze zomer, in het buitenland of in je eigen land, kijk goed om je heen naar mensen die problemen aanpakken. Hoe doen ze dat en wat kunnen wij er van leren? Nog meer gratis verhaalideeën waar je na je vakantie met frisse moed mee aan de slag kunt!

Online Masterclass: zomerkorting

Zeven video’s en een dertig pagina’s tellend werkboek met voorbeelden, je kunt vandaag aan de slag met oplossingsgerichte journalistiek. Speciaal voor de zomer is er een korting van 20% voor nieuwsbriefabonnees. Gebruik de code SOJO2025 bij het uitchecken.

Start hier!

Subscribe now

Heb je De Wedstrijd vannacht gekeken of kwam je er later achter dat Marokko Nederland heeft verslagen op het WK voetbal? Ik ben nog in Bali, dus ik luisterde om 9:00 ‘s ochtends via de NPO Luister-app, die overigens minuten achterloopt op de online updates. Het mocht toch niet baten voor Nederland. Misschien is het karma nadat sportjournalisten maar bleven hameren op de loyaliteit van Marokkaans-Nederlandse spelers en publiek?

“Voel je je meer Nederlander of Marokkaan?”

Of nog erger:

“Waarom kies je niet voor Oranje?”

Alsof identiteit een wedstrijd is die je kunt winnen. Ik kan inmiddels bijna niet meer kijken naar de verontwaardigde gezichten van interviewers wanneer een speler zegt dat zijn hart bij Marokko ligt. Waarom blijven we doen alsof iemand moet kiezen? Dit soort vragen is populair omdat het emotie en kliks oplevert. Het is belangrijk om te beseffen dat het ook de polarisatie en conflicten vergroot en het begrip verkleint. Wij journalisten denken vaak dat polarisatie alleen door politici wordt aangewakkerd, maar de media spelen een grote rol (bron: SCP). Waarom vragen we niet:

“Welke rol speelt Nederland in wie je bent geworden?”

Of:

“Welke rol speelt Marokko?”

Of misschien wel:

“Wanneer voelde je je door beide landen gesteund?”

Ineens krijg je een verhaal in plaats van een soundbite. Zoals hoogleraar Gijsbert Oonk in Trouw zegt: “Stop met het stellen van die [loyaliteits] vraag.” Complicating the narrative is een methode die zich richt op het stellen van andere vragen. Met name in situaties waarin partijen tegenover elkaar staan, is het veel nuttiger om naar de motivaties van mensen te vragen dan te blijven hameren op verschillen.

Welke hoofdredacteur heeft de journalistiek nú nodig?

De laatste tijd betrap ik mezelf erop dat ik vaker journalistieke vacatures lees. Ik ben niet actief op zoek naar een nieuwe baan, want ik wil de vrijheid van het freelancebestaan en het internationale werk niet zomaar kwijt. Maar ik merk ook dat de journalistiek worstelt met een leiderschapscrisis en mijn ervaring daarin komt ineens weer vaker bovendrijven. Dus toen ik de vacature voor hoofdredacteur van De Correspondent zag, was ik benieuwd wat er eigenlijk van een toekomstige leidinggevende wordt gevraagd.

De vacaturetekst is niet heel specifiek. Alle “gewone” eisen staan vermeld: je vertegenwoordigt de organisatie naar buiten toe, je bent een coachend leider en ontdekker van nieuw talent, je bewaakt het budget, etc. De manier waarop je solliciteert is wel bijzonder: je moet een visie schrijven in maximaal 800 woorden, daarnaast een motivatie van maximaal 500 woorden en ook nog drie thema’s benoemen die meer aandacht zouden moeten krijgen. Dat vind ik overigens altijd een flauwe opdracht, want je geeft al ideeën terwijl je nog niet eens uitgenodigd bent. Tot slot willen ze dat je een ervaring of resultaat uit je carrière deelt waarop je het meest trots bent en waarom.

De Correspondent focust op constructieve journalistiek, in lijn met deze nieuwsbrief, dus een visie schrijven is eigenlijk wel een leuke oefening. Hier gaan we.

Journalistieke visie en koers

Wat zou ik behouden?

Vrijwel alles.

De Correspondent heeft de Nederlandse journalistiek veranderd door een eenvoudige maar radicale vraag te stellen: wat hebben mensen nodig om de wereld beter te begrijpen? De missie om in plaats van achter de waan van de dag aan te hollen, te investeren in context en expertise, blijft wat mij betreft de grootste kracht van het platform. Ook de manier waarop De Correspondent de berichtgeving over Gaza de afgelopen tijd heeft verdiept, onder meer door de analyses van Rinke Verkerk, laat zien waarom dit soort journalistiek juist nu nodig is: zorgvuldig, contextueel en bereid om dominante narratieven kritisch te onderzoeken.

Wat zou ik veranderen?

De Correspondent is een voorloper in constructieve journalistiek en er ligt een kans om nog meer te doen met aanpakken die niet werken. We verwachten vaak van constructieve journalistiek dat het gaat over een probleemaanpak die goed uitpakt, maar er is ontzettend veel te leren van wat er is geprobeerd om iets op te lossen zonder succes.

Nog een verandering: transparantie zou voor mij een journalistieke methode worden. Niet alleen laten zien wat we weten, maar ook hoe we het weten. Waarom kozen we deze bronnen? Welke expertise ontbreekt? Welke aannames namen we mee? Vertrouwen groeit wanneer mensen het journalistieke proces kunnen volgen.

Verder zou ik nog veel ambitieuzer worden op de vertelvorm. De Correspondent laat met verticale video op sociale media zien dat journalistieke kwaliteit prima samengaat met nieuwe vormen. Hoe kun je het niveau van de longreads bereiken op elk platform?

En dan AI, ook een journalistieke keuze. Iedere redactie zal de komende jaren moeten bepalen waar AI welkom is en waar niet. Ik zou willen dat De Correspondent ook publiekelijk uitlegt welke keuzes het maakt en daarin opnieuw vooroplopen in de ethiek van AI en platformstrategie.

Ik denk ook dat De Correspondent zichzelf nog te veel ziet als een publicatie, terwijl het beweegt binnen een internationale journalistieke infrastructuur van digitale media. Inmiddels zijn er overal ter wereld onafhankelijke digital-native redacties: van Zuid-Afrika (The Daily Maverick) tot India (The Wire) en van New York (Documented) tot Brazilië (Genero e Numero). Waarom zouden die niet veel vaker samen verhalen maken, methodes uitwisselen of experimenteren met nieuwe journalistieke vormen?

Kortom: ik zou de missie opschalen: van een platform dat de wereld helpt begrijpen naar een organisatie die ook de journalistiek zelf helpt vernieuwen.

(Ik ben niet helemaal op de hoogte van de laatste activiteiten van De Correspondent, dus misschien doen ze sommige dingen al; het gaat om het idee.)

Leidinggeven in transformatie

De afgelopen weken organiseerde ik de Leading for Transformation-cursus voor leidinggevenden in de journalistiek. Zes eindredacteuren en oprichters van mediageorganisaties uit Roemenië, Oeganda, Maleisië, India, Frankrijk en Turkije meldden zich aan, een inspirerende groep die nog steeds met elkaar in contact is. Vijf gast sprekers deelden over verschillende aspecten van leidinggeven:

• Geconfronteerd worden met je vooroordelen als witte journalist en een carrière switch maken omdat je tot andere inzichten bent gekomen.

• De visie en missie van je organisatie aanpassen omdat een dekoloniale benadering vraagt om ander taalgebruik.

• Een geavanceerd redactiesysteem optuigen om je internationale locatie-onafhankelijke team te runnen, met een focus op Gen Z.

• Je personeel mentaal welzijnscursussen aanbieden en hen goed door een crisis begeleiden.

• Leidinggeven door rouw: hoe doe je dat? Verlies kan gaan over een dierbare of over het verdriet dat je dagelijks in het nieuws ziet, een wereld die verloren gaat.

De lessen die we met elkaar leerden gingen over het omgaan met complexiteit en verandering. Over jezelf goed kennen als leidinggevende zodat je overeind blijft in de stormen die op je afkomen. Positionering is altijd een extra aandachtspunt in de trainingen die ik geef: waar sta je in de maatschappij en in je werkveld? Wat is je achtergrond, van je voorouders tot je werkervaring? Het klinkt misschien overdreven, maar het helpt in je zelfvertrouwen en het overbrengen van je visie aan anderen als je weet wat je beweegt, waar je vandaan komt (letterlijk en in je argumenten), wat je blinde vlekken zijn en ook waar je kennis en expertise mist.

Transparantie vs neutraliteit

Sinds ik me met inclusieve journalistiek bezighoud, ben ik me juist meer gaan verdiepen in mijn eigen achtergrond. Ik ben een witte Friezin, opgegroeid op het platteland met weinig diversiteit. Wel klassediscussies in de familie, een opa die niet goed genoeg voor oma werd gevonden vanwege zijn afkomst. Wat zijn onze familieverhalen? Je hoeft geen stamboomonderzoek te doen om te ontdekken dat ook jouw identiteit uit veel lagen bestaat. Sterker nog: juist journalisten zouden dat vaker mogen doen. Want hoe beter je begrijpt dat ook jouw blik gevormd is door geschiedenis, opvoeding en cultuur, hoe makkelijker je ziet dat niemand volledig neutraal naar de wereld kijkt.

Vorige week verscheen het jaarlijkse Digital News Report van het Reuters Institute. Het instituut had dit keer onderzoek gedaan naar objectiviteit en neutraliteit en wat blijkt? Mensen zeggen dat ze nieuws prefereren dat “geen kant kiest”. Ik snap het wel, niemand wil natuurlijk propaganda, maar de vraag is ontzettend oppervlakkig gesteld. Niet kiezen voor een politieke partij is iets anders dan doen alsof iedere situatie moreel neutraal is. Journalistiek kan streven naar zorgvuldigheid, naar feiten, door journalistieke methodes als hoor en wederhoor en transparantie over bronnen toe te passen, maar niemand kijkt zonder bril naar de werkelijkheid.

Transparantie is daarom eerlijker dan een onhaalbare claim van volledige objectiviteit of neutraliteit. Vertel welke journalistieke keuzes je maakt, waarom je bepaalde taal wel of niet gebruikt, welke historische context je belangrijk vindt, zodat je publiek weet waar het aan toe is. Het schept uiteindelijk meer vertrouwen dan doen alsof je nergens staat.

Complicating the narrative besteed ook aandacht aan je eigen vooroordelen en die van de mensen in je verhaal. Zodra je stopt met mensen te dwingen tussen twee kampen te kiezen en zodra je beter weet waar je zelf staat als journalist, ontstaat er ruimte voor complexiteit en voor meerdere waarheden naast elkaar. En uiteindelijk voor betere journalistiek.

Masterclass Oplossingsgerichte Journalistiek

Ga vandaag nog aan de slag. Zeven modules en een dertig pagina’s tellend werkboek:

147 Euro

Subscribe now

Veel journalisten en mediaprofessionals vertellen me dat ze uitgeput zijn. De nieuwsstroom is meedogenloos en in combinatie met teruglopende financiering, stilstand in freelance-tarieven en een aanhoudende druk om het op te nemen tegen techplatformen en om te gaan met AI, is het nogal… veel.

Het werk dat jou hoogstwaarschijnlijk naar de journalistiek heeft getrokken—de diepgaande onderzoeken en betekenisvolle gesprekken—wordt complexer en tegelijkertijd noodzakelijker. Om leiding te geven aan een redactie of verslag te doen van de gebeurtenissen in de samenleving, heb je nieuwe kennis en methodes nodig en moet je uitgerust zijn!

Het is een van de redenen waarom ik de Solutions Journalism Retreat organiseer. Na twee succesvolle edities in 2022 en 2023 vindt ze dit jaar plaats op 21, 22 en 23 augustus in Zuidwest-Friesland.

Een weekend om een stap terug te zetten en opnieuw naar je werk te kijken. Ik moet nu beslissen of de retreat doorgaat. Als je erover hebt nagedacht om je op te geven, is dit het moment om je aan te melden. Ik neem de definitieve beslissing na aankomend weekend. Stuur me een e-mail als je vragen hebt: sanne [at] inclusivejournalism [dot] com.

Alle info hier!

De mensen die werken aan klimaatoplossingen

Voor het Solutions Insights Lab sprak ik de afgelopen weken met experts op het gebied van klimaatverandering. De informatie wordt gebruikt voor de London Climate Action Week en ik kan geen namen noemen, maar de inzichten wel delen. De gesprekken verrasten me, want ik kreeg zoveel nieuwe informatie.
Hier zijn mijn zeven lessen:

1. Rijst is niet alleen voedsel, het is ook cultuur

   Organisaties die werken aan de methaaneemissiereductie vertellen dat voor kleinschalige rijstboeren in Azië en Afrika rijst niet alleen voedsel is, maar ook cultuur. Dat is precies waarom je grote boeren niet kunt bevoordelen boven kleine. Een les voor journalisten: oplossingen die technisch efficiënt lijken mislukken als ze de culturele context negeren. Complicating the narrative betekent ook dat je de economische logica in twijfel trekt.
   

2. “Overshoot” is een nieuwe werkelijkheid
   Een klimaatanalist vertelde dat we de 1,5 graden Celsius-grens waarschijnlijk al hebben overschreden, maar dat het niet betekent dat het Parijs-akkoord zinloos is. We moeten wel andere vragen gaan stellen: niet óf de grens wordt overschreden (“overshoot”), maar hoe lang en hoe snel komen we terug? Die vragen brengen de klimaatdiscussie naar een nieuw niveau, ver van het binaire “gehaald of gefaald”-narratief.
   

3. Schulden en klimaat zijn met elkaar verbonden
   Een financiële klimaatexpert met meer dan dertig jaar ervaring in het Globale Zuiden of de Majority World beschrijft dat landen na een orkaan of andere klimaatramp leningen moeten afsluiten voor de wederopbouw en daardoor structureel minder kunnen investeren in klimaatadaptatie. Jamaica leende bijvoorbeeld 50% van haar BBP aan klimaatschade. Het is een verhaal over koloniale erfenis, financiële architectuur (een systeem dat voor het Globale Noorden is gebouwd!) en klimaatrechtvaardigheid tegelijk. Als je dit als losse onderwerpen behandelt, mis je het punt.
   

4. Desinformatie over klimaat gaat niet slechts over ontkenning maar ook over vertraging
   De dominante strategie van fossiele belangen gaat niet alleen over ontkenning van de problematiek, maar is nu veel meer gericht op het vertragen van oplossingen. Carbon capture, groene waterstof en uitspraken als “we hebben meer tijd nodig,” zijn de nieuwe excuses. Voor journalisten betekent het dat je niet alleen moet checken of iets klopt, maar ook waartoe het dient.
   

5. Investeerders als klimaatactivisten
   Als je aan lobbyen denkt, denk je waarschijnlijk aan de negatieve gevolgen ervan. De organisaties die vervuilende industrieën vertegenwoordigen en een dikke vinger in de politieke pap hebben. Er zijn steeds meer investeerders die samenkomen om een signaal af te geven, bijvoorbeeld in een gezamenlijke brief aan de Duitse auto-industrie over hun lobby tegen CO2-normen. Beleggers die wel kansen zien in klimaatverandering en daarvoor druk uitoefenen in plaats van slachtoffers van onzekerheid te blijven.
   

6. Mentale gezondheid van klimaatjournalisten is een blinde vlek
   Het werd expliciet genoemd in de gesprekken: mensen die in dit veld werken raken opgebrand, gedemoraliseerd, soms zelfs gedoxt of aangeklaagd. “It’s a marathon, not a sprint,” zoals iemand zei. Organisaties passen kleine veranderingen toe om het werk aantrekkelijk te houden, zoals vergaderingen openen met iets grappigs of ervoor zorgen dat iedereen zijn vakantiedagen opneemt. Als je schrijft over klimaatbeleid, denk ook eens aan deze invalshoek.
   

7. Coaching is niet alleen voor CEO’s maar voor iedereen die de wereld wil veranderen

   Een van de dingen die nodig zijn om het taboe rondom welzijn te doorbreken is het vooroordeel rondom coachen. De oprichter van een coachinitiatief voor activisten vertelde me dat veel mensen nog denken dat coachen een elitair zelfhulpmiddel is. Je kunt je als journalist afvragen welke aannames verstopt zitten in hoe we professionele ondersteuning framen en wie we door dat frame onbewust uitsluiten.

Het gesprek met de coachingservice gaf mij ook nieuwe inzichten over het belang van coachen voor journalisten en mediaprofessionals. Ik coach al jaren met heel veel plezier. Boek een gratis intakegesprek op de website.

Solutions Journalism Retreat

“Als de enige Belgische journalist kwam ik toevallig deze retraite tegen en beleefde een prachtige, maar tegelijkertijd confronterende tijd. Dank aan de andere deelnemers en vooral aan Sanne die ons hielp tijd te maken voor dit soort reflecties. Ik voelde me zeer welkom.”

— Sarah Vandoorne (freelance journalist en auteur van ‘Kleerkastvasten’)

Geef je nu op voor de Solutions Journalism Retreat en 1. versterk je kennis en vaardigheden in oplossingsgerichte journalistiek en complicating the narrative, 2. neem afstand van de dagelijkse nieuwsstroom en ontmoet andere bevlogen media professionals, 3. vind nieuwe verhaalideeën in tijden van crisis, 4. investeer in jezelf, 5. herontdek waarom journalistiek en verhalen vertellen ertoe doen.

Ja, ik ga mee!

Subscribe now

Voor Solutions Insights Lab interview ik deze weken zogenaamde change makers in de wereld van klimaatverandering; organisaties die werken aan oplossingen voor problemen.

Vorige week sprak ik met Faduma Hassan van Social Movement Coaching (SMC), een organisatie die zich focust op welzijn voor mensen in maatschappelijke of sociale bewegingen. Het idee kwam nadat Faduma met twee collega’s werkte aan de Jeremy Corbyn-campagne in 2019 voor Labour in Engeland. Ze zag van dichtbij de tol die het eiste van de betrokkenen, van wie er meerdere in een burn-out terechtkwamen. Coaches hadden enorm geholpen in het helingsproces, maar Faduma merkte ook dat mensen vaak een verkeerd beeld hebben van coachen. Ze wilde dat veranderen en biedt nu met SMC coaching aan mensen die werken in de klimaatveranderingcontext.

Voor hetzelfde project sprak ik iemand van Climate Action Against Disinformation (CAAD) die vertelde dat in desinformatie over klimaatverandering dezelfde tactieken gebruikt worden als in anti-LGBTQ+- en extreemrechtse netwerken. Het leidt tot meer samenwerking tussen organisaties die zich op de verschillende onderwerpen focussen.

Een regiodirecteur van een initiatief voor Afrikaanse rijstboeren vertelde dat om methaanemissies te verminderen, de boeren hun teeltmethodes moeten aanpassen. Rijst verbouwen met minder water en misschien zelfs een ander rijstras planten. Het verminderen van methaanemissie wordt zo een inkomensvraagstuk voor een boer die zijn gezin moet voeden.

En ik sprak iemand over migratie. Landen die relatief weinig bijdragen aan de wereldwijde CO2-uitstoot, ondervinden wel de gevolgen van klimaatbeleid elders. Europese subsidies op biobrandstoffen drijven wereldwijde voedselprijzen op, met name in landen waar mensen toch al weinig marge hebben. De verbinding tussen klimaat en migratie is dus niet altijd rechtlijnig.

Het zijn allemaal voorbeelden van hoe onderwerpen niet meer op zichzelf staan. Een interdisciplinaire, holistische aanpak is een journalistieke noodzaak. Precies daarom zijn methodes als solutions journalism en complicating the narrative zo waardevol: ze helpen je de onderliggende oorzaken te vinden en complexe, polariserende vraagstukken te navigeren.

• Solutions journalism dwingt je te vragen: bestaat er al een aanpak voor dit probleem, in een andere stad, provincie, of ergens ter wereld? Wie heeft het geprobeerd, hoe werkte het (of niet!) en waarom? Die vraag verplaatst je blik van het probleem naar de dynamiek erachter. Je schrijft niet alleen over wat er misgaat, je onderzoekt tot in detail wat er nodig is om het anders te doen. Met de mensen die dichtbij het probleem en de aanpak betrokken zijn.

• Complicating the narrative stelt andere vragen: wie en welke mening ontbreken er in dit verhaal? Niet de woordvoerder, activist, of politicus, maar degene die er middenin leeft met vaak een genuanceerde opvatting. Je gaat op zoek naar de twijfelaars en de mensen die zich willen verplaatsen in de schoenen van de ander. Je luistert allereerst en stelt dan vragen als: Wat denken mensen aan beide kanten van een conflict eigenlijk met elkaar gemeen te hebben, zonder dat ze het weten?

Waarom ik retreats organiseer

Toen ik rond mijn dertigste bij FunX werkte, merkte ik ineens dat ik echt een hobby nodig had, anders zouden mijn volle schema en het nieuws me volledig opslokken. Ik dacht aan Spaans leren, maar in de sportschool werd me yoga aangeraden (“je schouders zijn stijf”). Ik schreef me in voor een teacher training om ook de theorie te leren, en daarna nog vier, waarvan twee in de VS, gespecialiseerd in yin yoga en anatomie. In 2013 begon ik met meditatie, ook naast mijn werk in de media.

Na jaren in leidinggevende functies bij FunX, realiseerde ik me toen ik bij de NPO ging werken, dat ik het liefst persoonlijke gesprekken voerde en mensen individueel begeleidde. In een spontane bui gaf ik me op—wederom naast mijn werk—voor de tweejarige studie Holistisch Leefstijlcoaching in Bilthoven. Op de redactie bij Human, waar ik na de NPO terechtkwam, was ik er aanvankelijk schuchter over. Ik had het idee dat journalisten dit maar soft zouden vinden.

Gaandeweg leerde ik dat welzijn in theorie en praktijk juist hard nodig is. Onze professie lijdt onder de stress van deadlines en het gevoel dat we de wereld op onze schouders dragen.

Toen ik in Azië tijdens journalistieke training voor het eerst met solutions journalism in aanraking kwam, zag ik iets wat ik niet had verwacht: journalisten voelden zich er zelf beter door. In plaats van alleen maar bezig te zijn met problemen, konden ze nu op een doorwrochte manier ook verhalen maken over de aanpak ervan. De methode deed iets met hun welzijn.

Nu zie ik steeds meer overeenkomsten tussen welzijn en sojo. Je kunt eigenlijk geen goede journalist zijn als je niet ook goed voor jezelf zorgt. Dat raakt aan trauma reporting, aan het herkennen van je eigen blinde vlekken, aan de vraag hoe je gepositioneerd bent en hoe goed je jezelf kent.

De eerste retreat organiseerde ik in 2022, toen ik zag hoe mijn coachingsopleiding, yoga en meditatie raakten aan dekoloniaal denken en constructieve vertelmethodes. Het was soms moeilijk uit te leggen waarom dat zo goed past. Maar in het weekend komt het allemaal natuurlijk samen.

Retreat in Friesland

Als je worstelt met hoe je het ingewikkelde verhaal vertelt op een manier die mensen echt bereikt, dan is dit voor jou. Oplossingsgerichte journalistiek, complicating the narrative, dekoloniaal denken en welzijn staan centraal in de Solutions Journalism Retreat die ik organiseer op 21, 22 en 23 augustus, voor een bewust klein gezelschap van mediaprofessionals, journalisten en contentmakers. De early bird-prijs geldt tot 30 juni.

Lees meer en meld je aan!

“Een van de betere cadeaus aan jezelf en je omgeving. Ik kon meteen al veel direct na de retraite in praktijk brengen”

Natasja Gibbs (presentator en programmamaker voor BNN/Vara)
(2022 retreat)

Subscribe now

De nieuwsbrief komt opnieuw veel later dan het tweewekelijkse schema dat ik je beloofd heb, sorry daarvoor! Het was je waarschijnlijk niet eens opgevallen. Ik vond het lastig om te bedenken waarover ik zou schrijven. De gesprekken over de journalistiek in Nederland volg ik met interesse, maar vind ik eerlijk gezegd ook vermoeiend. Ik doel bijvoorbeeld op de Joris Luyendijk- en Thomas Erdbrink-discussies, het tumult over de Left Laser-bijdragen en het gebrek aan kritische verslaggeving over Israël.

Het nadeel van het doorbreken van het tweewekelijkse ritme is dat de nieuwsbrief over Luyendijk uiteindelijk in het Engels is verschenen, omdat het raakt aan een internationale discussie. Je leest’m hier. Met schrijven over Erdbrink was ik halverwege, net als de nieuwsbrief over Left Laser. Ik ben ingehaald door alle commentaren die er inmiddels over zijn verschenen.

Ondertussen is er een nieuw platform gelanceerd, The Firewall, al ziet oprichter Eric Smit het eerder als een onderzoeksinitiatief dan een journalistiek platform, zegt hij in Kunststof.

Wat mij opvalt na het beluisteren van dit interview:

• Net als Joris Luyendijk hint Smit op afstand nemen van de journalistiek (“van waakhond naar jachthond”), maar wat betekent dat concreet? De journalistiek schiet tekort, de impact is onvoldoende en volgens Luyendijk is het oorlog en dus moeten we andere middelen inzetten.

• The Firewall gaat journalistiek onderzoek samenbrengen met juridische procedures, al zullen die twee takken gescheiden blijven binnen de stichting. Wat is het verschil met onderzoeksjournalistiek die al met advocaten samenwerkt, media die strategische rechtzaken voeren en NGO’s die al decennia onderzoek doen?

• Het oorlogsframe van Luyendijk en de hoge urgentie die Eric Smit benoemt (“de democratie staat op het spel”) mobiliseren donaties en media-aandacht, maar komen ook met bijwerkingen: simplificatie en zwart-witdenken. Ja, Meta is problematisch en de macht van de platformen is uit de hand gelopen, maar welke systeemverandering is het alternatief? Hoe ziet een gezondere digitale publieke sfeer eruit? Welke concrete successen zijn haalbaar? Tot nu toe lijkt The Firewall vooral gedefinieerd door “tegen zijn.”

• Eric Smit noemt zichzelf een liberaal, wil graag in de toekomst weer op de VVD stemmen, zegt hij in Kunststof, en ziet heil in “good capitalism.” Het zegt iets over de grenzen van het project, dat vooral lijkt op een poging om het kapitalistische-democratische systeem te corrigeren zodat het weer functioneert. Big Tech wordt gezien als kapitalisme dat is ontspoord, niet als een logisch gevolg van kapitalisme.

• Er is nog weinig bekend over wat The Firewall precies gaat onderzoeken en publiceren. Interessant zou zijn als het initiatief niet alleen de macht van Big Tech onderzoekt, maar ook kijkt naar mogelijke alternatieven en responsen. Hoe ziet een gezonder digitaal ecosysteem eruit? Welke publieke of coöperatieve technologieprojecten functioneren al, en wat kunnen we daarvan leren? Welke vormen van regulering werken daadwerkelijk om platformmacht te beperken? Hoe kunnen burgers meer zeggenschap krijgen over hun data en digitale omgeving? Welke initiatieven helpen mensen om minder afhankelijk te worden van sociale media? En wat zijn de beperkingen en dilemma’s van deze oplossingen in de praktijk?

De taal van jachthond, bedreiging, ingrijpen, afdwingen, strijd en oorlog benadrukt confrontatie, controle en win-verliesdenken. Niks mis mee, maar goed om te bedenken dat dit een van de vele manieren is om het probleem van Big Tech aan te kaarten, niet de enige. Juist daarom ben ik de laatste jaren meer geïnteresseerd geraakt in welzijn en oplossingsgerichte journalistiek.

Oplossingsgerichte journalistiek is hard nodig

We hebben journalistiek nodig die niet alleen escaleert, maar ook onderzoekt hoe verandering eruitziet. Dat werd afgelopen weekend in Bangkok ook weer duidelijk. Ik was daar op de N3Con-conferentie om een workshop te geven over welzijn in de journalistiek. Samen met Rajneesh Bhandari, oprichter van Nepal Investigative Multimedia Journalism Network (NIMJN) ben ik The Human Beat gestart. Een WhatsApp-groep en maandelijke online sessies voor mediaprofessionals over welzijn. Vrijdag is de eerste sessie. Je kunt je hier aanmelden.

Welzijn is een van de pijlers in mijn werk. Toen ik trainer werd in oplossingsgerichte journalistiek, merkte ik als eerste dat journalisten de methode fijn vonden omdat ze niet meer alleen hoefden te focussen op alles wat er misgaat in de wereld. Het betekent overigens niet dat je alleen maar positief nieuws maakt, verre van.

Een onderschat effect van oplossingsgerichte journalistiek is dat je verslag doet van de aanpak van een probleem. In plaats van te speculeren over wat er zou kunnen gebeuren, doe je verslag van de werkelijkheid zoals die is, een situatie waarin kwantitatieve of kwalitatieve data beschikbaar zijn.

Let maar eens op hoeveel er door journalisten gevraagd wordt naar wat er zou kunnen gaan gebeuren in een bepaalde situatie. Vaak weten we het niet, maar we willen wel de eersten zijn om “nieuws” te brengen. Dat nieuws ook kan ontstaan uit hoe problemen worden aangepakt, vergt een andere mindset.

Met de discussies in en over de journalistiek, heb ik niet het idee dat we daar dichtbij zijn. Verandering in de journalistiek vereist nieuwe prioriteiten en als we blijven kibbelen over waar journalistiek eindigt en activisme begint (Joris Luyendijk, Eric Smit) of als we een nieuwe generatie steevast als communist afschilderen (Sven Kockelman over Left Laser) zonder analyse van de belangrijke inhoudelijke bijdrage aan het vak, is er nog een lange weg te gaan.

Uiteindelijk begint het bij jezelf. Waarom ben je ooit journalist geworden? Of als je in de communicatie werkt, welke verhalen wilde je ooit graag naar voren brengen? Hoe kun je mensen die dicht bij problemen betrokken zijn invloed geven om er iets aan te veranderen? Hoe kun je mensen vanuit iets concreters dan het lege begrip “hoop” richting actie bewegen zonder activistisch te worden? Dat is waar oplossingsgerichte journalistiek over gaat.

Solutions Journalism Retreat

Als je merkt dat de huidige journalistieke cultuur je soms uitput of cynisch maakt: misschien is de Solutions Journalism Retreat iets voor jou.

Van 21 tot 23 augustus organiseer ik in Friesland een kleinschalig weekend over oplossingsgerichte journalistiek, dekoloniaal denken, welzijn en het omgaan met complexiteit. Het is geen netwerkevent of productiviteitssprint, maar een plek om even afstand te nemen van de dagelijkse realiteit, te reflecteren en met nieuwe energie terug te keren naar je werk.

Een rijk programma waarin theorie afgewisseld wordt met yin yoga en meditatie, in een prachtige omgeving (Hemelum, Friesland) en met veel ruimte voor uitwisseling en nuance.

Maximaal 12 deelnemers.

Early Bird vanaf €725

Subscribe now

Toen ik twee dagen geleden ‘s avonds laat op Bali, Indonesië, aankwam, herkende mijn voormalige huisbaas me in eerste instantie niet. “You look young and fat!” zei hij met een glimlach. Dat zijn vast de Perugia-kilo’s, dacht ik bij mezelf. Het International Journalism Festival is ook zonder alle panels een succes, met de betaalbare restaurants, heerlijke cakes en ijsjes.

Toch concludeerde ik in Italië ook dat het woord “internationaal” niet op zijn plaats is. Ik schreef er vorige week over in de Engelstalige nieuwsbrief. Er kwam veel bijval op LinkedIn en European Journalism Centre’s Vera Penêda tagde me in haar artikel, dat ook kritische noten bevatte. Er waren veel onderwerpen afwezig in Perugia, waaronder oplossingsgerichte journalistiek. Het festival lijkt vooral gericht op fondsenwerving en netwerken. Niks mis mee. Ik vond het ook erg leuk om een aantal van jullie persoonlijk te ontmoeten. Het is alleen wel goed om daarover kritisch en eerlijk te zijn.

In deze nieuwsbrief schrijf ik over een van de panels die ik erg waardevol vond: Hype literacy: reporting on AI beyond the buzz, met uiteraard een link naar oplossingsgerichte journalistiek.

AI-verslaggeving: We doen het “erg slecht” en we kunnen beter

Op het journalistieke festival in Perugia zei panellid en onderzoeksjournalist voor Der Spiegel Christo Buschek het zonder omhaal: journalisten doen het op dit moment “very, very bad” als het gaat om AI-berichtgeving.

Het panel bestond verder uit Jascha Bareis, mede-oprichter van Hype Studies, en Karen Allen, onderzoeker bij het Centre for Information Integrity aan de Universiteit van Stellenbosch. De moderatie was in handen van de senior consultant van DW Akademie, Steffen Leidel, die het concept van Hype Literacy introduceerde: een framework om journalisten te helpen overdreven claims, verborgen aannames en misleidende narratieven in AI-berichtgeving te herkennen. De discussie die volgde bestond uit mediakritiek die direct raakt aan de methoden die centraal staan in deze nieuwsbrief.

Het probleem: speculatie gebracht als feit

AI-berichtgeving is grotendeels binair. Aan de ene kant doen journalisten verslag van AI als dé oplossing voor vrijwel elk maatschappelijk probleem, een technologische revolutie die alles zal veranderen. Aan de andere kant wordt AI gezien als dystopische kracht, een bedreiging voor democratie en werkgelegenheid. Daartussenin bestaat volgens de panelleden weinig, al wordt Bloomberg als uitzondering genoemd als medium dat genuanceerd bericht doet over AI.

Het fundamentele probleem is dat AI-technologie in handen is van een klein aantal bedrijven en dat redacties de succesverhalen van die AI-bedrijven behandelen als feiten, terwijl het meestal speculaties zijn. Claims over hoe succesvol AI “is” of “gaat worden” moeten vaak nog bewezen worden. Onzekerheden worden gepresenteerd als zekerheden en de journalistiek stelt nauwelijks vragen over de oorsprong van de claims.

Iedereen die werkt met Solutions Journalism weet dat je geen oplossingsgericht verhaal over AI kunt maken op basis van speculatie. De methode vereist kwantitatief of kwalitatief bewijs dat iets werkt (of niet), voor wie het werkt, wat de beperkingen zijn en welke inzichten anderen ervan kunnen leren. Die standaard ontbreekt grotendeels in de huidige AI-berichtgeving. We rapporteren over beloftes alsof ze resultaten zijn.

Waarom dit gebeurt

De verklaring is deels structureel, deels cultureel, zegt het panel. Redacties kampen met financiële druk en er is ook minder budget en minder tijd voor onderzoek. Dus als er een persbericht van Google of OpenAI op je bureau landt, is het verleidelijk en goedkoop om die informatie rechtstreeks te verwerken in een artikel. Verslaggeving kost geld dat er niet is. Ook in die situatie worden echter te weinig kritische vragen gesteld.

Het panel benoemt een patroon van het continue citeren van dezelfde mensen in de AI-discussie. Een handvol techondernemers, investeerders en beleidsmakers domineert het discours. Ze worden keer op keer aangehaald en uitgenodigd voor interviews. Onderzoekers uit het mondiale zuiden, critici binnen de industrie of gemeenschappen die de gevolgen van AI-systemen als eersten voelen, blijven grotendeels onzichtbaar.

Het is een machtsstructuur die steeds gereproduceerd wordt op redacties.

De media hype als kapitalistisch instrument

Jascha Bareis is aan het einde van het panel het meest direct: durfkapitalisten (venture capitalists) zijn goed in het instrumentaliseren van de onzekerheid van de toekomst. Ze onteregelen (“disrupt,” genoemd in het panel als Silicon Valley-strategie) iets dat stabiel was in de meest meedogenloze zin van het woord. Denk bijvoorbeeld aan de oorlog in Iran, waar de uitgaven van de VS grote schulden veroorzaken en de olieindustrie er met de winst vandoor gaat. Journalisten laten zich meenemen in verhalen over vooruitgang omdat het groot klinkt, urgent aanvoelt en uiteindelijk ook clicks oplevert.

Speculatie wordt dus gekapitaliseerd, waarmee de kloof tussen publieke perceptie en werkelijkheid inmiddels enorm is en ook gevaarlijk. Gevaarlijk omdat hype-dynamieken direct doorwerken in het beleid. Bestuurders en politici nemen beslissingen op basis van narratieven die journalistiek niet voldoende heeft bevraagd. Tegelijkertijd bestaat er een enorm bestuurlijk vacuüm omdat er nauwelijks regulering is die de platforms en AI-bedrijven in toom houdt. Zeker rondom verkiezingen is dat zorgwekkend.

Christo Buschek waarschuwt dat tech altijd is gepresenteerd als uitzonderlijk, als iets buiten de normale sociale en politieke structuren. Toen sociale media opkwamen, werd gezegd: media die dit niet omarmen, verdwijnen. De media die verdwenen, waren juist de BuzzFeeds van deze wereld, die volledig gebouwd waren op het platform-logica dat ze hadden omarmd. Nu wordt hetzelfde gezegd over AI. De les is niet geleerd, zegt hij.

Data-kolonialisme en de mondiale Noorden bubbel

Het panel benoemt ook dat de hele AI-conversatie een mondiale noorden (Global North)-conversatie is. De systemen worden ontwikkeld in een handvol landen door een handvol voornamelijk westerse bedrijven. De benchmarks worden bepaald door westerse instituten en de belangen die worden gediend zijn primair die van westerse markten.

Ondertussen wordt de infrastructuur van AI gebouwd op extractie: contentmoderatoren in Kenia werken onder zware psychologische omstandigheden voor producten waarvan de winst elders terechtkomt. Datacenters worden gevestigd op plekken waar water goedkoop is zonder dat de lokale bevolking daar iets over te zeggen heeft. AI-systemen worden getest in het mondiale zuiden en ingezet voor het mondiale noorden.

Dit is datakolonialisme, waarbij digitale extractie een oud patroon in een nieuwe technologische vorm voortzet. De benchmarks die “vooruitgang” meten, zijn gebouwd door partijen met belangen die een bepaald verhaal over succes construeren en andere verhalen (de schaduwzijde) uitsluiten.

In dekoloniaal denken heeft het idee van “vooruitgang” altijd een schaduwzijde gehad, een kant die niet wordt gerapporteerd en niet wordt gemeten. De vraag wie spreekt en wie niet is ook een dekoloniale vraag. Het sluit aan bij het concept van positionaliteit. De neiging om te rapporteren zonder historische context en zonder te vragen hoe we hier gekomen zijn, reproduceert precies de blinde vlekken die dekoloniaal denken probeert te doorbreken.

Wat de journalistieke aanpak kan bieden

Hier komen Solutions Journalism en complicating the narrative als methodes van pas. Complicating the narrative vertrekt vanuit luisteren en het omarmen van onzekerheid in plaats van een vooraf vastgesteld narratief. Het is de perfecte methode om het binaire frame van utopie of dystopie te doorbreken. Dat vraagt om de bereidheid van journalisten en redacteuren om een verhaal te publiceren dat geen kant-en-klare conclusie heeft, maar misschien eerst meer vragen oplevert.

Solutions Journalism vraagt om bewijs. Een belofte of een theorie van een oplossing is niet genoeg, er moet onderzoek zijn naar wat al werkt (of niet), inclusief de beperkingen. Dat betekent voor AI-berichtgeving dat de focus niet ligt op wat AI kan gaan doen, maar op wat het al doet, voor wie, met welke gevolgen, en wat we daarvan kunnen leren.

De tip van Karen Allen in het panel is om de menselijke dimensie van regulering te benadrukken. Ook daarin is oplossingsgerichte journalistiek behulpzaam. De methode brengt je bijna automatisch in contact met mensen die het dichtst bij het probleem betrokken zijn. Droge beleidsteksten werken zelden, maar wie er wordt geraakt door de afwezigheid van beleid en wiens leven verandert door de bouw van een datacenter, dat zijn de verhalen die mensen in beweging brengen.

Het panel in Perugia benadrukte dat ze geen techpessimisten zijn; het gaat erom dat journalisten stoppen met het behandelen van speculatie als feit en in plaats daarvan meer stemmen in verhalen brengen. De historische en structurele context is belangrijk en zou de basis moeten zijn.

Tot slot…

Het Hype Literacy-framework zelf is ontwikkeld door Europese onderzoekers, gefinancierd door een Duitse publieke omroep, gepresenteerd op een Europees festival, met AI-berichtgeving uit Afrika als bewijsbasis. Het stelt de vraag wie er baat bij heeft aan anderen. Maar stelt het die vraag ook over zichzelf? Zou dit framework er anders uitzien als het was ontwikkeld door journalisten in Nairobi of Johannesburg, voor hun eigen informatieomgeving? Ik begreep dat er nauwe samenwerking is, maar die representatie was niet in het panel te zien. Het is geen reden om het framework te verwerpen, maar het is precies de vraag die het framework ons leert stellen.

Wil je hier verder mee?

De vragen die dit panel stelt zijn de kern van Solutions Journalism en complicating the narrative. Ik heb hier een Nederlandse masterclass over gemaakt. Marianne Lamers volgde de masterclass en zei: “Ik ben heel enthousiast! Heel rijk aan voorbeelden, duidelijk uitgelegd en ik vond het heel fijn dat je zo ‘echt’ bent; niet gelikt, of ‘te’ overtuigend. Juist dat eerlijke maakt het heel sterk.” Je kunt er direct mee starten voor 147 euro.

Begin vandaag nog!

Retreats in Bali en Friesland

Ik ben momenteel in Bali, Indonesië, waar ik op 28, 29 en 30 juni samen met de Balinese schrijver en universiteitsdocent Sonia Piscayanti de Writing Retreat Singaraja organiseer. Mocht je in Indonesië zijn of iemand kennen die van plan is te gaan, zegt het voort!

Voor mediaprofessionals in Nederland is er op 21, 22 en 23 augustus de Solutions Journalism Retreat in Friesland. Na twee succesvolle eerdere edities is het nu op een nieuwe locatie, vlakbij waar ik zelf ben opgegroeid. Wees snel en maak gebruik van de early bird-korting tot 31 mei 2026!

Zullen we samenwerken?

Vanaf 10 juli ben ik weer in Nederland. Wil je een training organiseren, een curriculum voor een journalistieke opleiding ontwikkelen of fysieke coaching- of mentosessies plannen? Mijn agenda stroomt altijd vrij snel vol, dus stuur me op tijd een bericht: sanne [at] inclusivejournalism [punt] com.

Subscribe now

Ik ben voor een training voor de Thomson Reuters Foundation over Business and Human Rights voor journalisten en NGOs in Kuala Lumpur. Veel van de discussies die we hier hebben over xenofobie, racisme en haat jegens migranten in de media in Maleisië lijken op die in Nederland. Aziatische journalisten reageren vaak verbaasd als ik ze vertel over de groei van extreem rechts in ons parlement en het racisme in de media (Ruud de Wild-gate).

De video van Lamyae Aharouay, die na 7,5 jaar afscheid neemt van Den Haag als politieke verslaggever, is opnieuw een duidelijk statement van de glijdende schaal waarop we ons bevinden. Al vind ik het jammer dat ze de rol van de media niet benoemt in haar sterke betoog.

Er is zoveel om over te schrijven. Ik pas de methode van complicating the narrative deze week toe op een specifiek interview uit mijn tijdlijn op LinkedIn. Ik hoor graag je reactie! Over twee weken komt de volgende nieuwsbrief, vanuit Perugia, waar ik het International Journalism Festival bijwoon en in dit panel spreek. Misschien zie ik je daar?

We praten over diversiteit, maar begrijpen het nauwelijks

De Telegraaf-hoofdredacteur Kamran Ullah is geïnterviewd door Just Pallandt van Babel Magazine, het faculteitsblad van de Faculteit der Geesteswetenschappen (FGw) van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Het interview kreeg lof van Sander Schimmelpenninck, die het in zijn Volkskrant-column “ontluisterend” noemde.

Ik snap dat Schimmelpenninck de zwakke plekken in Ullahs antwoorden ziet, vooral als het gaat over desinformatie en journalistieke verantwoordelijkheid. Maar terwijl ik het interview las, merkte ik ook irritatie bij de manier waarop dit soort gesprekken in Nederland gevoerd worden. Het blijft zo pijnlijk oppervlakkig.

Nadat hoofdredacteur Ullah zijn redactie beschrijft als “misschien wel de meest diverse in Nederland”, tekent Pallandt op dat “bij binnenkomst op de redactie de bezoeker een muur met foto’s van alle redactieleden ziet, voornamelijk wit.”

Ullah maakt terecht duidelijk dat diversiteit veel meer is dan huidskleur. Als diversiteit tot zichtbare representatie wordt gereduceerd, zoals Pallandt met die opmerking doet, wordt het debat kleiner dan het is. Maar precies daar begon voor mij het interessante deel pas. Want als diversiteit méér is dan kleur, waar hebben we het dan over? Over klasse? Over ideologie? Over migratiegeschiedenis? Over wie bepaalt wat als normaal geldt op een redactie? En over wie steeds opnieuw buiten beeld blijft, ook in zogenaamd diverse media?

Het artikel blijkt de perfecte ingang voor het toepassen van complicating the narrative: vier stappen om dit verhaal te verdiepen:

1. Luister beter.

2. Stel andere vragen.

3. Maak de lens breder.

4. Daag je eigen confirmation bias / bevestigingsvooroordeel uit.

1. Luister beter*

Mijn eerste reflex was: wat een vlakke diversiteitsopmerking. Je kunt moeilijk serieus over macht en representatie praten als je blijft steken op de constatering dat een redactiefoto “vooral wit” is. Dat is te beperkt. Iets vergelijkbaars gebeurt ook in een eerder interview met Ullah in Villamedia, waar Boudewijn Geels hem deze constatering voorschotelt:

“De Telegraaf is behoorlijk kritisch over de ‘woke’-beweging en jullie hebben de op Twitter vaak als xenofoob weggezette Duk in dienst. En dan een adjunct-hoofdredacteur met Pakistaanse wortels. Best woke, eigenlijk.”

Geels linkt Ullah’s migratieachtergrond aan woke zijn, een misvatting.

Kamran Ullah zegt in Babel Magazine dat diversiteit volgens hem gaat over het wereldbeeld, over hoe je in het leven staat, of je de eerste bent die studeert, of je uit de stad komt of van het platteland. Dat sluit aan bij wat hij eerder ook al zei in Villamedia: dat diversiteit voor hem niet alleen over uiterlijke kenmerken gaat, maar ook over verschil in meningen en levenswerelden.

Hij is geboren in Amsterdam in 1983 en vertelde in een interview met de Universiteit Leiden dat zijn “hardwerkende” ouders met een Pakistaanse achtergrond wilden dat hij en zijn zus beter onderwijs zouden krijgen dan zij zelf hadden gehad. Aan Villamedia vertelt Ullah dat zijn vader in 1974 naar Nederland kwam als gastarbeider. Niet als onderdeel van een grootschalig wervingsprogramma, want Pakistan had geen officieel gastarbeidersverdrag met Nederland, maar als iemand die het zich kon permitteren om te vertrekken. Hij beschrijft die groep als “zoons van middenstanders”—zijn opa was kruidenier—en zegt expliciet: “De rijken bleven in Pakistan, want die hadden het daar goed.” Ullah’s ouders bouwden hier ondernemingen op, eerst in de horeca en later in de confectie.

Dit type migratieachtergrond, de middenklasse en niet de elite, hangt vaak samen met een sterk geloof in ondernemerschap, individuele verantwoordelijkheid en sociale mobiliteit. Dat zijn waarden die net zo goed kunnen aansluiten bij liberale of conservatieve politiek als bij progressieve ideeën. Een migratieachtergrond vertelt je dus weinig zonder context. Dat is de eerste correctie die ik mezelf moest geven: Pallandt maakt een smalle opmerking, maar dat betekent nog niet dat Ullahs antwoord voldoende is.

*) In complicating the narrative valt onder “beter luisteren” als eerste stap vaak luisteroefeningen om toe te passen tijdens een interview. Omdat het hier gaat om een analyse, pas ik “beter luisteren” toe als “beter research doen”: op zoek naar meer bronnen waarin Ullah over zijn werk en achtergrond vertelt.

2. Stel andere vragen

De opmerking dat een redactie divers genoeg is of niet is minder interessant dan de vraag wat we eigenlijk met diversiteit bedoelen als iemand tegelijk een symbool van representatie kan zijn én een rechts-conservatieve redactionele cultuur verdedigt?

Ullah zegt zelf dat hij pas na 9/11 voor het eerst als “moslim” werd gezien. Daarvoor speelde zijn achtergrond misschien nauwelijks een rol in hoe hij zichzelf of zijn omgeving begreep. Ullah werd gevormd in een periode waarin islam, migratie en nationale identiteit in Nederland sterk werden gepolitiseerd, met de opkomst van Pim Fortuyn en later het harde migratiebeleid van Rita Verdonk. In diezelfde periode bewoog hij zich ook in VVD-kringen. Bij het stuk van de Universiteit Leiden staat een foto waarop hij als voorzitter van de Nationale Jeugdraad minister Verdonk voor haar bijdrage bedankt en zegt dat hij door dat soort ervaringen zag hoe wat hij tijdens zijn studie leerde in het echt werkte.

Zijn verhaal is een persoonlijk verhaal van sociale mobiliteit, gevormd door politiek. Ullah legt in interviews de nadruk op gedrag en individuele verantwoordelijkheid en geeft blijk van zijn afkeer van identiteit als leidend kader. Zijn positie is een herkenbare uitkomst van een specifieke tijd en politieke omgeving (VVD). De nadruk op integratie als aanpassen en meedoen sluit logisch aan bij Ullah’s ondernemende ouders en sociale mobiliteit, wat voor hem bevestigt dat “het systeem werkt.”

Dat Ullah na 9/11 voor het eerst als “moslim” werd gezien, betekent niet per se dat hij zich sterker met die identiteit ging identificeren. Het laat vooral zien hoe identiteit van buitenaf wordt opgelegd. Het leidt vaak tot een tegenovergestelde reactie: een nadruk op individuele verantwoordelijkheid en het afwijzen van identiteit als leidend kader.

Dat is precies het probleem met veel diversiteitsgesprekken in Nederland: er wordt snel gekeken naar afkomst als label, maar nauwelijks naar de context daarachter. Terwijl migratiegeschiedenis, klasse, ondernemerschap, religie, generatie en politieke socialisatie vaak minstens zo belangrijk zijn. Een migratieachtergrond vertelt je nog niets over je wereldbeeld. Niet-wit is geen politieke categorie.

3. Maak de lens breder

En daar wordt het interessant. In Nederland doen we vaak alsof representatie automatisch iets progressiefs oplevert. Alsof iemand met een migratieachtergrond vanzelf een ander geluid brengt of kritischer zou staan tegenover macht, uitsluiting of racistische frames. Maar dat is een illusie.

Diaspora’s zijn niet homogeen. Dat zien we in het Verenigd Koninkrijk, in India, in Surinaams-Hindoestaanse gemeenschappen en net zo goed in Nederland. Politieke oriëntatie hangt samen met klasse, ondernemersethos, relatie tot de staat, opvattingen over orde en succes en de wens om aansluiting te vinden bij dominante nationale normen. Je kunt dus prima zelf tot een minderheid behoren en tegelijk een systeem verdedigen dat andere minderheden uitsluit of simplificeert.

Migratieachtergrond betekent niet automatisch dat je links bent en kritisch op rechts en solidair met andere minderheden. Integendeel: ondernemersmigranten zijn vaak economisch rechts, met een nadruk op familie, discipline en materieel succes. Soms juist kritisch op nieuwkomers. Dat zie je ook in de internationale diaspora.

Het interview verscheen in Babel Magazine, het blad van de Universiteit van Amsterdam. Ook dat is relevant. Niet om het stuk weg te zetten, maar om te begrijpen vanuit welke context het gesprek wordt gevoerd. Babel is onderdeel van een academische omgeving en het publiek bestaat grotendeels uit studenten, onderzoekers en hogeropgeleiden. Dat betekent dat ook de manier waarop vragen worden gesteld, en wat als “kritisch” geldt, gevormd wordt door die context.

Net zoals De Telegraaf een bepaald deel van Nederland bedient, doet Babel dat ook—alleen een ander deel. En beide posities brengen hun eigen blinde vlekken met zich mee.

In dat licht is het interessant dat juist dit interview wordt geprezen door stemmen uit de hoger opgeleide middenklasse. De kritiek op De Telegraaf past binnen een herkenbaar patroon: het ontmaskeren van inconsistenties, het aanwijzen van problematische uitspraken, het benadrukken van journalistieke tekortkomingen.

Maar ook dat is een positie. Een positie die vaak minder aandacht heeft voor de eigen aannames over klasse, macht en representatie.

Wat me ook opvalt, is wie dit soort interviews vervolgens waardeert en versterkt. Het zijn vaak columnisten en opiniemakers uit de hoger opgeleide middenklasse, mensen met veel cultureel kapitaal, die elkaar bevestigen in wat zij zien als scherpe kritiek.

De kritiek op De Telegraaf in dit interview is niet onterecht, maar blijft hangen op het niveau van ontmaskering: kijk eens hoe inconsistent of problematisch dit is. Wat ontbreekt, is dezelfde scherpte richting de eigen aannames over representatie.

Dat is ook waarom het storend is als de Nederlandse progressieve of linkse elite zo tevreden lijkt zodra er iemand “van kleur” op een toppositie zit. In die reflex zit vaak weinig echte nieuwsgierigheid naar klasse of politieke positie.

Dylan van Rijsbergen schreef daar scherp over in OneWorld: veel pleidooien voor een rechtvaardiger samenleving komen uit de hoger opgeleide middenklasse, die zichzelf graag ziet als motor van verandering, maar vaak vanuit een beperkte eigen belevingswereld redeneert. Zijn punt is niet dat zulke mensen niets mogen bijdragen, maar wel dat ze zich bescheidener moeten opstellen en moeten beseffen dat sociale verandering vaak juist van onderop komt.

Dat raakt ook dit debat. Want zowel rechts als links schiet hier tekort. Rechts doet soms alsof zichtbare representatie onbelangrijk is. Links doet soms alsof zichtbare representatie op zichzelf al inhoudelijke vooruitgang is. Beide zijn te makkelijk.

Scroll naar beneden om over stap 4 verder te lezen.

Leading for Transformation: een cursus voor redactionele leiders. Professor Aphrodite Salas geeft een gastles in de Leading for Transformation-cursus voor leiders in de journalistiek, communicatie en contentcreatie. Lees er meer over op de website; geef je daar op.

4. Daag confirmation bias uit

En dan komen we bij het punt waarop Ullahs verhaal voor mij begint te wringen: zijn verdediging van Wierd Duk.

In het interview zegt Ullah dat er telkens een vergrootglas op Duk wordt gelegd en dat critici eigenlijk moeite hebben met Duks mening. Maar daar wordt iets door elkaar gehaald. Het probleem is niet alleen dát Wierd Duk een uitgesproken mening heeft. Het probleem is dat hij als opiniemaker en journalistieke actor frames verspreidt die feitelijk onjuist zijn.

Een concreet voorbeeld is de ophef rond de Week van de Lentekriebels. Pointer liet zien hoe misinformatie over deze projectweek online werd aangejaagd. In dat stuk wordt ook een tweet van Wierd Duk geciteerd, waarin hij vraagt wie zijn kinderen thuishoudt vanwege “Lentekriebels, waarin expliciet wordt ingegaan op seksuele handelingen.” Pointer concludeert dat dit soort interventies veel interactie opleverde en het debat verder aanwakkerde. Later vatte Villamedia de kritiek samen: figuren als Duk gingen aan de haal met verhalen die niet klopten, onder meer over materiaal dat helemaal niet tot het lespakket behoorde.

En daar wordt ook duidelijk waarom de discussie over Wierd Duk niet alleen over zijn mening gaat. Het gaat over de rol die hij krijgt binnen de redactionele structuur.

Als opiniemaker en interviewer van de krant bepaalt hij mede wat er onderdeel wordt van het bredere medialandschap. Dat brengt verantwoordelijkheid met zich mee.

De vraag is dus niet alleen: mag hij dit zeggen? Het is ook: welke journalistieke standaard hanteert een redactie voor de stemmen die zij zelf versterkt?

Wat als journalisten meewerken aan een informatieomgeving waarin onjuiste of misleidende frames worden versterkt? Het is te makkelijk om te zeggen: ach, het is opinie; mensen vinden hem gewoon niet leuk.

Ullah zou met zijn redactie kunnen onderzoeken hoe het De Telegraaf-frame eruit ziet:

• Welke redactionele keuzes worden als neutraal gepresenteerd?

• Welke meningen gelden als “het gewone geluid van Nederland”?

• En telt mee als symbool, maar niet als bron van ongemak of structurele kritiek?

Wat in het interview misschien nog wel interessanter is, is dat Pallandt vraagt naar de journalistieke richtlijnen van De Telegraaf. Staan die ergens online? Het antwoord: nee. Die zijn intern. Dat is opvallend omdat we in de journalistiek juist een beweging zien richting méér transparantie. Zeker bij onafhankelijke en digitale media wordt steeds vaker uitgelegd: hoe komen verhalen tot stand, welke keuzes maken we, waar liggen onze grenzen?

Ullah zegt dat transparantie misschien in de toekomst belangrijker wordt. Dat is een interessant punt. Want juist in een tijd van wantrouwen richting media is het niet genoeg om te zeggen: vertrouw ons maar. Transparantie is onderdeel van journalistieke geloofwaardigheid.

Het zou goed zijn als media als De Telegraaf ruimte blijven bieden aan verschillende politieke perspectieven. Die ruimte is er nodig. Maar juist dan wordt het belangrijker om helder te zijn over hoe keuzes tot stand komen, welke standaarden gelden en waar de grens ligt tussen opinie en journalistiek.

Journalistiek is namelijk niet alleen wat je letterlijk opschrijft; het gaat ook over het selecteren van onderwerpen, het normaliseren van woorden, het positioneren van groepen als bedreiging of probleem en het wel of niet corrigeren van wat je publiceert. Diversiteit op de redactie gaat dus ook om de macht over het frame. En dat is precies waar beide kanten elkaar raken.

Waar rechts zich verschuilt achter “meningen” om journalistieke verantwoordelijkheid te ontwijken, blijft links vaak steken in het ontmaskeren daarvan, zonder het gesprek te verdiepen in de onderliggende structuren.

Waar het debat in Nederland vastloopt

Wat me in dit alles misschien nog wel het meest opvalt, is hoe arm de Nederlandse taal rond diversiteit vaak is. We hebben eindeloze discussies over zichtbaarheid, maar veel minder woorden voor klasse, institutionele assimilatie, ideologische selectie en de manieren waarop mensen met verschillende achtergronden toch heel vergelijkbare machtslogica’s kunnen reproduceren.

Het interview met Kamran Ullah laat zien dat Nederland nog steeds te plat over diversiteit praat. We hebben veel kritiek op de media, maar verwoorden het vaak net zo simplistisch als wat ze probeert te bekritiseren.

Zolang we ons blindstaren op wie er op de foto staat, missen we de belangrijkere vragen: wie heeft redactionele macht, welke verhalen worden geloofwaardig gemaakt, welke frames worden verdedigd als “mening”, en wie betaalt daar uiteindelijk de prijs voor?

Dat is voor mij de journalistieke opdracht: het verhaal compliceren tot je bij de werkelijke machtsverhoudingen komt.

Bronnen:

• Just Pallandt, Babel Magazine (12 maart 2026), “Hoofdredacteur van De Telegraaf Kamran Ullah: ‘’Ik ben trots op onze redactie, misschien wel de meest diverse redactie van Nederland’”

• Boudewijn Geels, interview met Kamran Ullah, Villamedia (29 april 2021), “‘Diversiteit moet over meningen gaan’, vindt nieuwe Telegraaf-adjunct Kamran Ullah”

• Corine Hendriks, Universiteit Leiden (15 april 2021), “Kamran Ullah: ‘Ik vind het geweldig om bij De Telegraaf te werken’”

• Dylan van Rijsbergen, OneWorld (2024), ‘Echte verandering komt zelden van mensen met ‘hoge’ diploma’s’
  Pointer (KRO-NCRV) (2023), onderzoek naar Week van de Lentekriebels en misinformatie.

• “Hoe misinformatie de online haatmachine tegen de Week van de Lentekriebels op gang trok.”

Leer zelf de methode toepassen

Als je de online Masterclass Oplossingsgerichte Journalistiek aanschaft voor 14 april (datum van de volgende nieuwsbrief), krijg je er gratis een webinar over complicating the narrative bij.

“Ik ben heel enthousiast! Heel rijk aan voorbeelden, duidelijk uitgelegd en ik vond het heel fijn dat je zo ‘echt’ bent; niet gelikt, of ‘te’ overtuigend. Juist dat eerlijke maakt het heel sterk.”
Marianne Lamers

Begin vandaag met de masterclass: zeven modules in video en audio en een 30 pagina's tellend werkboek met tal van voorbeelden.

Koop'm nu €147