In 1991 waarschuwde Shell met de Climate of Concern-video voor de gevolgen van klimaatverandering. In 28 minuten toonde de video de directe link tussen de fossiele energie en de opwarming van de aarde. Het bedrijf riep op tot het opschalen van de productie van duurzame energie. Het idee achter de video was dat het een aanzet zou zijn tot collectieve actie om de allesomvattende gevolgen van klimaatverandering te voorkomen. De video raakte in de vergetelheid tot The Guardian in 2017 een kopie opduikelde, precies op het moment dat de maatschappelijke zorgen over klimaatverandering op haar hoogtepunt waren en de rol van fossiele bedrijven in het middelpunt van de belangstelling stond.

Vandaag zijn het de kopstukken van AI-bedrijven die ons voor de risico’s van hun eigen product waarschuwen. Daar waar de bedrijven een jaar geleden vooral aangaven dat AI zou leiden tot een groot verlies aan banen, stellen ze nu dat er een kans van grofweg 10-25% is dat kunstmatige intelligentie de mensheid op termijn zal vernietigen.

AI en klimaatverandering hebben allebei een mondiaal karakter. Geen land of groepje landen kan het probleem alleen inperken. Doordat alles met alles verbonden is, functioneert de wereld als een waterbed. Zelfs als een grote groep landen zou stoppen met fossiel en volledig zou inzetten op groene energie, zal klimaatvervuiling (zeker als de kosten van fossiel laag blijven) elders doorgaan. Typerend is dat fossiele spelers in het Westen steevast wijzen naar de uitstoot van kolencentrales en de subsidies op benzine en diesel in het Mondiale Zuiden.

Hetzelfde geldt voor AI: als het ene land stopt met de ontwikkeling van AI, zal elders de ontwikkeling juist meer opleveren. Dit argument wordt door Amerikaanse en Europese AI-bedrijven aangedragen om vooral de ontwikkeling door te zetten en zodoende de Chinese concurrentie voor te blijven.

In beide crises speelt een kleine groep bedrijven en overheden een cruciale rol. Samen zijn zij in staat het waterbed-effect te voorkomen. In klimaat zijn dat naast Shell, Chevron en andere fossiele bedrijven onder andere de staatsbedrijven van China, Mexico en Rusland. In AI zijn het er misschien een of twee meer of minder, maar veel ontloopt het elkaar niet.

En daar blijft het niet bij. Zowel bij klimaatvervuiling als bij AI bestaat het verdienvermogen alleen door de steun van overheden – van R&D en handelsbescherming tot steun voor de ontwikkeling van cruciale infrastructuur als pijpleidingen en havens. Dit zorgt ervoor dat overheden, via hun steun aan een specifieke groep bedrijven, het tij in theorie zouden kunnen keren. Ze zouden harde grenzen aan de uitstoot kunnen stellen, boetes kunnen opleggen voor uitstoot of uitbraken van AI-modellen en een moratorium kunnen opleggen op de inzet van AI-modellen in de publieke sector.

Maar dit doen ze niet. Terwijl de rijkste en grootste spelers oproepen tot actie om het collectieve doordenderen op een doodlopende weg een halt toe te roepen, keren ze zich actief tegen publieke wet- en regelgeving en roepen ze vervolgens op tot zelfregulering. Regels vanuit de overheid zullen nooit beter zijn dan wat de fossiele en AI bedrijven zelf kunnen, zo klinkt het.

Alleen ándere AI-modellen zouden effectief grenzen kunnen stellen aan de ontwikkeling van AI-modellen. Ook fossiele bedrijven hebben keer op keer voorgesteld om zelf technologie te ontwikkelen die de oplossing zou vormen – van CCS en nucleair tot LNG. Studies van de Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) concluderen al jaren dat dit zwaar onvoldoende is om echt resultaten te boeken. En de ontwikkelingen in de echte wereld laten zien dat ze gelijk hebben.

Problematisch is dat bedrijven in beide sectoren zichzelf het imago hebben aangemeten dat ze slimmer zijn dan welke overheid dan ook. En overheden zijn hierin gaan geloven, en handelen er ook naar. De EU hield bijvoorbeeld de financiële sector buiten klimaatbeleid en verzachtte de afgelopen jaren de eis dat bedrijven effectieve klimaatplannen aan de wereld moeten presenteren. De realiteit laat zien dat bedrijven nog altijd veel verantwoordelijkheid krijgen die ze duidelijk niet aankunnen.

Het is daarom te hopen dat deze dynamiek doorbroken wordt. Want zowel op klimaat als AI zien we bijna elke dag een smoking gun, maar lijken we nog steeds in ontkenning te leven. Het adagium never waste a good crisis gaat op beide terreinen niet op en heeft nog niet tot concrete actie aangezet.

De ervaring met klimaatverandering leert dat sectoren zich niet vanuit eigen kracht uit een crisissituatie kunnen innoveren. Een slager kan echt zijn eigen vlees niet keuren. Om klimaatverandering te stoppen en de risico’s van AI onder controle te krijgen is publieke actie onontbeerlijk. We hebben een dubbelgeladen pistool tegen ons hoofd. Het is hoognodig dat we van ervaringen uit het verleden leren, grenzen stellen waar het nog kan, en degenen die ongekende risico’s nemen met onze toekomst keihard verantwoordelijk houden voor hun handelen.

Daniëlle Hirsch (1968) was van 2023 tot 2025 Tweede Kamerlid voor GroenLinks-PvdA. Daarvoor was ze directeur van milieu- en mensenrechtenorganisatie Both ENDS.

Vandaag is het precies 25 jaar geleden dat twee vliegtuigen de Twin Towers in vlogen. Een ongekend drama waarop een nog groter drama volgde. Het was de terroristische daad die de Verenigde Staten in het hart trof en vervolgens de ‘overreach’ die de hele wereld veranderde. Veel van de ontwikkelingen die we vandaag de dag zien in de wereld zijn terug te leiden tot die ene dag: War on Terror, Patriot Act, Guantanamo Bay, Afghanistan, Irak, opkomst anti-islam partijen, crisis van het multilateralisme, etc. Het zijn met het verstrijken van de tijd op zichzelf staande events geworden, maar zeker is dat ze zonder 9/11 niet waren gebeurd.

Blik terug op de nasleep van die ene dag met de tweedelige documentaire die Sinan Can en Floortje Dessing vijf jaar geleden maakten, met aandacht vanuit de VS en Afghanistan voor de menselijke kant.

Leestips

• Een undercoverjournalist deed zich voor als een rijke Amerikaanse ondernemer die Reform UK van Nigel Farage een half miljoen pond wilde aanbieden. Enige probleem is dat buitenlandse donaties accepteren verboden is. Dat de adviseurs van Farage en de leider zelf hier maling aan hebben blijkt uit de documentaire. Spannend om te zien en legt de corruptie van Farage uitstekend bloot.

• Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen gaf eind augustus een Europa-toespraak op de universiteit van Maastricht. Huh, heb ik helemaal gemist?! Je zal niet de enige zijn. In zijn toespraak identificeert hij 4 prio’s voor Nederland in Europa: Europese veiligheid, ‘competitiveness’ verbeteren, beschermen van waarden en hervormingen binnen de Unie zelf (afschaffen veto’s). De speech is hier te lezen.

• Is AI going to kill us all? Vorige maand werd bekend dat AI-agenten in hebben gebroken bij het bedrijf ‘Hugging Face’. Volgens Open AI moeten we het zien als een ‘waarschuwingsschot, voor ons en de wereld.’ (Een beetje alsof een pyromaan voor vuur waarschuwt). Daar kwam nog een waarschuwing van een oud-medewerker van Antropic bij, die waarschuwde dat het bedrijf met mensenlevens speelt. De ‘incidenten’ leggen het totale gebrek aan overheidscontrole en van enige vorm van internationale samenwerking bloot. Lees het pleidooi van Bernie Sanders voor een pauze en van Gary Marcus voor een verbod op generative AI.

Dilemma(’s)

Het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Canada kondigden deze week een verbod aan op producten uit de West Bank. Berber van der Woude schrijft op LinkedIn dat we ons door deze stap niet in slaap moeten laten sukkelen, maar bijvoorbeeld in de podcast Pod Save The World werd de stap van het VK als betekenisvol gezien (want voor het eerst breekt Londen met Washington). Hoe moeten we deze stap zien: als een stapje in de juiste richting of als totaal onbenullig in het licht van de genocide/geweld van de kolonisten?

Dat was de eerste nieuwsbrief van Surreal. Over twee weken neemt Leonie het stokje van me over. In de tussentijd werken we verder aan bijdragen van experts en hopen we deze zondag op een goede verkiezingsuitslag in Zweden (wordt een nagelbijter…).

Een goede klimaatmars gewenst!

Groeten,

Ties

Jan Pronk, foto auteursrechtelijk beschermd, www.janpronk.nl

Na de beide wereldoorlogen werd de kans dat internationale spanningen zouden uitlopen op een nieuwe wereldbrand laag ingeschat. Ook in de tweede helft van de vorige eeuw werden oorlogen gevoerd, maar zij leidden niet tot een wereldbrand. Na de eeuwwisseling is het risico toegenomen.

De oorlogen die in het eerste kwart van deze eeuw worden gevoerd hebben alle de kans dat zeer veel landen, ook buiten de regio waar de strijd begon, erbij worden betrokken.

Dat geldt voor de oorlog die begon toen Russische troepen de grens met Oekraïne overtrokken, voor de oorlog toen Israël Gaza binnenviel, voor de militaire interventie van Israël in Libanon en de Israëlisch-Amerikaanse aanval op Iran. De kans dat deze conflicten zich tot heel Europa respectievelijk het hele Midden-Oosten zullen uitbreiden, is aanzienlijk toegenomen.

Na het begin van deze eeuw hebben ook in andere regio’s van de wereld oorlogen gewoed: Irak, Afghanistan, Myanmar, Libië, Soedan, Zuid-Soedan, de Centraal Afrikaanse Republiek, Mali, Ethiopië en Congo. In sommige gevallen sloeg het geweld over naar buurlanden. Dat gebeurt ook wanneer binnen afzonderlijke regio’s, bijvoorbeeld in de Sahel, rebellenbewegingen, tribale milities, Islamitische terreurorganisaties of warlords de wapens opnemen tegen de machthebbers. Dat zagen we ook in de vorige eeuw, met grote aantallen slachtoffers als gevolg, maar er was een verschil. Toen was het mogelijk de gewelddadigheden te bespreken in internationale organen met gezag, op basis van internationaal recht waarop men zich beroepen kon om escalatie te voorkomen.

Dat ligt nu anders. De grootmachten in de wereld achten zich niet meer gebonden door verdragen, instellingen en internationaal recht. Grillig en onberekenbaar gedrag van leiders kan leiden tot onbeheersbare actie-reactie patronen die conflicten uit de hand doen lopen. Wanneer machthebbers gedreven worden door willekeur of belang hebben bij geweld, kunnen zij al blunderend hun land een oorlog in doen struikelen. Zo’n oorlog is het gevolg van incidenten die elkaar aansteken en een kettingreactie veroorzaken.

Het risico dat grote regionale oorlogen uitbreken, of zelfs een nieuwe wereldoorlog, ook wanneer niemand daar op uit was, is toegenomen.

Oorlogen kunnen ook het gevolg zijn van een wereldsysteem: bijvoorbeeld wanneer men veronderstelt dat het kapitalisme niet zonder oorlog kan, of wanneer geopolitieke belangen gedoemd zijn met elkaar te botsen. Bovendien plunderen we in het huidige wereldsysteem de aarde zo grondig dat alles schaars wordt – vruchtbare grond, water, grondstoffen, voedsel, de atmosfeer – waardoor landen oorlog onvermijdelijk achten om zich van toegang te verzekeren tot wat nog rest. De gevolgen zullen erger zijn dan ooit, wanneer daarbij nucleaire wapens worden ingezet. Dat leek lange tijd uitgesloten, maar dat is het niet meer. Meer dan eens wordt ermee gedreigd.

Vrede spreekt niet vanzelf. Mensen die in Afrika wonen, in Zuid-Azië of het Midden-Oosten, weten wat oorlog is. Velen, van generatie op generatie, hebben oorlogen aan den lijve meegemaakt. Voor West-Europa ligt dat anders. Hele generaties hebben sinds de Tweede Wereldoorlog alleen vrede gekend. Maar het besef dringt door: het komt dichterbij. Hoewel dertig jaar geleden oorlog werd gevoerd in voormalig Joegoslavië, heeft de idee postgevat dat na 1945 Europa pas voor het eerst in Oekraïne door een oorlog is getroffen. Misschien komt het omdat Rusland zich dertig jaar geleden nog afzijdig hield en nu agressor is geworden.

Ook in Nederland nemen onzekerheid en vrees toe. De regering heeft een draai gemaakt. Dertig jaar werd er op defensie bezuinigd, nu gaan de uitgaven snel omhoog. De verzekering van onze veiligheid krijgt de hoogste prioriteit. Dat gaat gepaard met vijandsbeelden, het verheerlijken van wapens en wapentechnologie en een prominente plaats van militairen in de informatievoorziening en in publieke discussies over Europa, Rusland, Oekraïne, de Atlantische verhoudingen, Israël en China.

Over vrede wordt weinig gesproken. De discussies gaan over veiligheid, verdediging, zelfverdediging, weerbaarheid en afschrikking. Maar dat is niet het hele verhaal. Het gaat niet alleen om onze eigen veiligheid – ‘national security’ - maar om de veiligheid van iedereen.

Als we onze eigen veiligheid proberen te vergroten door die van anderen op het spel te zetten is het risico groot dat die anderen reageren door onze veiligheid te bedreigen. Zo ontstaat een actie-reactie spiraal die de veiligheid van iedereen op het spel zet. Onze veiligheid is erbij gebaat dat anderen zich niet bedreigd achten. We zouden er goed aan doen na te gaan of onze politieke beslissingen altijd aan dat criterium voldoen.

In de huidige discussie in ons land gaat het vooral om twee oorlogen: tussen Oekraïne en Rusland en tussen Israël en Gaza. In die discussie staan de standpunten scherp tegenover elkaar. Beide oorlogen hebben te maken met geopolitieke conflicten tussen meerdere grootmachten, samen met hun bondgenoten. Beide beïnvloeden elkaar. Maar als we minder inzoomen op de actuele oorlogen van vandaag en een stap achteruit zetten, wat zien we dan als mogelijkheden om oorlogsvoering tegen te gaan?

Een: Onthoud je van retoriek, verkeerde woorden en vijanddenken.

Oorlogen worden niet alleen bepaald door machten en systemen, waarop de individuele mens weinig vat heeft. Ze worden ook gevoed door woorden, gedachten, begrippen, opvattingen, ideeën en ideologieën.

Andersdenkenden demoniseren verkleint de mogelijkheid met gesprekken tot elkaar te komen. Sterker nog, hen - zonder dat dit op feiten is gegrond - neerzetten als antisemieten, oorlogshitsers, fascisten of vijfde colonne, vergroot tegenstellingen in plaats van die te overbruggen.

Tegenstanders zonder bewijsvoering aanduiden als terroristen roept een tegenreactie uit, met escalatie als gevolg. Het brandmerken van andere landen als achterlijk en andere culturen als minderwaardig heeft hetzelfde effect. Politieke tegenstellingen kunnen dan zulke proporties aannemen, dat partijen hun toevlucht niet meer zoeken in praten, maar in geweld. Tegengeweld ligt dan om de hoek.

De voorbeelden liggen voor het grijpen. Trump spreekt over landen in het globale Zuiden van de wereld als shithole countries. Hij verklaart openlijk een andere beschaving te zullen uitroeien. Netanyahu spreekt over Palestijnen als scumbags and subhumans, als dieren of als personen die niet het recht hebben te bestaan. In Rwanda werden Tutsi’s kakkerlakken genoemd. De taal die in ons land wordt gebezigd over vreemdelingen, migranten, asielzoekers en moslims gaat dezelfde kant uit. De ene groep wordt als misdagers aangeduid, de andere als gelukzoekers, de derde als personen die terug moeten gaan naar hun eigen land, ook als zij hier geboren zijn, en de vierde als mensen die niet thuishoren in de westerse Christelijke beschaving.

Spreek geen verzinsels uit die mensen bang maken. Zoals toenmalig secretaris-generaal van de NAVO Jaap de Hoop Scheffer deed toen hij zei: ‘Als we niet naar Afghanistan gaan komen de Taliban hiernaartoe’. Of de huidige NAVO-SG Mark Rutte: ‘Als de norm voor de defensie-uitgaven niet omhooggaat naar 5%, kunnen we allemaal beter Russisch gaan leren’. Het werkt vijanddenken in de hand.

Spreek nooit over ‘winnen’ of ‘verliezen’. Oorlogen kunnen niet meer worden gewonnen of verloren. Spreken over de noodzaak een oorlog te ‘winnen’ en daarnaartoe te werken, ‘whatever it takes’, dan wel ‘zonder taboe’, leidt tot verharding van posities. Praten over ‘gamechangers’ wekt de indruk dat oorlog een spel is.

Oorlogsgeweld helpen voorkomen vereist dat we de juiste woorden spreken. Woorden doen ertoe. Verkeerde woorden stijven roekeloze machhebbers in hun eigen gelijk. In absolute termen geformuleerde ideeën en ideologieën maken een systeem onwrikbaar. Goed gekozen woorden helpen polarisatie tegen te gaan en dragen bij tot de-escalatie.

Twee: Verdedig universele waarden en sta pal voor het internationaal recht

Dat recht ís er! Ook al wordt het ondermijnd, het is er! Er is over onderhandeld en er is ooit een wereldwijde consensus bereikt. Dat geldt bijvoorbeeld voor het concept van de nationale soevereiniteit. Na de Tweede Wereldoorlog hebben landen samen beslist dat niemand het recht heeft een ander land aan te vallen, laat staan binnen te vallen. Dat mag op grond van het internationaal recht alleen ter zelfverdediging, als men zelf wordt aangevallen. Amerika mocht dat twintig jaar geleden niet in Irak en nu niet in Iran. Rusland mocht dat een halve eeuw geleden niet in Afghanistan en nu niet in Oekraïne. Irak mocht dat niet in Koeweit, Israël niet in Libanon, Rwanda niet in Congo. Het is wel gebeurd. Internationaal recht is en wordt geschonden, net als oorlogsrecht en internationaal humanitair recht tijdens een oorlog. Zodra dat gebeurt, komen anderen op dezelfde gedachte. Dan glijden we nog verder af. Sta, om oorlogen te voorkomen, pal voor het internationaal recht, vanaf het begin dat een conflict de kop opsteekt.

Drie: Respecteer en verdedig bovenal de mensenrechten

Het gaat altijd om mensen en wat hen overkomt. Mensenrechten zijn absoluut en universeel. Ze gelden voor iedereen, niet alleen voor ons in het Westen, ook voor vluchtelingen, ook voor mensen die geen leefbaar bestaan hebben ten gevolge van armoede, de klimaatcrisis, de naweeën van het kolonialisme of de schaduw van het hedendaags imperialisme. Alle mensen zijn verschillend, maar allen hebben gelijke rechten, ongeacht afkomst, sekse, leeftijd, kleur, geloof en etniciteit. Wanneer maatschappelijke belangentegenstellingen leiden tot schending van mensenrechten volgt verzet, geweld, burgeroorlog en oorlog. Daar vloeien dan nog gruwelijker schendingen uit voort. Daarom: sta pal voor de mensenrechten, vanaf het eerste begin.

Het Charter van de Rechten van de Mens (1949) was een doorbraak in de beschaving. Het is onlosmakelijk verbonden met vrijheid, geweldloosheid en vrede. Het gaat niet alleen om burgerlijke en politieke rechten, maar ook om sociaaleconomische rechten. Ongelijke sociaaleconomische verhoudingen leiden tot geweld. In tijden van schaarste neemt de ongelijkheid toe, niet alleen tussen mensen en landen, maar ook tussen generaties. Gelijke rechten voor alle mensen gelden ook voor de verhouding met toekomstige generaties. Mensen die nog niet geboren zijn hebben hetzelfde recht deel te hebben aan de natuur, natuurlijke hulpbronnen, de atmosfeer, het water en de grond. Dat recht mogen we niet alleen voor onszelf claimen. Geweld en oorlog voorkomen vereist gelijkheid bevorderen, verschillen in identiteit respecteren en sociaaleconomische gelijkheid nastreven.

Vier: Wees geloofwaardig

Meet niet met twee maten, zoals tijdens Franse revolutie: ‘gelijkheid, vrijheid en broederschap’, maar dan alleen voor de Fransen, niet voor mensen in koloniaal gebied. Dat onderscheid is altijd doorgegaan: meten met twee maten bij mensenrechten, bij een beroep op het recht van zelfverdediging, of bij de weging van Westerse economische belangen tegenover die van het Globale Zuiden. Dat is ethisch onacceptabel en bovendien onverstandig. Westers meten met twee maten blijft niet ongezien. Het wordt tegen ons ingebracht, vormt een reden voor mensen die zich geschoffeerd achten om in opstand te komen. Hypocrisie voedt geweld en oorlog.

Vijf: Ken de geschiedenis

Denk gedurende een conflict niet steevast dat de andere partij geen gelijk heeft en jij altijd het gelijk aan je zijde hebt. Erken verantwoordelijkheid voor historisch onrecht dat anderen is aangedaan ten tijde van kolonialisme en slavernij. Luister naar mensen en groepen die zeggen gediscrimineerd en vernederd te zijn. Respecteer hun gevoelens. Accepteer het wanneer anderen zeggen: ‘We voelen ons door jullie bedreigd”. Ook als je van mening bent dat je niemand bedreigt, vormt het gevoel aan de andere kant door jou bedreigd te worden een politiek feit. Daar heb je mee te handelen. Zoek naar de redenen die men heeft om zich bedreigd te voelen. Neem die redenen zoveel mogelijk weg, om te voorkomen dat een conflict uitmondt in geweld. Goed luisteren is een voorwaarde om oorlog en geweld te voorkomen.

Zes: Herstel en bescherm de instituties van de Verenigde Naties

Die werden tachtig jaar geleden in het leven geroepen om de crises van dat moment te bespreken: twee Wereldoorlogen, de Holocaust, de atoombom, de economische depressie, koloniale onderdrukking en de dreiging tot massavernietiging. Ze werden in het leven geroepen om over die conflicten te praten, over oplossingen te onderhandelen en de onderliggende problemen te adresseren. Opgelost werden ze lang niet altijd, maar er was een systeem gecreëerd waarbinnen kon worden gewerkt aan de-escalatie, zodat conflicten niet tot een gewelddadige uitbarsting zouden komen.

Dat systeem was niet ideaal, want daarbinnen bestond ongelijkheid: vijf landen hadden een vetorecht in de Veiligheidsraad. Maar het was beter dan de verhoudingen na vorige oorlogen. Toen gold het recht van de sterkste: ‘The winner takes all’. Voortaan gold niet langer de wet van de jungle, want binnen het nieuwe systeem werd macht tot op zekere hoogte gedeeld.

Breek die instituties niet af - dat hebben we wel gedaan. De grote mogendheden zijn ermee begonnen bij de conflicten over Kosovo, Irak, Afghanistan en Libië rond het begin van de nieuwe eeuw. Het leidde tot het omzeilen van de Veiligheidsraad, tot het niet uitvoeren van aangenomen resoluties, tot schending van elkaars vertrouwen, tot regime change van buitenaf. Dat alles leidde tot verlamming van instituties en tot onwil om daarbinnen naar oplossingen te zoeken voor de conflicten die in latere jaren tot uitbarsting kwamen: Syrië, Soedan, Mali, Israël/Gaza, Libanon, Iran.

Het gevolg is: chaos! Erger is nog dat de instituties bewust opzijgeschoven worden: Het Internationale Gerechtshof, het Internationale Strafhof, UNWRA, de Wereldgezondheidsorganisatie en andere. Macht is recht, luidt de mantra. De VN is antisemitisch, aldus Israël. De Wereldhandelsorganisatie en de Wereldbank belemmeren ons door de nadruk die zij leggen op eerlijke handel en de klimaatcrisis, aldus de VS. Die ondermijnende uitspraken zijn gevaarlijk. Als instituties die moeten nazien op de handhaving van internationaal recht worden ontmanteld, verliezen staten hun vertrouwen in dat recht en worden ze verleid het recht in eigen hand te nemen.

Daarom: breek de instituties niet af. Koester ze. Respecteer uitspraken van gerechtshoven ook als je het er niet mee eens bent. Het zijn legitieme instellingen van de internationale orde. Zeker nu de Verenigde Staten, in navolging van Rusland, aankondigen zich niets meer van die uitspraken aan te trekken, moeten andere landen dat juist wel doen. En nu de VS internationale rechters vervolgen, horen andere landen voorop te lopen om hen te beschermen.

Maak ook een beter gebruik van de verworvenheden binnen de rechtsorde. Gebruik het Uniting for Peace mechanisme dat in 1950 is aanvaard om patstellingen in de Veiligheidsraad te doorbreken. Gebruik het VN Peace Building Comité, twintig jaar geleden in het leven geroepen om landen te helpen vrede te verduurzamen. Werk niet mee met de door Trump geleide Vredesraad, buiten de VN om, zonder invloed van de bevolking van een door oorlog getroffen land, vooral bedoeld als speeltje van vastgoed projectontwikkelaars. Gebruik het Responsibility to Protect mechanisme (R2P), om mensen in oorlogsgebieden te beschermen, zonder de kant te kiezen van een der strijdende partijen.

Ga nog een stap verder: werk aan hervorming van de internationale rechtsorde, opdat deze in staat is niet alleen de crises van vroeger te adresseren, maar ook die van vandaag en morgen. Vele voorstellen doen de ronde, zoals een drastische hervorming van de Veiligheidsraad, om ook andere landen dan de supermachten een plek aan de onderhandelingstafel te bieden. Stel een internationaal monitorings-, overleg- en interventiemechanisme in dat gemachtigd is, nog voordat de Veiligheidsraad wordt ingeschakeld, ter plekke te observeren, te bemiddelen en conflicten te de-escaleren.

Werk nieuw financieringsmechanismen uit, bijvoorbeeld belasting op de Global Commons, op internationaal geldverkeer, op de internationale wapenhandel, of op datacentra en het dataverkeer, zodat er voldoende middelen vrijkomen om wereldwijde crises aan te pakken, zonder geremd te worden door de onwil van individuele staten.

Luister bij die hervormingsinitiatieven ook naar voorstellen die gedaan zijn door Rusland, China, de Arabische landen en het Globale Zuiden. Zulke voorstellen zijn er. Het Westen heeft ze vaak hooghartig terzijde geschoven.

Zeven: Onderhandel over een andere geopolitieke orde

Breng de grootmachten en een beperkt aantal landen uit Azië, Afrika, het Midden-Oosten, Latijns-Amerika en Europa bijeen om te onderhandelen over een nieuwe internationale veiligheidsorde. In 1944 vond iets dergelijks plaats in Jalta, maar toen alleen tussen de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog. Destijds ging het om een afbakening van invloedsferen. Wederzijdse erkenning daarvan betekende dat de grootmachten erop konden vertrouwen dat zij niet door de ander zouden worden aangevallen.

Die geopolitieke orde bestaat niet meer, maar de les van toen is dat politieke beloften om de veiligheid van de ander niet te ondermijnen een basis kunnen leggen voor een internationale rechtsorde waarin overeengekomen wordt macht met elkaar te delen.

Dat kan opnieuw, niet om invloedssferen af te bakenen, want dat past niet bij het streven naar duurzame vrede en vrijheid, maar om andere wederzijdse veiligheidsbelangen te respecteren. Ik noem er vijf:

- Wederzijdse erkenning van de status quo, met respect voor de grenzen zoals die thans officieel gelden. Grenzen zijn niet definitief. Ze mogen veranderen, maar alleen via onderhandelingen, gevolgd door officiële erkenning.

- Wederzijdse erkenning dat het gebruik van massavernietigingswapens in niemands belang is en de wederzijdse belofte dat ze niet zullen worden gebruikt.

- Wederzijdse beloften wapens niet te laten beheersen door Artificial Intelligence die de mensheid iedere mogelijkheid ontneemt zelf rationele en morele beslissingen te nemen over oorlog en vrede.

- Wederzijdse erkenning dat de toegang tot voor de mens essentiële schaarse grondstoffen, water, de zeebodem en de ruimtelijke atmosfeer, een collectief belang is, ook voor toekomstige generaties en dat die bestaansbronnen daarom gezamenlijk moeten worden beheerd.

- Tenslotte: wederzijdse erkenning dat de mensenrechten nog steeds gelden, binnen alle landen die partij zijn bij het veiligheidspact en ook daarbuiten.

Ga onderhandelen over zo’n nieuwe geopolitieke veiligheidsorde tussen Oost, West, Noord en Zuid. Voorkom daarmee dat de grootmachten hun invloedssfeer eenzijdig afbakenen en uitbreiden, zodra zij denken een reden te hebben om elkaar te vrezen. Doe dat vanuit de huidige Verenigde Naties, nog voordat die is hervormd, om zeker te stellen dat bij dergelijke nieuwe veiligheidsafspraken de belangen van andere landen in acht worden genomen.

Acht: Stop de nucleaire bewapeningsrace

De nucleaire dreiging is weer terug. Ze is nooit weggeweest, maar werd tot de eeuwwisseling beperkt door wapenbeheersingsverdragen die waren gesloten na het inwerking treden van het non-proliferatie verdrag. Het aantal kernkoppen en raketten werd beperkt, de afweer daartegen eveneens, om te voorkomen dat partijen zouden proberen hun aanvalsmogelijkheden te verfijnen. Ook zou geen verder onderzoek plaatsvinden, en geen kernproeven. Dat alles geldt niet meer. Na de eeuwwisseling sneuvelde het ene na het andere verdrag. Sinds begin dit jaar geldt, behalve het non-proliferatieverdrag (dat al door Noord-Korea en Israël was geschonden), geen enkel verdrag waarmee een nieuwe nucleaire bewapeningsrace kan worden voorkomen. Landen met kernwapens zeggen openlijk het gebruik niet uit te sluiten. Landen zonder kernwapens achten zich in de huidige geopolitieke situatie zo bedreigd, dat zij overwegen kernwapens aan te schaffen om zich te beschermen.

Dat dit gevaarlijker is dan ooit wordt door burgers en politici onvoldoende beseft. Een eerste lancering, opzettelijk dan wel ten gevolge van een menselijke fout, leidt door de snelheid waarmee moet worden beslist hoe te reageren, en door automatisering van de technologie, tot bijkans onbeheersbare kettingreacties. Gebruik van kleine tactische kernwapens leidt op een gegeven onvermijdelijk op een tot lancering van strategische kernwapens. De term ‘tactische kernwapens’ is trouwens een verhulling van de werkelijkheid: ze zijn zwaarder dan de bommen die vielen op Hiroshima en Nagasaki. Bovendien, wanneer tachtig jaar later, eenmaal een kernwapen wordt gelanceerd is een precedent geschapen. Vroeg of laat zullen andere volgen. Dat kan resulteren in een nucleaire winter en het einde van de menselijke beschaving.

Politiek is een volledige afschaffing van kernwapens op korte termijn onmogelijk. Maar men kan al vandaag beginnen te onderhandelen over nieuwe kernwapenverdragen, in wederzijds en collectief belang. Juist Nederland zou daartoe een initiatief kunnen nemen. Tot en met het vierde kabinet Rutte stond in regeringsakkoorden dat ons land zich inzet voor een kernwapenvrije wereld. Dat is in internationale besprekingen ook gebeurd. Maar het huidige kabinet heeft ook op dit punt een draai gemaakt: voor het eerst sinds het einde van de Koude Oorlog staat in het regeerakkoord de zin: ‘We staan constructief tegenover het versterken van een Europese nucleaire afschrikking’.

Integendeel: die kant moeten we niet op!

Negen: Stop het militair industrieel complex

Eisenhower waarschuwde al in de jaren vijftig dat het militair industriële complex te veel invloed kreeg op de politieke besluitvorming. Zijn waarschuwing heeft weinig uitgehaald. Het complex nam een hoge vlucht. Bewapeningsuitgaven ter verdediging zijn noodzakelijk, maar er is een vloedgolf opgekomen van nieuwe aanvalswapens en technologisch sophisticated wapensystemen, niet vraag- maar aanbod gestuurd.

Nieuwe wapensystemen, op de markt gebracht omdat ze nu eenmaal bestaan, niet omdat er behoefte aan was, stimuleren de ontwikkeling van nog effectiever, verfijnder, inhumaner en dodelijker systemen. Dat werkt escalatie in de hand. Politici moeten beseffen: de bewapeningsindustrie en de wapenhandel hebben belang bij oorlog, niet bij vrede. Breng dat commerciële complex onder democratisch publieke controle.

Tien: Wees op je hoede, wees op tijd en denk out-of-the-box

Internationale organisaties moeten alert zijn en conflicten tussen en binnen landen zo vroeg mogelijk onderkennen, zodat gepaste actie kan worden ondernomen om escalatie tegen te gaan. Maar dat is ook de taak van civiele organisaties. Wees er op tijd bij wanneer de rechten, vrijheden en veiligheid van medemensen worden bedreigd. Sluit de ogen daar niet voor. Luister naar degenen die zich bedreigd voelen door antisemitische, islamofobische en xenofobische woorden en daden. Neem tijdig stelling. Voorkom dat het normaal wordt gevonden en dus normaal wordt.

Normalisering leidt tot legitimering, legitimering verschaft argumenten om weg te kijken. Zo ontstaat zowel binnen als tussen landen een spiraal van geweld en contrageweld, eerst veronachtzaamd, vervolgens onbeheersbaar.

Vrede is te belangrijk om aan politici over te laten. Ik zeg dat na meer dan dertig jaar politicus te zijn geweest. Wanneer het om vrede gaat zijn regeringen, parlementariërs en topadviseurs geneigd af te wachten, het nog even aan te zien, weg te kijken, uit te stellen en economische belangen te laten prevaleren boven mensenrechten en andermans veiligheid.

In discussies over vrede en veiligheid worden meer gewoontewijsheden gelanceerd dan creatieve oplossingen. Daarom: denk out-of-the-box! Volg niet automatisch het mainstream denken. Bedenk bijvoorbeeld dat de keuze om zich steeds meer te bewapenen om zich te verdedigen en een potentiële vijand af te schrikken niet vanzelf spreekt. Waarom zou men niet gaan praten en onderhandelen met een regime waardoor men zich bedreigd voelt? Waarom zou men geen eenzijdige de-escalerende stappen zetten als vertrouwenwekkende maatregel om een patstelling te doorbreken? Waarom niet het risico nemen vrede te bevorderen door absoluut eigen veiligheid minder gewicht toe te kennen? Waarom sluiten we geen internationaal verdrag over drones? Het razendsnel toegenomen gebruik van dit nieuwe wapen is angstaanjagend. Het kan nog steeds gestopt worden door met elkaar te praten, net als destijds over chemische wapens en over landmijnen.

Hebben deze tien geboden zin? Oorlog hebben we niet kunnen voorkomen. Maar als stappen in deze richting worden gezet kunnen we wel voorkomen dat er nog meer oorlogen komen en dat alles verder escaleert. Dan worden er steeds meer landen bij betrokken. Dan wordt degenen die belang hebben bij het al maar doorgaan met oorlog voeren geen strobreed in de weg gelegd. Het is laat, maar nooit te laat om het maken van nog meer slachtoffers te voorkomen.

Daarom tien extra geboden om, wanneer het toch oorlog is, vrede dichterbij te brengen.

Een: Geef niet op.

Ga door met alle tien eerdergenoemde punten. Die blijven geldig.

Twee: Handel uit besef dat oorlogen niet meer militair gewonnen kunnen worden.

Zoek van het begin af aan de gelegenheid om te praten, te onderhandelen, compromissen te sluiten. Houd partijen daar niet vanaf. Zeg niet dat het te vroeg is om te onderhandelen. Onderhandel op basis van kracht, maar ga er niet van uit dat je nog onvoldoende krachtig bent om te onderhandelen en daarom eerst sterker moet worden. Dat leidt tot uitstelgedrag en dus tot escalatie. Bovendien, de kracht van waaruit je onderhandelt wordt niet alleen door je militaire positie bepaald. Democratie, recht en sociale gelijkheid maken een samenleving veerkrachtig.

Zeg ook niet dat de andere partij niet te vertrouwen is. Ook al was dat tot nu toe het geval, verder onderhandelen kan een situatie creëren waarin alle partijen beseffen belang te hebben zich aan gemaakte afspraken te houden. Hoe verfoeilijk je de tegenstander ook vindt, praat. Doe dat om tenminste te voorkomen dat nog meer mensen slachtoffer worden. ‘Shaking hands with the devil’, kan noodzakelijk zijn. Je moet er nu eenmaal ooit op de ene of de andere manier uitkomen. Dat doe je met macht, gezag en overtuiging. Je laat niet over je heen lopen, maar je praat, je onderhandelt, in het belang van al diegenen die eronder lijden dat er nog geen vrede is.

Drie: Kies altijd opties die leiden tot de-escalatie Vermijd verantwoordelijk te worden voor escalatie.

De-escalatie is niet alleen belangrijk om oorlog te voorkomen, maar ook tijdens oorlogen. In de oorlogen die nu worden gevoerd in het Midden-Oosten en rond Oekraïne is escalatie aan de orde van de dag. Steeds meer oorlogsmaterieel, steeds weer nieuwe wapens, raketten die verder reiken, nog effectievere drones, een nog verwoestender bom, nog meer bezet gebied, enzovoort. Zo’n proces loopt onvermijdelijk uit de hand. Wie vrede wil houdt zich verre van escalatie.

Vier: Wees bereid eenzijdige stappen te zetten.

Eenzijdige stappen, niet pas gezet na onderhandelingen, maar vooraf, kunnen vertrouwen wekken aan de andere kant. Daardoor kunnen die onderhandelingen op gang worden gebracht. Men hoeft niet altijd alles te doen wat men kan. Tijdens een oorlog of burgeroorlog kan de tegenpartij worden meegedeeld dat men ervan afziet bepaalde stappen te zetten, ook als is men daartoe in staat. Dat kan leiden tot een zekere mate van terughoudendheid aan de andere kant en aldus een patstelling doorbreken.

Vijf: Gebruik in de strijd alleen middelen die niet strijdig zijn met het doel.

Zie erop toe dat bij beslissingen over de wijze waarop je de strijd voortzet de middelen altijd worden geijkt aan het doel. Dat doel is vrede, of een wapenstilstand, minder slachtoffers en een leefbare omgeving voor mensen die het geweld overleven. Gebruik dus geen biologische of chemische wapens, geen door Artificial Intelligence aangestuurde wapens. Pas geen strategie toe van de verschroeide aarde. Ga niet over tot standrechtelijke executies van tegenstanders. Dat alles is in strijd met de doelen die je zelf voorstaat. Wees de eigen waarden trouw.

Zes: Pleeg geen aanvallen op burgers en burgerdoelen.

Houd het humanitair oorlogsrecht hoog. Respecteer en bescherm humanitaire hulpverlening. Onthoud je van collectieve bestraffing. Onthoud je van disproportionele zogenaamde ‘zelfverdediging’. Voorkom burgerslachtoffers. Voer geen strategie uit die mensen beschouwt als ‘collateral damage’. Praat het maken van burgerslachtoffers, onder wie vrouwen en kinderen, niet goed met het argument dat zich een terrorist onder hen bevond. Val geen hulpverleners, artsen, en journalisten aan. Bombardeer geen ziekenhuizen, ambulances en woningen.

Zeven: Ga stapsgewijs te werk.

Volledige vrede kan en hoeft niet in een keer te worden bereikt. Probeer op de weg daarnaartoe beperkte stappen te zetten, die alle partijen kunnen interpreteren als hun eigen belang. Begin met partiele onderhandelingen, bijvoorbeeld om wederzijds te stoppen met aanvallen op drinkwater- en energie-installaties, voedseltransporten en ziekenhuizen. Maak overeenstemming daarover niet afhankelijk van het eindresultaat van de vredesonderhandelingen, ook al stel je vast dat een uiteindelijk vredesakkoord pas ingaat wanneer over alle punten overeenstemming is bereikt. Onderhandel in een volgende fase over andere onderwerpen waarover beide partijen overeenstemming zouden kunnen bereiken, zoals gevangenenruil en overdracht van lichamen van gevallen strijders. Ga vervolgens onderhandelen over humanitaire zones, humanitaire konvooien en safe areas. Probeer overeenstemming te krijgen over tijdelijke en regionaal beperkte wapenstilstanden. Schendt die in geen geval. Pleeg geen aanval terwijl er wordt onderhandeld. En als de tegenpartij dat wel doet, sla dan niet terstond in volle hevigheid terug.

Acht: Doe alles om voldoende humanitaire hulp te bieden. Vertrouw bij vredesbesprekingen op instellingen en bemiddelaars die boven de partijen staan.

Geef alle ruimte aan het Rode Kruis, Artsen Zonder Grenzen en andere niet-gouvernementele organisaties. Maak het hun mogelijk samen te werken met lokale instellingen en een lokale staf. Zij kennen de eigen samenleving het best. Bescherm ze, want ze zijn bijzonder kwetsbaar wanneer ze door een van de strijdende partijen niet worden vertrouwd. Accepteer geen tegenwerking van oorlogvoerende partijen.

Breng de diplomatie terug. Maak gebruik van vredesmissies. Die hebben effect gehad, niet altijd, maar vaak wel. In de huidige internationale rechtsorde beschikt de wereld over instrumenten die hun nut hebben bewezen, zoals de OVSE, regionale organisaties als de IGAD en de OAS, uitzending van ongewapende waarnemers, arbitrage, het R2P beginsel, een beroep op het Internationaal Gerechtshof of een aanklacht van het Strafhof. Sommige zijn in onbruik geraakt, andere omstreden, omdat machtige partijen er niet aan willen. Derden hebben er echter belang bij dat ze zoveel mogelijk worden toegepast. Schrik er niet voor terug voorstellen in die richting te doen, ook als de grootmachten dreigen met sancties.

Negen: Gebruik economische drukmiddelen in plaats van militair geweld.

Maak om vredesdoeleinden te bereiken meer gebruik van economische dan van militaire middelen. Economische druk kan flexibel worden gehanteerd. Sancties kunnen selectief worden toegepast om partijen en machthebbers te treffen die verantwoordelijk zijn voor het geweld, met minder gevolgen voor kwetsbare bevolkingsgroepen. Sancties zijn effectiever dan vaak wordt gedacht, maar dan moeten landen die sancties opleggen bereid zijn ook zelf economische offers te brengen. Zorg ervoor dat de sterkste schouders de zwaarste lasten van die offers dragen.

Economische offers bij het opleggen van sancties zijn altijd geringer - en ook minder definitief - dan dodelijke gevolgen van het oorlogsgeweld

Tien: Werk al tijdens een oorlog aan herstel en wederopbouw van basisvoorzieningen en aan perspectief op rechtsherstel, co-existentie en verzoening.

Wacht daarmee niet tot er eenmaal echt vrede is. Begin er al mee tijdens de gevechtshandelingen. Dat verzacht de gevolgen voor de slachtoffers en biedt perspectief op een betere toekomst. Wie goed zicht heeft op wat er na een oorlog kan worden gedaan, en zeker is dat dat inderdaad gebeurt, zal zich sterker inzetten voor vrede dan wie vertwijfeld is en alle hoop heeft verloren. Vroegtijdig herstel, ook wanneer dat weer door gevechtshandelingen te niet wordt gedaan, brengt vrede dichterbij.

Twintig geboden.

Sommigen zullen dit als vanzelfsprekend beschouwen, niets nieuws. Anderen als onrealistisch, een gepasseerd station. Weer anderen als aanmatigend: waarom geboden in plaats van richtlijnen? Dat zijn het ook: gebiedende richtlijnen.

Geen van deze twintig richtlijnen wordt momenteel nageleefd. Ze zullen niet alle op stel en sprong kunnen worden gerealiseerd. Maar het heeft zin alles in het werk te stellen om de huidige trend om te buigen. Initiatieven om zo spoedig mogelijk een paar van deze richtlijnen te realiseren kunnen het tij doen keren. Ze kunnen katalyserend werken en ertoe leiden dat machthebbers en warlords op alle mogelijke niveaus bereid zijn ook volgende stappen te zetten.

Een allesoverheersend doel, duurzame vrede, stapsgewijs bereiken klinkt niet ambitieus. Maar dat is het wel, tenminste als het doel vaststaat, niet van de richting wordt afgeweken en de stappen voortvarend en met volle overtuiging worden gezet.

Het is hoog tijd ernst te maken met een vredespolitiek.

Jan Pronk (PvdA) is voormalig Tweede Kamerlid, minister van Milieu, minister voor Ontwikkelingssamenwerking, hoogleraar en VN-diplomaat.

Dank je wel voor je interesse! Wil je meer van ons lezen? Subscribe hier

U bent premier van de Palestijnse Autoriteit (PA) geweest van 2019 tot 2024. Zou u de moeilijkheden kunnen omschrijven die met deze rol gepaard gaan?
“Het is zeer ongewoon om premier van Palestina te zijn onder de bezetting. Je hebt plannen, maar die plannen kunnen elk moment worden verstoord door de Israëlische maatregelen. En je hebt natuurlijk financiën nodig, maar ook daarvoor ben je afhankelijk van Israël omdat ze belasting innen namens ons en niet altijd ons geld ook aan ons geven. Ze houden nu zo’n 15 miljard sjekel [zo’n 4,5 miljard euro] achter waardoor de PA niet hun verplichtingen kan uitvoeren, zoals het uitbetalen van salarissen of uitgaven voor gezondheidszorg, onderwijs en veiligheid. En mensen hebben natuurlijk wel gewoon verwachtingen, maar zulke obstakels maken het lastig om hieraan te kunnen voldoen.

Naast dat je niet zelf over de financiën gaat, controleer je het land en de grenzen niet. We hadden bijvoorbeeld een succesvolle aanpak voor het controleren of mensen covid hadden tijdens de pandemie. Maar zodra de Israëlische regering hierachter kwam, weerhielden ze ons om de grenzen te controleren. Mensen passeerden dus gewoon de grens zonder dat we zelf konden testen wie covid had.

Zo kan ik doorgaan. 95 procent van onze elektriciteit komt uit Israël. Dat is de reden waarom we wilden investeren in zonne-energie. Maar Israël stond het niet toe dat we hiervoor de infrastructuur bouwden. Op ons eigen land. Palestijnen worden verhinderd om waterputten te slaan, brandstof uit Irak te importeren, nieuwe wegen te bouwen tussen steden, goede relaties op te bouwen met Arabische of Europese landen. Het doel is om de Palestijnse economie gehandicapt en volledig afhankelijk van Israël te houden.

Ondanks de vele obstakels hadden we een duidelijke strategie. Ik noemde dit de strategie van the gradual disengagement from the colonial dependency upon Israel. Het hield in dat we de productiviteit van onze economie omhoog probeerden te krikken, gebruik probeerden te maken van de vaardigheden van onze mensen en onze eigen infrastructuur ontwikkelden, parallel aan die van Israël. We hebben geprobeerd banen te creëren voor Palestijnen, door bijvoorbeeld afgestudeerden te stimuleren om het land waar ze vandaan komen te bewerken via landbouwcoöperaties. En we hebben een sociaal vangnet opgezet en het minimumloon verhoogd. We hebben ongewone maatregelen moeten nemen in ongewone omstandigheden.”

Sinds uw vertrek als premier is er veel gebeurd. Hoe is de situatie op de Westelijke Jordaanoever op dit moment?
“De huidige situatie is nog veel erger dan vroeger. Veel erger. Er zijn op dit moment 291 checkpoints. Er zijn nu gates gebouwd rondom bijna alle Palestijnse steden, zoals Nablus, Ramallah en Qalqiliya. Waar je ook heen gaat, er is een gate. Een stad als Ramallah, met 150 duizend inwoners, kan gewoon worden afgesloten. Dan zit je vast en kun je nergens heen. Het is extreem moeilijk geworden tussen steden te reizen. En dan heb ik het nog niet over de terreur van kolonisten. Ze pakken land af, ze pakken het vee af van mensen. Ze plegen misdaden en lopen vrijelijk rond met machinegeweren. Ze terroriseren mensen. Het Israëlische leger pakt elke nacht mensen op en heeft mensen uit de vluchtelingenkampen Jenin en Tulkarem verdreven. 27 duizend mensen zijn ontheemd en verspreid met name over plekken in het noorden van de Westelijke Jordaanoever. Wat ook uitzonderlijk is: het leger stationeert weer in het hart van Ramallah, dat is heel lang niet meer gebeurd.

De strategie van de Israëlische regering is tweeledig: ten eerste proberen ze de tweestatenoplossing de nek om te draaien. Door land af te pakken en het aantal kolonisten te verhogen. 25 procent van de mensen op de Westelijke Jordaanoever zijn nu kolonisten. En ten tweede hebben ze de aanval geopend op de instellingen. De Israëlische regering probeert de PA te laten instorten, door fondsen achter te houden en de PA van goed functioneren te weerhouden. Dit is waar we vandaag de dag zijn. Aanvallen op mensen, op instellingen, op land en op het geld.”

De Raad van de Europese Unie heeft in reactie op het geweld van kolonisten besloten vier entiteiten en drie individuen sancties op te leggen. Wat is uw reactie hierop?
“Dit is nutteloos, Europa kan meer doen. Drie individuen van de 881 duizend mensen die illegaal wonen op illegaal verworven land. We hebben actie nodig tegen het hele kolonistenprogramma, in z’n volledigheid. Slechts drie mensen maakt echt geen verschil.

Europese overheden zouden het bijvoorbeeld niet toe moeten staan dat kolonisten vanuit de Westelijke Jordaanoever hun papierwerk doen op ambassades in Tel Aviv. Het zijn verschillende landen: de Westelijke Jordaanoever is onderdeel van Palestina en Tel Aviv van Israël. Daarnaast zouden Europese lidstaten producten uit illegale nederzettingen moeten boycotten. Een andere serieuze maatregel is het opschorten van het associatieverdrag met Israël. Er zijn serieuze maatregelen die Europa kan nemen om Israël een prijs te laten betalen voor alles wat ze onze mensen aandoen.

Er zijn natuurlijk wel landen die goede maatregelen hebben genomen, zoals Ierland, Spanje en Noorwegen. En ik hoop dat de rest van Europa zal volgen. Op dezelfde manier dat er een einde aan apartheid in Zuid-Afrika is gekomen: door internationale solidariteit.

Netanyahu heeft aangegeven dat de IDF 70 procent van Gaza gaat controleren. Wat zegt dit over het zogenaamde vredesplan?
“Hoezo 70 procent? Israël controleert de volle 100 procent van Gaza, en ook van Jeruzalem én de Westelijke Jordaanoever. Het is onzin dat Netanyahu dit aankondigt. Ik denk dat het vredesplan van Trump zal falen en al aan het falen is. Het geld dat was toegezegd is niet opgehaald. Plannen zijn niet uitgevoerd. Elke poging zonder inspraak van het legitieme Palestijnse leiderschap, en zonder serieuze internationale fondsen, zal niet werken. Trump laat Netanyahu zijn volledige gang gaan in Gaza. De gevechten, het doden en de bezetting gaan door. En het wordt alleen maar erger.”

Is er een weg voorwaarts? Wat is er nodig om te komen tot een Palestijnse staat en welke rol zit u voor Fatah in dit proces?
“Fatah is de partner voor de wereld, de pilaar voor de Palestinian National Movement en de PLO. Fatah is de belangrijkste Palestijnse organisatie, die een partner voor vrede en een partner voor de internationale gemeenschap is. We hebben op dit moment alleen in Israël geen partner voor vrede, want we weten dat de huidige regering niet gelooft in vrede. We zien ze niet als partners en zij zien ons niet als partners. We zien ze als kolonisten. Hun programma is erop gericht om onze mensen te verdrijven.

Er is dus echt een fundamentele verandering nodig. We kunnen niet doorgaan met business as usual, want business is niet usual. Er moet nu een internationaal front worden gevormd dat de Palestijnen helpt hun land te behouden en Israël de prijs laat betalen. Europa kan echt stappen zetten en elke stap is een stap in de juiste richting. Maar deze situatie vraagt om grote stappen. Zeker nu de Verenigde Staten elke actie van Israël steunt. Alleen Europa kan op dit moment de hoeder van de internationale rechtsorde zijn. Europa moet daarom zijn economische kracht inzetten om hun politieke statements kracht bij te zetten.”

Dr. Mohammad Shtayyeh was van 2019 tot 2024 premier van de Palestijnse Autoriteit.

Steeds meer overheden hanteren het autoritaire handboek om controle op hun macht tegen te gaan. Ze stellen partijdige rechters aan, smoren kritische stemmen, slaan vreedzaam protest neer, en proberen journalisten en NGO’s het werken onmogelijk te maken. Al twintig jaar slaan onderzoeksgroepen hierover alarm. Jaar na jaar zien zij een afname in de vrijheid van burgerrechten en politieke rechten. Vorig jaar was daarvan sprake in 54 landen. Dat betekent dat liefst 40% van de wereldbevolking er vorig jaar op achteruitging als het op rechten en vrijheden aankomt. Inmiddels leeft driekwart van de wereld in een land met een autoritair regime.

De meest opvallende en opzienbarende afbraak van democratie en rechtsstaat is wel die in de VS: Voor het eerst in vijftig jaar verliest het land onder president Trump de status van ‘liberale democratie’. Dat is vooral te wijten aan de manier waarop Trump rechters, de persvrijheid, vreedzaam protest en onafhankelijke instituties aanvalt, en aan de rechteloosheid waarmee hij migranten oppakt en het land uitzet. Het zijn acties die meer passen bij de internationale autocratische trend dan bij het beeld dat Amerikanen hebben van het land als ‘bakermat van de democratie.’

Antidemocratische krachten in Europa
En dan Europa. Nu Orbán van zijn troon is gestoten halen Europeanen weliswaar opgelucht adem, maar van de Polen weten we dat het herstel van democratie en rechtstaat na een periode van afbraak nog niet zo makkelijk is. In veel andere Europese landen verliest het maatschappelijk middenveld ondertussen verder terrein. Uit het jaaroverzicht van het European Civic Forum blijkt dat antidemocratische krachten (van met name extreemrechtse partijen) maatschappelijke organisaties in diverse Europese landen aanvallen met lastercampagnes, intimidatie en repressieve wetgeving. Daarnaast staat het recht op vreedzaam protest in heel Europa onder druk, ook in Nederland. Terwijl juist onafhankelijke journalisten, activisten, wetenschappers en maatschappelijke organisaties zorgen voor controle op de macht en respect voor fundamentele rechten. Het maatschappelijk middenveld speelt een belangrijke rol bij het beschermen van de checks and balances in een democratie. Haal je het maatschappelijk middenveld weg, dan wordt het democratisch evenwicht aangetast.

Maatschappelijk middenveld als pijler van de democratie
Democratische leiders verwelkomen die bijdragen van burgers aan de samenleving. Ze zien civil society als een pijler van de democratie die een heel eigen, oanfhankelijke rol speelt naast de overheid en de markt. Ze erkennen het recht van burgers om te participeren in de samenleving en hun kritische blik te laten schijnen op overheidsbeleid.

Nederland is er groot mee geworden, zegt Goede Doelen Nederland. De belangenorganisatie wijst op de positieve bijdrage van miljoenen burgers aan het beschermen en bevorderen van de maatschappelijke zaak, zoals hulp bij rampen en hongersnood, de bescherming van natuur en dieren, het bestrijden van onrecht, behoud van kunst en cultuur. NGO’s vullen gaten die de overheid laat liggen en fungeren als hoeders van democratische waarden en sociale cohesie.

Landen trekken samen op om civil society te ondermijnen
Autoritaire leiders zitten in de tussentijd niet stil. Zij zitten niet te wachten op kritische en betrokken burgers. Hun methodes om de macht naar zich toe te trekken zijn overal hetzelfde, te beginnen met het verdacht maken van onafhankelijke journalistiek en mensenrechtenorganisaties. Daarop volgt criminalisering en strafrechtelijke vervolging. NGO’s worden met zoveel juridische en bureaucratische eisen belast dat ze hun werk niet meer kunnen doen. Vreedzaam protest wordt neergeslagen. Burgers verliezen zo steeds meer invloed en controle op de macht. Willekeur, rechteloosheid en straffeloosheid zijn het gevolg. En corruptie, heel veel corruptie. De Salvadoraanse president Nayib Bukele heeft al deze stappen gezet en noemt zich nu ‘de coolste dictator van de wereld.’ Hij krijgt daarvoor lof van Donald Trump die graag met hem samenwerkt.

De ruimte van het maatschappelijk middenveld krimpt ondertussen in hoog tempo verder. Volgens Civicus is in nog maar 7.2% van de 198 landen sprake van een open (of redelijk open) maatschappelijke ruimte. Liefst 66 landen voerden in 2025 wetten in die de rechten van burgers inperken. Ook de rechtsstaat is vorig jaar in bijna 70% van de landen verslechterd, en instituties die voor de nodige checks and balances moeten zorgen werden in 68 landen ernstig verzwakt.

Repressieve wetgeving in democratieën
Autoritaire regimes leren van elkaar en werken steeds meer samen om civil society te ondermijnen. Ze kopiëren elkaars wetten, zoals vaag geformuleerde antiterreur- en veiligheidswetten. Ze breiden de definities uit van ‘openbare orde’ of ‘nationale veiligheid’ om vreedzaam protest en burgerlijke ongehoorzaamheid te criminaliseren. Maar volgens Freedom House zijn het ook steeds vaker democratische regeringen die het maatschappelijk middenveld aan banden leggen. Ook zij voeren wetten in die het recht op vrijheid van meningsuiting, van vereniging en van vergadering (het demonstratierecht) verzwakken.

Democratische landen hebben in het verleden altijd moeite gedaan om autoritair gedrag tegen te gaan met diplomatieke, politieke en financiële steun aan mensenrechtenverdedigers en onafhankelijke journalisten. Maar de laatste jaren hebben Europese landen hun handen daar steeds meer van afgetrokken. Ook het stopzetten van USAID heeft ervoor gezorgd dat de Amerikaanse internationale steun voor democratie, rechtsstaat en mensenrechten grotendeels is verdwenen. Het zal autoritaire leiders als muziek in de oren klinken.

Buitenlandse Agentenwet
Waar de stapsgewijze aanval op het maatschappelijk middenveld toe kan leiden valt goed te zien in Rusland. Daar heeft president Poetin met steeds verdergaande repressieve wetten alle zuurstof uit de maatschappij gehaald. Veel overheden volgen het voorbeeld van Poetin. Vooral de Buitenlandse Agentenwet blijkt bijzonder gewild, ook in Europa. Het meest recente voorbeeld is Roemenië, waar het parlement binnenkort stemt over een wet die de transparantie over donoren van onafhankelijke organisaties zou vergroten. Ruim 700 organisaties komen daartegen in het geweer omdat zij vrezen dat zij in hun functioneren en voortbestaan worden bedreigd. Ook in Slowakije en Tsjechië wordt de onafhankelijkheid en het functioneren van burgerorganisaties bedreigd met een buitenlandse-agentenwet. Het is het sluitstuk van lastercampagnes tegen NGO’s zoals we die uit Rusland kennen, en die gepaard gaan met aanvallen op de journalistiek en andere onafhankelijke stemmen in het land.

Vorig jaar voerde Georgië eenzelfde wet in die organisaties onder het mom van transparantie verplicht om zich te registreren als ‘buitenlandse agent’. Alsof ze zich schuldig zouden maken aan het faciliteren van buitenlandse inmenging of spionage. Door strenge rapportageverplichtingen lukt het niet meer om normaal te functioneren, en omdat de wetten vaak vaag zijn geformuleerd is het voor de overheid heel makkelijk om een organisatie van ongewenste inmenging te beschuldigen Het wordt hen dan verboden om geld uit het buitenland te ontvangen, wat in de praktijk de doodsteek is voor de meeste organisaties. Het is volkomen illegaal volgens internationaal recht, maar overheden komen ermee weg.

Dergelijke wetten klinken vaak legitiem, zoals de Hongaarse Wet ter bescherming van de Soevereiniteit, maar inmiddels is overduidelijk dat deze wetten worden gebruikt om kritische organisaties en personen te vervolgen. Een speciaal daarvoor opgericht Kantoor voor de Soevereiniteit is in Hongarije met die taak belast. Het intrekken of repareren van deze wet is een van de vele taken die premier Magyar wachten bij het herstel van de Hongaarse rechtsstaat.

In de praktijk lijken buitenlandse agentenwetten klein te beginnen, maar worden ze stapsgewijs steeds specifieker en schadelijker. Ook wetgeving op het gebied van witwassen en fraude worden misbruikt. In India, de zelfbenoemde ‘grootste democratie ter wereld’, heeft de Wet op Buitenlandse Financiering het maatschappelijk middenveld gedecimeerd. Bijna 22.000 nationale en internationale NGO’s hebben hun activiteiten moeten staken of moeten zich beperken tot ‘onschuldige’ taken. Dit heeft grote gevolgen voor de naleving van mensenrechten in het land, zoals de vrijheid van meningsuiting, de persvrijheid en de bescherming van minderheden en andere kwetsbare groepen.

Bedreigingen Nederlandse democratie
En Nederland? Politici verwijzen graag naar de hoge positie van Nederland in de lijsten over de stand van de mensenrechten, democratie en rechtsstaat. Toch kantelt dat beeld. Onderzoek door het College voor de Rechten van de Mens laat zien dat liefst 86 procent van de ondervraagde maatschappelijke organisaties vindt dat de situatie voor het maatschappelijk middenveld in Nederland de afgelopen twee jaar is verslechterd. Organisaties maken zich het meest zorgen over stigmatisering en desinformatie, gevolgd door zorgen over afgenomen (toegang tot) financiering.

De Democratie Monitor waarschuwt dat ook in Nederland steeds meer politieke voorstellen worden gedaan die in strijd zijn met de grondwet, en dat het demonstratierecht en de persvrijheid onder druk staan. Een reeks nieuwe wetsvoorstellen op het gebied van transparantie, terrorisme en surveillance dreigen grondrechten in te perken, waaronder de vrijheid van vergadering, vereniging en meningsuiting, evenals het recht op privacy.

In plaats van maatschappelijke organisaties te erkennen als essentiële actoren en waakhonden die de democratische rechtsstaat versterken en beschermen, worden kritische organisaties in het politieke discours steeds vaker afgeschilderd als extremistisch of destabiliserend.

Te late reactie uit Europa
Ook de Europese Unie erkent het belang van het maatschappelijk middenveld bij het beschermen van fundamentele rechten, democratie en rechtsstaat. In Hongarije blijkt momenteel dat civil society een belangrijke rol wordt toegedicht bij het herstel van de democratie. Maatschappelijke organisaties helpen de regering om noodzakelijke institutionele hervormingen door te voeren en dwingen af dat hun juridische onafhankelijkheid en verantwoording weer wordt hersteld. Datzelfde besef leeft ook bij burgers: Volgens een peiling van Eurobarometer ziet 87% van de Europeanen het belang van maatschappelijke organisaties bij de bescherming van democratie en fundamentele rechten.

In november publiceerde de Commissie een Europese strategie om civil society te beschermen en te betrekken bij het opstellen van beleid. De strategie bevestigt dat maatschappelijke organisaties het recht hebben om als waakhond op te treden, dat zij bij de regering mogen lobbyen, actie mogen voeren en gesteund mogen worden door publieke of private financiering. Ook geeft het een signaal af dat landen in actie moeten komen om de maatschappelijke ruimte te beschermen en in goed overleg moeten gaan met maatschappelijke organisaties.

Het is een late en weinig effectieve reactie op de jarenlange autocratische trend, vinden veel organisaties. Concrete actiepunten ontbreken, en het is maar afwachten of lidstaten die actie zelf gaan ondernemen. Ze roepen de overheid deze maand tijdens het debat over de Nederlandse democratische rechtsstaat dan ook op een actieplan op te stellen om burgerrechten en de maatschappelijke ruimte beter te beschermen. Hun zorgen zijn gewekt door wetsvoorstellen zoals voor de wet ‘transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties ’die de vrijheid van vereniging vergaand zou inperken. Ondanks brede kritiek vanuit het maatschappelijk middenveld, het College voor de Rechten van de Mens en de Raad van State werd de wet wel goedgekeurd in de Tweede Kamer. Weliswaar sneuvelde de wet in de Eerste Kamer, maar de vrees bestaat dat het kabinet alsnog met een nieuw voorstel komt waarbij alleen kleine, lokale en culturele stichtingen uitgezonderd worden van de ‘disproportionele regeldruk’ die als een van de bezwaren gold, en daarmee zijn de fundamentele problemen met dergelijke wetgeving niet verdwenen.

Ook de Wet bestuurlijk verbod ondermijnende organisaties, die aanvankelijk was gericht op het verbieden van motorbendes, opende de deur voor een te brede toepassing. Het voorstel gaf de minister van Justitie en Veiligheid de bevoegdheid om organisaties te verbieden die de openbare orde ondermijnen. De definitie van ‘ondermijning van de openbare orde’ was echter vaag en breed gedefinieerd en leidde tot grote zorgen bij maatschappelijke organisaties. Het risico bestond dat ook organisaties die vreedzame demonstraties organiseren onder de regeling kwamen te vallen, zeker wanneer deze als ordeverstorend worden bestempeld.

En dan is er nog het wetsvoorstel verheerlijking terrorisme dat een leus, uitspraak of symbool met een indirecte link met terroristische misdrijven al strafbaar zou stellen. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat het begrip ‘verheerlijking van terrorisme’ uiterst gevoelig is voor politieke willekeur en discriminatie. Het kan de deur openen voor een verbod op tegenspraak en het vervolgen van journalisten, activisten en andere critici – inclusief gewone burgers. Heel vreemd is die achterdocht niet:in vier Europese landen wordt naar klimaatactivisten verwezen als ‘ecoterroristen’ en in Spanje, Frankrijk en Engeland zijn al verschillende journalisten vervolgd onder antiterrorismewetgeving. Toch willen Mona Keizer (BBB) en Gidi Markuszower het voorstel opnieuw op de Kameragenda zetten.

Dat het parlement verschillende moties heeft aangenomen die in strijd zijn met het recht op vrijheid van vereniging wekt ook geen vertrouwen., Organisaties wijzen op voorstellen om de ‘Antifa-beweging’ te verbieden en de ANBI-status van Extinction Rebellion in te trekken. Hoewel deze moties niet zijn uitgevoerd vanwege hun strijdigheid met nationaal en internationaal recht, is hun aanneming op zichzelf al zorgwekkend, vindt het Helsinki-Comite Nederland. Dat ook gematigde en centrumpartijen het voorstel steunden wijst volgens de organisatie op een zorgelijke normverschuiving in de politieke arena, waarin voorstellen die haaks staan op mensenrechtenafspraken en rechtsstatelijke principes steeds normaler worden.

Meer aandacht voor internationale context nodig
Nederlandse organisaties vinden dat politici nog weinig aandacht hebben voor de internationale context en daardoor ook de binnenlandse bedreigingen van de democratische, maatschappelijke ruimte onvoldoende serieus nemen. Zij zien in hun internationale werk hoe autoritaire leiders aan de macht komen via oneerlijke verkiezingen, hoe zij desinformatie verspreiden, democratische instituties inlijven, de media en NGO’s het zwijgen opleggen, hoe ze zondebokken maken van minderheden en verdeeldheid en geweld opstoken. Nu ervaren ze dat de trend ook in Nederland de kop opsteekt, en dat de uitdagingen voor democratie en rechtsstaat ook hier steeds groter worden terwijl hun eigen functioneren bemoeilijkt wordt.

Organisaties zullen morgen in een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer aangeven dat zij van politici verwachten dat zij zich onthouden van schadelijke retoriek over kritische maatschappelijke organisaties. Kabinet en parlement moeten intimidatie, bedreigingen of aanvallen op NGO’s, journalisten en individuele activisten bestrijden, en voorkomen dat er wetgeving komt die de maatschappelijke ruimte inperkt. Ook het demonstratierecht, waaraan momenteel getornd wordt, moet onverkort overeind blijven. Tenslotte is er geld nodig: een Democratiefonds voor maatschappelijke initiatieven die de democratische rechtsstaat versterken. Ze doen, kortom, een beroep op de democratische ambities van het nieuwe kabinet, dat zegt pal te staan voor ‘westerse vrije waarden’, de rechtsstaat en mensenrechten.

Nicole Sprokel is lid van de Raad van Toezicht van Democratie Monitor, verkiezingswaarnemer in OVSE- en EU-landen en voormalig politiek adviseur van Amnesty International.

De woorden van Mark Carney in Davos resoneren vijf maanden later nog bij veel Europeanen. De Amerikaanse president Donald Trump maakte op dat moment aanstalten om Groenland illegaal binnen te vallen. De Canadese premier riep toen de internationale gemeenschap op niet langer aan de leiband van Trump te lopen. Ook benadrukte hij het belang van samenwerkingen tussen middelgrote economieën tegen de grillen van grootmachten. De boodschap drong diep de Europese huiskamers binnen.

Maar Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, deed weinig met de boodschap van Carney. Sterker nog, zij leek juist Carneys ‘realisme’ aan te roepen bij haar weigering om de illegale Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran te veroordelen. Ondertussen lieten ‘sterke mannen’ Xi en Trump tijdens hun top in Peking op 14-15 mei zien op zoek te zijn naar een mate van stabiliteit tussen grootmachten. Dat is goed nieuws voor Xi: het biedt namelijk ruimte om verder te bouwen aan China’s eigen internationale gemeenschap.

Vanwege de aard van het Chinese politieke systeem legt Peking niet alleen binnen maar ook buiten de grenzen zijn autoritarisme op. Dit doet het onder andere door eigen internationale structuren op te bouwen. Dat ging al een hele tijd geruisloos – vanuit Westers perspectief dan. Nu de Chinese belangen in de wereld toenemen, breidt daarmee ook de Chinese controledrift uit. Ook Europa zal het politieke project van de Volksrepubliek steeds meer gaan opmerken.

Xi Jinpings Moment in de geschiedenis
Afgelopen september werd duidelijk geïllustreerd hoe het Chinese alternatief eruitziet. President Xi bracht zijn ‘eigen’ internationale gemeenschap bijeen. Zoals ‘het Volk’ voor de communist vooral bestaat uit het proletariaat, bestaat voor de Chinese Communistische Partij (CCP) de échte internationale gemeenschap vooral uit het ‘Mondiale Zuiden’. In Tianjin kwamen landen als Rusland, Pakistan en Turkije bijeen voor een vergadering voor een top van de Euraziatische veiligheidsorganisatie SCO. Deze organisatie richtte zich eerst vooral op het machtsvacuüm in Centraal-Azië na de val van de Sovjetunie, maar bestrijkt inmiddels de hele ‘buurt’ van China. De nadruk van deze top lag op economische ontwikkeling, dat voor een groot deel de aantrekkingskracht van China voor minder rijke landen verklaart. Daarna volgde een militaire parade in Peking om de Sovjet-Chinese visie op de betekenis van de Tweede Wereldoorlog te onderstrepen met modern wapentuig.

Peking vindt dat we op een scharnierpunt van de geschiedenis zijn aanbeland. Sinds de coronapandemie spreekt Xi openlijk over het opkomende ‘Oosten’ en het neergaande ‘Westen’. Dit is onderdeel van wat hij de ‘veranderingen niet gezien in honderd jaar’ noemt.

De huidige mondiale onrust is in de ogen van de CCP het gevolg van een kantelpunt in de tegenstelling tussen een neergaand Amerikaans (sic) Westen en een opkomend Mondiaal Zuiden onder aanvoering van het herrijzende China. Dit Chinese verhaal voorziet geen grote rol voor Europa.

Het is niet vreemd dat landen in het Mondiale Zuiden ingaan op de Chinese avances. Trump zet met zijn handelsoorlogen de bijl in de economische en militaire structuren en voert illegale oorlogen tegen landen als Venezuela en Iran. De Europese onmacht in het aangezicht van de vernietiging van Gaza en de opkomende maakindustrie in China zorgen bovendien dat veel opkomende landen liever naar het Oosten kijken.

Er is echter sprake van enige Chinese hoogmoed. Chinese militaire agressie in de eigen regio en een economisch model dat de wereld met exportgoederen overstelpt zorgen ook buiten het Westen voor kopzorgen bij leiders. Bovendien is een drang naar niet-Westerse alternatieven wat anders dan steun voor anti-Westerse stappen. Landen in het Mondiale Zuiden willen vooral kunnen kiezen. Chinese economische dominantie, of een ‘eeuw van Azië’, is dan ook niet vanzelfsprekend.

Hoop op Chinees falen is echter geen optie voor Europa. In Brussel neemt de frustratie toe over het gebrek aan urgentie bij lidstaten over de economische ramp die zich nu al voltrekt binnen de EU. Buiten de grenzen van Europa is het Chinese politieke project ook nog eens succesvoller in het omvormen van de wereld dan het publiek in Europa, het ‘Oude Continent’, erkent. Dit is een gevaarlijke ontwikkeling, zeker gezien de aard van het Chinese politieke systeem.

De Chinese politiek
Elk politiek systeem met invloed in de wereld exporteert namelijk zijn eigen logica. De Britten verzamelden nieuwe koloniën om de handel met bestaande koloniën veilig te stellen. De Amerikanen betrokken de wereld in hun economisch-militair bouwwerk. Het nieuwe Amerika van Trump exporteert de kleptocratie van zijn personalistische regime. Trump en zijn Maga-beweging zetten bovendien frontaal de aanval in op het idee van een pluralistisch Europa.

China is vele malen autoritairder dan de VS. Een Leninistische partijstaat is wat onder de streep overblijft van de Chinese claim nog communistisch te zijn. Veel Europeanen zien, wanneer ze naar China kijken, de façade van de civiele staat van de Volksrepubliek China (PRC) met ministeries, bedrijven en het maatschappelijk middenveld. De echte macht ligt echter bij de partijhiërarchie van de CCP die achter deze façade streng waakt over elke publieke en private instelling.

Xi heeft zich sinds zijn aantreden gericht op het verstevigen van de organisatie en de ideologie die deze hiërarchie aanstuurt. Algemeen Secretaris Xi Jinping staat aan het hoofd van een piramide van ‘partijsecretarissen’. Deze hoge partijkaders hebben het volledig voor het zeggen in hun respectievelijke organisaties en jurisdicties. Alleen boven hen staan de meerderen, inspectie-organen en beleidsprikkels die samen de leiband van de partijdiscipline vormen.

Deze leiband houdt het grote China bijeen terwijl het de noodzakelijke bewegingsruimte toelaat. Verspreid door China vind je kleine koninkrijkjes onder de scepter van lokale partijbazen. Hun lokale almacht betekent dat ze vaak hun eigen gang kunnen gaan, zolang ze de laatste slogans opdreunen en binnen de lijntjes kleuren. Maar, als het mis gaat of iets plotseling gevoelig blijkt, is er altijd een touw waar Xi vanuit Peking aan kan trekken.

Deze logica van gecentraliseerde autonomie is ook terug te zien in het buitenlandbeleid. Het bekende Belt and Road Initiative (BRI) begon niet als volledig masterplan van een Chinese president die in zijn Pekingse bunker vlaggetjes plantte op een landkaart. Xi lanceerde vanuit het ‘Centrum’ dit initiatief die in de ‘grassroots’ betekenis kreeg. Het waren namelijk Chinese provincies en bedrijven die het initiatief concreet maakten door specifieke havens en wegens voor te stellen in samenwerking met welwillende buitenlandse partners.

Wanneer vervolgens heroriëntering nodig was, kon Xi de leiband aanhalen via ambassades, lokale overheden, bedrijven of zelfs boze burgers. Zo kan Peking niet alleen Chinese burgers corrigeren, maar ook andere hoofdsteden en bedrijven herinneren wat er op het spel staat. China creëert daartoe bewust banden die binden. Dat werkt niet alleen via bedrijven. Peking haalt bijvoorbeeld banden aan met buitenlandse elites door economische relaties en persoonlijke banden met ze aan te gaan. Vervolgens zetten deze buitenlandse vrienden zelf druk op collega’s om zich aan Pekings rode lijnen te houden.

Een Europees antwoord
Nederlandse en Europese politici zijn de afgelopen jaren serieus bezig met de uitdagingen waar China hen voor stelt. De focus ligt daarbij op de overheid beter uitrusten om vraagstukken als economische veiligheid en spionage te lijf te gaan. Maar regelgeving en wapens zijn niet voldoende. De opkomst van China vereist politieke innovatie van alle deelnemers aan het democratische debat.

Europa kan veel leren van de democratische landen in Azië, die al langer op de voorste rij zitten van de geopolitieke omwenteling. Van Thailand tot Taiwan hebben betrokken burgers politieke ervaring met autoritarisme. Begin 2020 werd op sociale media een heuse ‘Milk Tea alliance’ gevormd, bestaande uit activisten uit landen die thee met melk drinken. Samen wisselden ze lessen uit hoe om te gaan met de Chinese steun voor democratische achteruitgang.

Waar in Europa burgers het vertrouwen hebben geplaatst in overheden en (in steeds mindere mate) in de vrije markt, organiseren groepjes bezorgde burgers in Taiwan civil defence-training of mobiliseren tegen China-vriendelijke parlementariërs. In Zuid-Korea en Hong Kong gingen jonge mensen zelf de straat op voor democratie. Uitholling door beïnvloeding van politici en bedrijven kan alleen echt gestopt worden wanneer het belang van de vrije democratie door iedereen wordt verdedigd.

Europese regeringen doen er goed aan om zelf ook wat minder af te wachten en lering te trekken uit landen die al langer autocraten buiten de deur proberen te houden. Daarbij moeten ze zich realiseren dat het Westen niet langer alleenheerser is. Een land met de grootte en macht van China vormt onvermijdelijk de wereld. Dat het naoorlogse liberale systeem aan kracht verliest, betekent echter niet dat Europa de strijd voor een liberale wereldorde op moet geven. Bij passiviteit geeft men namelijk ruimte aan de internationaal politieke projecten van Trump, Poetin én Xi. In de Europese zoektocht naar het antwoord op de visies van deze drie mannen is de oproep van premier Jetten om te luisteren naar niet-Westerse visies zonder de eigen waarden te verliezen een goed uitgangspunt.

Sense Hofstede is China-expert en hoofd van het China-team in Brussel van de denktank AMO

Journalist Eline Derakhshan zit in haar slaapkamer in Beiroet. Ze zit achter haar laptop met koptelefoon op, haar bed achter haar in beeld is bezaaid met kleding. Alsof ze elk moment weer weg kan gaan. Dat is ook het plan: ze pendelt al maanden tussen Damascus en Beiroet om verhalen vanuit beide landen op te tekenen. Daarnaast is ze aan haar telefoon gekluisterd voor signalen uit Iran. Ze is kind van een Nederlandse moeder en Iraanse vader, het gaat haar nauw aan het hart wat er in Iran gebeurt.

Ik weet bijna niet waar ik moet beginnen. Je was vorige week in Beiroet, dat op het moment door Israël wordt gebombardeerd. Nu ben je in Damascus, waar de veiligheid nog lang niet hersteld is na de val van Assad. Een deel van je familie is in Iran. Hoe gaat het met je?
''Met mij gaat het wel oké, als ik alles wat er om me heen gebeurt buiten beschouwing laat. Ik sport vrijwel niet en maak me zorgen, maar verder ben ik veilig. Ik ben nu in Damascus nadat ik vorige week terug was in Beiroet in afwachting van mijn visumverlenging voor Syrië. De Syrische autoriteiten stellen steeds meer vragen aan journalisten over wat ze in Syrië doen. Ze willen gedetailleerde beschrijvingen van wat je van plan bent te schrijven. Ergens is het begrijpelijk: na de val van het regime kwamen er veel journalisten en influencers het land binnen die onwaarheden verspreidden en slecht omgingen met fixers, lokale journalisten en fotografen. Zo is er bewijsmateriaal uit de beruchte Saydnaya gevangenis door journalisten meegenomen. Maar daarnaast lijkt de nieuwe regering meer controle op journalisten uit te oefenen. Via meerdere overheidskanalen is al aangegeven dat de regering aan het imago wil werken. De consequentie is dat het moeilijker wordt om bronnen te beschermen wanneer je als journalist zoveel informatie met het regime moet delen. En dit terwijl je ondertussen vreest dat je geen nieuw visum krijgt. Het aandraaien van de controle samen met die onduidelijkheid zorgt ervoor dat journalisten eerder geneigd zijn aan zelfcensuur te doen.’’

Wat valt je op nu je langere tijd in Syrië leeft- hoe gaat het met Syriërs onder het nieuwe regime?
‘‘Ik kan alleen een gemengd antwoord geven op die vraag. Op bepaalde vlakken gaat het best goed. Assad heeft het land echter bankroet achtergelaten. Er zijn financiële middelen en investeringen nodig om het land weer op te bouwen. Het land verkeert in een kwetsbare positie en is gevoelig voor buitenlandse invloeden. Assad heeft bovendien enorme scheidslijnen in de samenleving gecreëerd: er heerst enorm wantrouwen. Er wordt nog steeds veel geweld gepleegd, door wraakzuchtige burgers en informele groepen. De nieuwe regering staat kortom voor een enorme opgave: creëer in deze omstandigheden maar eens rust en stabiliteit voordat de wederopbouw van start kan gaan. Ondanks deze omstandigheden is het, als je het vergelijkt met de val van regimes in Irak en Afghanistan, sinds de val van Assad relatief rustig in het land. Maar daartegenover staat dat de regering niets doet om de kwetsbaarheden en angsten in de maatschappij weg te nemen. Sterker nog, ze voeden de angst en het geweld. Regelmatig zijn aan de regering gelieerde milities betrokken bij geweldsuitbarstingen. Dit zagen we bijvoorbeeld in maart vorig jaar aan de kust van Latakia, en in juli vorig jaar in Suwayda. Daar zijn massagraven gevonden. Het is moeilijk te verifiëren wat de exacte rol van de regering in die clashes was, maar duidelijk is wel dat de regering de clashes niet actief heeft geprobeerd die tegen te gaan.

Ook ontbreekt infrastructuur voor een goed functionerende democratie. Het land is 54 jaar onder een dictatuur gebukt gegaan. De dictatuur is in mensen zelf gaan zitten. Het wantrouwen in elkaar is groot, dat krijg je er niet zo maar uit. Het vraagt om actieve pogingen van de overheid om het land om te buigen naar een democratie. Dat gebeurt nu onvoldoende. Niemand weet wat de nieuwe regering nou echt wil bereiken voor het land. Gaan de beloofde verkiezingen echt plaatsvinden, of hebben ze die aangekondigd om de gemoederen tot bedaren te brengen? Minderheden voelen zich bovendien niet veilig onder deze regering: Alawieten zijn al doelwit geweest van geweld, net als de Druzen in Suwayda en Koerden in het noorden. De regering was er in geen van de geweldsuitbarstingen om deze minderheden te beschermen.’’

Hoe kijk je naar de Europese houding als het om de wederopbouw van Syrië gaat?
‘‘De focus ligt nu zo erg op andere gebieden en onderwerpen dat Syrië vergeten wordt. Er wordt momenteel alleen over Syrië gesproken wanneer politici zich afvragen of Syrische vluchtelingen al teruggestuurd kunnen worden,’ verzucht ze. ‘De verwoesting van het land is zo groot. Velen leven onder de armoedegrens, zonder elektriciteit en met vervuild water. Als er al middelen zouden zijn om gebieden opnieuw op te bouwen, kan dat niet door de explosieven en mijnen die er nog liggen. Het is een onrealistische gedachte dat mensen terug kunnen keren. Degenen die dat denken weten niet wat hier speelt en wat het land nodig heeft.

De wederopbouw bestaat nu vooral uit tijdelijke projecten op basis van investeringen uit de Golfstaten, China en Turkije. Die landen pompen geld in de energiesector, vastgoed en toerisme. Het Dubai-gehalte is groot: luxe appartementen worden uit de grond gestampt op plekken waar eerder mensen woonden. Zij zijn nu permanent hun huis kwijt. De projecten zijn vaak al onder Assad opgestart: de ongelijkheid wordt doorgezet die onder zijn regime is begonnen. Natuurlijk kan je hier tegenin brengen dat de bankroete regering vrij weinig keuze heeft. Maar het is wrang dat het meeste geld dat binnenstroomt niet bij de bevolking terecht komt.’’

Je was vorige week in Beiroet. De stad is onder Israëlische aanval.
''Dat Israël een destructieve imperialistische kracht was wist ik natuurlijk wel, maar nu ik er zelf middenin zit voel ik de noodzaak te laten zien hoe Israël de wereld aan het veranderen is. Het maakt niet uit of ik het verhaal vertel of iemand anders, als mensen dit maar weten. Ik werk momenteel aan een stuk over Groter Israël en interviewde daarvoor gisteren Public Work Studio. De organisatie monitort sinds 8 oktober 2023 alle aanvallen van Israël op Libanon, neemt ze op in een interactieve kaart waarop te zien is welk dorp wanneer, hoe vaak, door wat is geraakt en wie daarbij is vermoord. Veel wist ik natuurlijk al. Maar als je het zo opgesomd ziet, terwijl de Israëlische drones boven je hoofd zoemen, raakt me dat zo diep wat er in Libanon gebeurt. Zoveel mensen zijn uit het zuiden naar Beiroet gevlucht. Europeanen moeten hier meer over weten en over schrijven, en vooral: het opschrijven zoals het is.’’

Wat bedoel je daarmee?
‘‘We zitten in Europa nog met een veel te groot schuldgevoel om ook maar iets tegen Israël in te brengen. Het idee dat Israël uiteindelijk de goede is in dit verhaal zit zo diep in onze systemen. Terwijl we ondertussen medeplichtig zijn aan wat er hier gebeurt. We hebben het monster zelf gecreëerd. Door een systeem te maken waarin de staat Israël gesticht kon worden. Israël heeft de laatste jaren alleen maar laten zien dat ze kunnen doen wat ze willen doen. Alleen als Europa en Amerika de kraan dichtdraaien, zal Israël een halt toe kunnen worden geroepen. Tot die tijd zullen ze doorgaan met hun expansiedrift. Het is inmiddels overduidelijk dat Israël bezig is alle landen om haar heen te verwoesten. In Syrië neemt het ook beetje bij beetje het land in. Er zijn nieuwe permanente nederzettingen aangekondigd op de Golan hoogtes. Het is een makkelijke strijd, want Syrië kan geen weerstand bieden. Nieuwe nederzettingen worden uit de grond gestampt op de Westelijke Jordaanoever. Het zuiden van Libanon wordt dorp voor dorp met dynamiet opgeblazen. Er blijft weinig aan de verbeelding over. Na Gaza voelt Israël dat het met alles weg kan komen. Het plan om het hele gebied rondom Israël etnisch te zuiveren, door gebieden onleefbaar te maken en mensen niet meer terug kunnen keren, wordt opzichtig en zonder enige weerstand uitgerold. En dat is geen mening, met een of twee google searches heb je het bewijs al gevonden.’’

Eline Derakhshan is onderzoeksjournalist gespecialiseerd in West-Azië en Noord-Afrika. Ze schrijft voor De Correspondent, Vrij Nederland en is regelmatig te horen op Bureau Buitenland.

(Sarah Bronkhorst in Lviv aan het werk. Foto: Max Boogaard)

Bronkhorst komt aangelopen. Het is zondagavond, maar in hartje Amsterdam zegt dat weinig. Toeristen en Amsterdammers lopen door de winkelstraat, genietend van de warme lente avond. Bronkhorst gaat aan de tafel op het terras zitten, zucht diep en kijkt nog eens omhoog, naar de lucht boven de stad. Ze is net teruggekomen van haar reis naar Oekraïne voor een verhaal dat binnenkort zal verschijnen. Ze reisde drie keer eerder naar het land af, als onderdeel van het konvooi van Protect Ukraine. De vrijwilligersorganisatie steunt het Oekraïense leger met het leveren van militair materieel, trainingen aan medici en drone-piloten en het financieren van bouwers van grondrobots.

Waarom besloot je je bij het konvooi aan te sluiten?
‘‘Dat was op de dag dat Trump ruzie maakte met Zelensky in het Witte Huis. Dat was zo’n heftig moment. Ik was op de verjaardag van een vriendin en sprak met haar vader over de ernst van de situatie. Welk effect zou de Amerikaanse grilligheid op Oekraïne en de oorlog hebben? Hij was betrokken bij Protect Ukraine. Ik vroeg of ze ook weleens journalisten meenemen. Drie weken later zat ik in een ambulance onderweg naar het oosten.’’

Je moet wel duizend ideeën voor verhalen hebben gehad.
‘‘Ik had nog nooit iets gelezen over mijn leeftijdsgenoten in oorlogstijd. Daar wilde ik mijn eerste verhaal aan weiden. Al die jonge mensen van wie het volwassen leven pas net is begonnen; zij beginnen hun volwassen leven niet met een schone lei. De oorlog heeft haar handtekening al gezet bij veel van de keuzes die ze maken.

De maanden erna bleef je teruggaan naar Oekraïne.
‘‘Tijdens mijn eerste reis raakte ik gegrepen door de moedigheid en taaie overlevingsdrang van de Oekrainers die ik ontmoette. Ik was inmiddels benieuwd naar hoe mijn collega-journalisten hun werk in oorlogstijd doen. Mijn tweede verhaal werd dan ook een portret van de Kyiv Independent. De journalisten van de online krant verslaan zowel verhalen over de Russische oorlogsmisdaden als over de hardnekkige corruptie in de hoogste echelons van het Oekraiense bestuur. Ik wilde hun verantwoordelijkheidsgevoel optekenen. Sindsdien blijf ik terugkeren naar het land. Ik wil het land, de mensen en de cultuur steeds beter leren begrijpen. Er zijn daar gewoonweg nog zo veel verhalen die verteld moeten worden.

Wat is je bijgebleven over je Oekraïense collega’s?
‘‘In gesprek met hen viel het me op hoe gedreven ze zijn om de verhalen over de oorlog te brengen. Ze doen dit niet omdat het maar een baan is: voor de journalisten die ik sprak is dit fundamenteel werk, gedaan vanuit noodzaak en overtuiging. Ze zijn er niet om carrière te maken, ze willen de verhalen over hun bestaanszekerheid verslaan. ‘Ik wilde nooit oorlogscorrespondent worden!’, zei de hoofdredacteur tegen mij in een interview. Nu is ze dat toch. Dit gaat over hen, over hun thuis, over hun families. Ik hoop dat ik uiteindelijk een betere journalist word doordat ik de context waarin zij leven steeds beter begrijp. Je kunt hun realiteiten niet uit een boekje lezen, maar je moet ernaartoe.

Hoe ga je om met het feit dat je geen correspondent bent?
‘‘Je eigen referentiekader is van grote invloed in hoe je tot verhalen komt en hoe je die vervolgens maakt. Ik kom niet uit Oekraïne, mijn familie ook niet, ik spreek de taal niet. Mijn broers zijn niet naar de frontlinie gestuurd.

Wanneer ik werk aan een gevoelig onderwerp, verdiep ik me tijdens de research in hun kennis over de nuances en de gevoeligheden die ik moet kennen, en dan is het waardevol om te spreken met Oekraiense collega’s van bijvoorbeeld de Kyiv Independent. Ik neem die context serieus in mijn eigen journalistieke keuzes, want ik zou kwetsbare bronnen geen schade willen toedoen in het brengen van verhalen.

Ik ben meestal maar een of twee weken achtereen in Oekraïne. Dat is kort. Maar het is voor media een groot risico om correspondenten in Oekraïne te stationeren. Bovendien zijn er nog zoveel verhalen te vertellen. Ik denk dat het meerwaarde heeft dat ik regelmatig naar Oekraïne terugga. Zo leer ik de cultuur, geschiedenis en nuances steeds beter kennen en hopelijk kan ik zo steeds genuanceerdere verhalen schrijven. Hoe vaker je gaat hoe meer puzzelstukjes je kan leggen.’’

(Sarah met een Oekraïense soldaat. Hij haalt lijken van soldaten van het front op met een koelwagen. Foto: Max Boogaard)

Niet eerder kwam het gevaar zo dichtbij als tijdens je laatste reis.
‘‘De drone-aanval kwam aan het begin van het lenteoffensief. Het was al een tijdje wat warmer en de Russen hebben daar gebruik van gemaakt. Deze aanval was het startschot van een nieuwe Russische tactiek, volgens The Institute of the Study of War. Ze zijn veel meer en langer op burgerdoelen gaan vuren. In 24 uur schoten ze duizend drones af, en is daarmee de grootste luchtaanval binnen een dag sinds het begin van de oorlog. Het grootste deel van de drones is onderschept, maar toch kwam de shahed drone op het kloostercomplex en een kerk in het Habsburgse centrum van Lviv terecht. Het was een bizar contrast: zo’n enorme Russisch-Iraanse shahed drone die was ingeschoten in een Anton Pieck-achtige, pastelkleurige stad.

Op het moment van de inslag zat ik met een aantal andere vrijwilligers van Protect Ukraine in een auto net buiten het centrum. We zagen een rookpluim boven het centrum net nadat we het luchtalarm al af hoorden gaan. We zagen op Telegram en X real time updates van OSINT-groepen.’’ Bronkhorst laat op haar telefoon de Telegram-kanalen zien die ze tijdens de aanslag raadpleegde en scrollt door de berichten: ‘The TUs are inactive, nothing is flying towards us at the moment, relax.’ En: ‘A rocket towards Zaporizhia!’ Brokhorst: ‘‘Je vaart op dat moment echt op de intel uit die groepen. Op Telegram lazen we dat er nog vier drones in de lucht hingen. We zochten dringend naar een schuilkelder, ik keek ondertussen uit het raam van de auto om te zien of ik de drones boven ons zag.

Bij de eerste de beste schuilkelder zijn we gestopt en snel naar binnen gerend. De rest van het konvooi was inmiddels ook veilig onder de grond, via Signal hielden we met hen contact. In de schuilkelder troffen we moeders met kinderwagens en een jongetje op een skateboard. Het is hartverscheurend. Deze mensen horen zich helemaal niet onder de grond te bevinden. Moeders met kinderwagens moeten in vrijheid en veiligheid op de stoep of in het park kunnen wandelen, zonder te vrezen voor de levens van hun kinderen. Net zoals het kindje met zijn skateboard, ik denk dat hij zeven of acht jaar was. Ik denk niet dat hij helemaal doorheeft wat er gebeurt. Hij gaat onder de grond in een parkeergarage gewoon door met skateboarden, dit is voor hem normaal. Terwijl hij dit op geen enkele mogelijke manier verdient.

Niemand wist hoe lang we in de schuilkelder moesten blijven. We zaten ineens in een quasi openbare schuilkelder met alle leeftijden door elkaar. Als je de deur uitgaat in Oekraine, moet je voorbereid zijn op dat je in deze situatie terecht kan komen. Je moet vorobereid zijn dat je in een schuilkelder terechtkomt en dan moet je je zo lang als nodig kunnen redden. Dus je moet altijd een flesje water bij je hebben, een powerbank, energyrepen, je moet altijd een aantal items bij je hebben waar je normaal gesproken niet over nadenkt. We hebben dit keer ook lange tijd gewacht. Je bent totaal overgeleverd aan wat er in de lucht gebeurt.’’

(De drone-aanval op het kloostercomplex in het centrum van Lviv. De foto kreeg Sarah doorgestuurd terwijl ze tijdens de aanval in een schuilkelder in Lviv zat.)

Hoe zit je er nu bij? Ik zag je net naar de lucht kijken.
‘‘De reflex begint nu weer een beetje te verdwijnen, maar helemaal hetzelfde zal ik nooit meer naar de lucht kijken. Vorig jaar interviewde ik een meisje wiens vader soldaat is. Toen hij thuiskwam van het front liepen ze samen over straat toen een vogel overvloog. Hij duwde zijn dochter op de grond om haar te beschermen. Ik wil mezelf absoluut niet met deze getraumatiseerde soldaat vergelijken, maar ik herken wel dat ik nog vaak omhoog kijk. En ik ben er maar even geweest.

De drones kunnen overal terechtkomen. Diezelfde dag als de inslag op Lviv sloegen er ook drones in op een kraamkliniek in Odessa. Een man en zijn zoontje zijn daarbij omgekomen, ze waren er om hun vrouw en moeder op te zoeken. Ook werd recentelijk een kinderdagverblijf geraakt, en in Kharkiv en Kramatorsk, werden hotels waar journalisten in verbleven ook doelwit van Russische raketten. Rusland maakt geen onderscheid. Alles en iedereen is een doelwit.

Het is geen 1940: de kans dat je auto van voren wordt beschoten in West-Oekraine is nihil, je kijkt continu omhoog als je je door Oekraïne begeeft. Het feit dat ik dit gevoel herken, en nogmaals, mijn ervaring stelt niets voor vergeleken met die van Oekraieners die dit al vier jaar doorleven. Wij als groepje Hollanders zijn na een week in schuilkelders helemaal kapot. Het is een luxe dat we weer weg kunnen gaan. Maar ik hoop dat ik een begripvollere journalist ben door het feit dat ik dit gevoel nu herken. Hopelijk kan ik empathischer naar mensen en hun verhalen luisteren. Ik wil hun overlevingsdrang zo goed mogelijk recht aan doen in mijn verhalen.’’

Sarah Bronkhorst is journalist en documentaire researcher. Ze schrijft onder meer voor het Financieele Dagblad en De Groene Amsterdammer.

Mag een land het internationaal recht schenden omdat het een bondgenoot is? Volgens VVD-Kamerlid Nicole Maes wel. Tijdens een recent Kamerdebat zei ze over de acties van Donald Trump in Iran dat de VVD geen behoefte voelt om bondgenoten te veroordelen. Oftewel, het internationaal recht geldt voor het ene land volgens de VVD op een andere manier dan voor het andere land. Progressieve partijen reageerden geschokt, en terecht. Tegelijkertijd is het opmerkelijk dat zij schrokken van de opstelling van de VVD: de toepassing van internationaal recht is al jaren willekeurig.

Al jaren wordt de internationale rechtsorde ondermijnd en geldt de facto niet zelden meer het recht van de sterkste in plaats van het internationaal recht. Het antwoord van Kamerlid Maes was daarom misschien niet zozeer schokkend als wel de uitkomst van een al langer bestaande realiteit. In deze tijd van crises kan het verleidelijk zijn om het internationaal recht af te schrijven, zeker als anderen daar al druk mee bezig zijn. Maar Nederland zou daar niet verder in moeten vervallen. Daadkrachtige landen met grote economieën, Australia, Canada en Europa, maar ook Brazilië en Zuid-Afrika en in enkele gevallen China en India, zouden juist de handschoen op moeten pakken en het internationaal recht dusdanig hervormen dat het naar een hoger niveau wordt getild.

Machtsongelijkheid als weeffout van het internationaal recht

Het internationaal recht heeft een onevenwichtige basis, betogen veel experts en landen decennialang. De normen van het recht zijn namelijk gevormd in tijden van kolonisatie, net als de internationale organisaties die als waakhonden van dat recht zouden moeten werken. Veel landen hebben niet de kans gekregen om onafhankelijk mede het internationale recht vorm te geven. Nog steeds is die koloniale disbalans te zien in de machtsstructuren van nu.

Dit is bijvoorbeeld terug te zien in de toepassing van het recht op rechtsmacht. Eén van de grondleggers van internationaal recht, de Nederlandse Hugo Grotius, betoogde dat het recht van terra nullius (land dat van niemand is) gold voor de kolonisten die op een nieuw continent belandden en anderzijds dat het volk dat daar al leefde soeverein was, zodat de kolonisten handel konden drijven met die volkeren. Simpel gezegd: oorspronkelijke inwoners waren onvoldoende soeverein om het land waarop zij leefden te claimen, voldoende soeverein om geld aan te verdienen. Het fundamentele rechtsprincipe van territoriale soevereiniteit bevatte dus vanaf het begin de fout dat het inheemse volkeren en nomadische gemeenschappen uitsloot.

Diezelfde fout is te zien bij multilaterale organisaties. Een groot deel van de vandaag bestaande landen bestonden niet ten tijde van de oprichting van verschillende multilaterale organisaties. Deze organisaties zijn opgericht als waakhonden van de internationale rechtsorde. Zij functioneren echter op basis van machtsongelijkheid. De VN-Veiligheidsraad, met slechts vijf landen met een vetorecht, functioneert al jaren niet effectief. Eenzelfde trend is te zien bij andere multilaterale organisaties die het internationale recht hoeden en vormen, zoals de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Het bekende geschillenbeslechtingssyteem van de WTO ligt al jaren te verstoffen, omdat de VS zich teruggetrokken hebben uit het hoger beroepsorgaan.

Ook de toetreding van landen tot de Wereldhandelsorganisatie verloopt op basis van machtsongelijkheid. Toetreding verloopt via onderhandeling met de bestaande leden. Dit is in principe een logisch proces, omdat voldoende duidelijk moet zijn dat nieuwe toetreders op hetzelfde gelijke speelveld kunnen opereren als de landen die al lid zijn. Maar de toetredingsprocedure voor landen die nu willen toetreden is vele malen gedetailleerder en daarmee ook langer dan voor de al toegetreden leden. Toetreding wordt daarmee ook een instrument van macht, waarbij het onderhandelingsspel wordt gebruikt om bestaande economische machtsbalansen in stand te houden in plaats van te doorbreken. Een voorbeeld hiervan is de manier waarop omgegaan wordt met staatssteun: veel grote economieën zijn groot geworden door direct of indirect industrieën te steunen. Logischerwijs mag dit niet van de regels van de WTO. Tegelijkertijd zijn met name westerse economieën zo groot geworden precies door die staatssteun.

Een ander bekend voorbeeld is het systeem van leningen van de IMF. Kenia, Sri Lanka, Bangladesh en Pakistan hebben al kritiek op dit systeem gegeven. In die landen zijn onder druk van de IMF hervormingen doorgevoerd die leidde tot lastenverzwaring van de bevolking, met protesten als gevolg. Het is bedoeld als instrument om landen in ontwikkeling steun te geven. Het wordt alleen te vaak ervaren als een korset, een liberaal economisch systeem dat opgelegd wordt terwijl het niet altijd past bij het land. Het maakt dat landen meer en meer naar China en Rusland kijken voor financiële steun. Met name China heeft de frustratie van het globale zuiden goed begrepen en speelt hier diplomatiek op in. Het is ook een belangrijke reden waarom multilaterale organisaties zoals de Verenigde Naties steeds meer haperen.

Door de weeffouten ontstaan regionale samenwerkingsverbanden

De clusterfuck (want zo mogen we het echt wel noemen) waar we ons nu in bevinden is niet simpel en enkel te wijden aan de weeffouten van het internationaal recht. Toch zijn die wel een belangrijke reden waarom de crisis nu zo diep is als die is. Het is steeds moeilijker om de toegevoegde waarde van internationale organisaties uit te leggen aan landen die ongelijke toegang tot macht ervaren.

Als gevolg proberen zowel westerse landen steeds meer te vinden in organisaties buiten de VN om. Regionale samenwerkingsverbanden als ASEAN en de Europese Unie worden steeds belangrijker. De Europese Unie, Australië, China en Canada sluiten steeds vaker verdragen op bilateraal niveau. De internationale rechtsorde wordt zo steeds minder multilateraal.

Het kan verleidelijk zijn om het stokje erbij neer te gooien en het internationaal recht dood te verklaren. Maar de consequentie daarvan is dat de wereld meer dan 100 jaar terug wordt gezet. Terug naar een orde waarin de macht van de sterkste geldt, waarin het handelen gericht op ieder voor zich gezien wordt als een legitieme staat van zijn. Op dit moment is het tenminste zo dat landen die de fundamenten van internationaal recht schenden een verhaal optuigen om het te doen voorkomen alsof ze zich aan het recht houden. Een mager houvast, maar wel degelijk een houvast: als landen het belang van de internationale rechtsorde niet zouden erkennen, dan zou ook niet gezocht hoeven worden naar argumenten.

Kleine stappen met significante gevolgen

Juist deze landen hebben voldoende capaciteit om de internationale rechtsorde te hervormen. Dat zouden zij bijvoorbeeld kunnen doen door een ambitieuze agenda op te stellen voor de WTO. Stappen in die richting zijn al genomen. Zo is er een alternatief geschilbeslechtingssysteem ingesteld door welwillende en gelijkgezinde WTO-leden, bestaande uit grote en kleine economieën, waarbij de blokkade van de VS wordt omzeild en zo de machtsdisbalans minder relevant wordt. Zo’n stap kan ook gezet worden voor nieuwe afspraken over handel. Binnen de VN bestaan mogelijkheden om de organisatie effectiever te laten opereren: landen kunnen minder focussen op de VN-Veiligheidsraad en meer op de vele commissies waarin onderhandeld wordt. Het lijken kleine stappen, maar deze kunnen significante gevolgen hebben.

Het internationaal recht biedt ons bovendien een gemeenschappelijke taal om schendingen te benoemen en af te keuren. En, zij het niet altijd en niet altijd even consequent, het geeft ons de handvaten en kaders om te handelen tegen die schendingen. Bovendien zijn sinds de Tweede Wereldoorlog wereldwijd niet zo veel conflicten tegelijk geweest. Er vinden momenteel meer dan 130 gewapende conflicten plaats. Een effectieve internationale rechtsorde, met goed functionerende organisaties, is noodzakelijker dan ooit. Niet alles uit handen laten vallen dus.

De meeste landen houden zich nog steeds aan het merendeel van de internationale afspraken omdat ze deze nog altijd waardevol vinden. Er is dus draagvlak voor verbetering. Landen met draagkracht kunnen het voortouw nemen in het verbeteren van internationaal recht – niet door zich terug te trekken in regionale of bilaterale afspraken, maar door juist de WTO, de VN en andere organisaties te hervormen. Niet een hervorming in één grote stap, maar in kleine, soms onverwachte stappen te zetten. Want onderhandelingen over kleine stappen waaruit kleine successen voortkomen, kunnen iets groters in gang zetten.

Het internationaal recht heeft nood aan actie en inzet. Daarin liggen de kansen die, als we ons blijven blindstaren op en neerleggen bij de tekorten van de internationale rechtsorde, over het hoofd worden gezien.

Marieke Koekkoek is voormalig Tweede Kamerlid (Volt) en promovenda internationaal handelsrecht aan de KU Leuven.

Het nieuwe kabinet Jetten sprak in het coalitieakkoord nog hoopvol over ontwikkelingssamenwerking: het beloofde de bezuinigingen gedeeltelijk terug te draaien. Maar nu blijkt uit de voorjaarsnota dat het om een valse belofte gaat. Er komt vanaf 2027 weliswaar structureel 257 miljoen euro per jaar bij, maar dat geld is helemaal niet gereserveerd voor internationale ontwikkelingsdoelen. Het geld zal vooral gebruikt worden voor de opvang van asielzoekers in Nederland, zo blijkt uit doorrekeningen van het CPB.

Ook een deel van de hulp aan Oekraïne moet uit ontwikkelingsbudget bekostigd worden. Partos, de branchevereniging van ontwikkelingsorganisaties, spreekt van schande en pleit voor het hoog houden van de VN-doelstelling waarbij ontwikkelde landen ernaar streven 0,7% van hun bruto nationaal inkomen (BNI) te besteden aan officiële ontwikkelingshulp (Nederland besteedt nu maar 0,44% ) en voor het investeren in ontwikkelingsdoelen.

Veel verder dan deze welles nietes gaat de politieke discussie niet en raakt zelden meer aan het waarom. Waarom hebben we al die jaren aan ontwikkelingssamenwerking gedaan? En waarom zouden we het wel of niet moeten voortzetten? Juist in dit waarom ligt het antwoord verscholen op de vraag waarom progressief Nederland zich hard moet blijven maken voor internationale samenwerking.

Universele mensenrechten en de Internationale Orde

Dus: waarom begonnen we ooit met ontwikkelingssamenwerking? De wortels van internationale ontwikkelingssamenwerking liggen bij een initiatief van de toenmalige Amerikaanse president Truman. In 1949 kondigde hij het Point-Four Program aan, een grootscheeps programma om ‘onderontwikkelde landen’ te laten profiteren van wetenschappelijke vooruitgang en industriële welvaart van Amerika. Westerse landen moesten het voortouw nemen om tot wereldwijde vrede en welvaart te komen. Het Expanded Programme of Technical Assistance van de VN, waar ook Nederland met het westerse verantwoordelijkheidsgevoel aan meedeed, vloeide voort uit dit initiatief.

Ook vanuit de samenleving was er steeds bredere roep tot internationale solidariteit. Zo ontstond het maatschappelijk initiatief de Pleingroep, dat mensen op de hoogte bracht van de ongelijkheid in de wereld. Deze brede beweging pleitte ervoor de welvaart eerlijker te verdelen. Na jarenlange wederopbouw, soberheid en geleide loonpolitiek begon Nederland in de jaren vijftig uit het dal te klimmen. De watersnoodramp in Zeeland van 1953 had Nederlanders het belang van internationale solidariteit doen inzien. Van alle kanten ontving Nederland in deze moeilijke tijd ondersteuning van andere landen. Nu was het aan ons, stelde de Pleingroep, om ons in te zetten voor hulpbehoevenden elders in de wereld.

De beweging groeide in 1956 uit tot de Nederlandse Organisatie voor Internationale bijstand, ook wel de Novib. Het was, de eerste Nederlandse ontwikkelingsorganisatie. Al snel volgden andere organisaties. Ze konden op brede steun vanuit de samenleving rekenen. Het waren progressieve jaren waarin veel Nederlanders betrokken waren bij ontwikkelingssamenwerking, via wereldwinkels, landencomités en acties van kerken en scholen.

Het waren ook de jaren dat ontwikkelingslanden ernaar streefden zich te bevrijden van economische en politieke machten in het buitenland. Daar moesten ze in ondersteund worden, vonden de Novib en andere ontwikkelingsorganisaties. Tegelijkertijd moesten mensen in ontwikkelingslanden zich ook kunnen bevrijden van economische, politieke, sociale en culturele normen en structuren die hen binnen de eigen samenleving knevelden. Denk aan dictatoriale regimes, vrouwenonderdrukking of uitsluiting van minderheden. Juist de groepen die daar tegenop stonden moesten ondersteund worden. Ontwikkelingssamenwerking en ontwikkelingshulp vloeiden dus voort uit westerse systeemkritiek.

De solidariteitsgolf zette zich voort en in 1970 spraken de OESO-landen af dat ze elk jaar 0,7 procent van hun Bruto Nationaal Product zouden besteden aan ontwikkelingssamenwerking. Het was een vorm van internationale belastingafdracht, met als voornaamste doel herverdeling ten behoeve van sociale en economische ontwikkeling van de allerarmste landen. Zo beoogden de landen om wereldwijd bestaanszekerheid voor iedereen te verwezenlijken. Grotere gelijkheid in de wereld zou volgens hen ten goede komen aan stabiliteit, veiligheid en vrede.

Zowel de Nederlandse overheid als samenleving pleitten voor democratisering, herverdeling en meer gelijkheid. De protestacties tegen de Vietnamoorlog, tegen racisme, de ‘baas in eigen buik’ beweging, de bevrijdingsbewegingen: het kwam allemaal samen in een verzet tegen machtsverhoudingen die als oneerlijk werden ervaren. Maar ook de wereldeconomie was toe aan nodige hervorming. Ontwikkelingsorganisaties pleitten voor eerlijkere handel en voor andere productieverhoudingen die minder beslag zouden leggen op schaarse grondstoffen. Ontwikkeling, wanneer je het zou afpellen tot de kern, betekende in de naoorlogse jaren bevrijding, of beter gezegd: zelf-bevrijding.

In Nederland kregen ontwikkelingsorganisaties vanaf 1973 een tweede rol binnen de democratie. Ze werden onderdeel van het maatschappelijk middenveld- het geheel van organisaties dat zich bevindt tussen de overheid en de burger, zoals vakbonden, onderwijs- en landbouworganisaties. Dat maatschappelijk middenveld had als taak om op te komen voor de belangen van haar achterban én tegenwicht te bieden aan de beslissingen van de overheid die haar achterban aangingen.

Ontwikkelingsorganisaties werden gezien als de belangenbehartigers voor het mondiale Zuiden en de waakhonden van het Nederlandse buitenlandbeleid, bijvoorbeeld op het gebied van handelsbeleid, mensenrechten of klimaat. Opeenvolgende ministers financierden organisaties om als waakhond op te treden. In twintig jaar tijd werd ontwikkelingssamenwerking onderdeel van de liberale democratie, uitgewerkt in beleid en gedragen door een maatschappelijk middenveld.

Pragmatische en politieke motieven

De praktijk kwam alleen vaker niet dan wel overeen met het kernidee van ontwikkeling. Zo was het ontwikkelingsbeleid vaak een combinatie van (welgemeend) eigenbelang als een oprechte uiting van internationale solidariteit. Soms was dat eigen belang verhuld, andere keren opzichting. Zo was het geen geheim Nederland in de jaren ’50 ontwikkelingssamenwerking ook zag als een kans om ambtenaren die in Indonesië hadden gewerkt aan alternatief werk te helpen. En in de jaren ‘60 diende het als een vorm van soft-power om de opmars van het communisme in het mondiale Zuiden te stoppen. Niet zelden werd ontwikkelingsgeld bovendien gebonden aan belangen voor het Nederlandse bedrijfsleven.

Kortom, pragmatische en politieke motieven speelden ook een rol in ontwikkelingsbeleid en zouden dat altijd blijven doen. Afhankelijk van de samenstelling van het kabinet overheerste in de gloriejaren van de ontwikkelingssamenwerking afwisselend het altruïsme of het eigen belang.

Ook de ontwikkelingssector die begonnen was als een maatschappelijke beweging veranderde over tijd. Ze kreeg financiële ondersteuning van de Nederlandse overheid; een bevestiging van haar relevantie, maar het maakte haar ook afhankelijk van de grillen van het beleid. Bovendien moesten ontwikkelingsorganisaties in ruil daarvoor ook verantwoording afleggen. Ze professionaliseerden, ze namen experts in dienst en werkten niet langer met louter vrijwilligers. Het leidde ertoe dat de sector aan betrokkenheid van de maatschappij verloor.

Sommige organisaties lieten zich in de jaren 2000 meeslepen met de neoliberale wind en bepleitten dat de markt de oplossing kon bieden voor veel problemen rondom armoede. Ze zetten zich bijvoorbeeld in om kleine boeren te helpen voldoen aan de kwaliteitseisen van wereldmarkten en (westerse) bedrijven. Daarmee daagden ze niet langer de systeemstructuren die ongelijkheid veroorzaakten uit te dagen.

Op dit moment wijzen alle pijlen in de richting van een ontwikkelingssamenwerking dat onderdeel wordt van een breder veiligheidsbeleid. In het beste geval draagt zo’n vorm van samenwerking bij aan meer weerbaarheid in landen die nu al kampen met de effecten van klimaatcrises en oorlog. In het slechtste geval betekent het dat ontwikkelingssamenwerking ingezet wordt als een soft-power instrument om banden aan te halen met landen die waardevolle grondstoffen herbergen of potentiële markten kunnen bieden. Eigenbelang, staat dan (wederom) centraal.

Maar het belangrijkste: in geen van beide benaderingen worden machtsstructuren uitgedaagd, zoals ontwikkelingssamenwerking ooit meende te willen doen.

Terug naar de kern

De wereld verandert in rap tempo. De mondiale orde wankelt. Democratieën wereldwijd staan onder druk en er zijn steeds meer conflicten. De vraag die gesteld moet worden is niet hoeveel Nederland nog moet investeren in ontwikkelingssamenwerking, maar: hoe moet ontwikkelingssamenwerking eruitzien in deze nieuwe wereld?

Het antwoord schuilt in dat de kern weer centraal gezet moet worden: ontwikkeling als bevrijding. Bevrijding van economische, culturele en politieke machten die de minst bedeelden belemmerden zichzelf te ontwikkelen.

Was ontwikkelingssamenwerking in de beginjaren gericht op herverdeling, ontwikkelingssamenwerking van de toekomst zal zich moeten toespitsen op het tegengaan van de oorzaken van ongelijkheid vandaag de dag. Dat zijn globale crises: de klimaatcrisis, oorlogsdreiging,  toenemende armoede, de noodzaak te vluchten voor onheil, de erosie van democratie en mensenrechten en de ontmanteling van de rechtsorde in de wereld. Het vraagt om een ontwikkelingssamenwerking die strijdt tegen de machten die deze crises bewerkstelligen of verdiepen.

Wat betekent dat concreet? Dat betekent onder andere: verzet tegen machtsconcentratie in de economie, verzet tegen oneerlijke handelsverdragen en belastingconstructies, verzet tegen antidemocratische bewegingen en ondersteuning van vrije media wereldwijd. Het vraagt om een inzet om ons te houden aan klimaatafspraken, om onze investeringspraktijken te verbeteren en de meest kwetsbaren te beschermen.

Waar ontwikkelingssamenwerking vroeger vooral draaide om geld en steun van noord naar zuid, zal dat in de toekomst verschuiven. Ongelijkheden worden wereldwijd ervaren, ook in ons eigen land. Ontwikkelingssamenwerking zal daarmee globaal in vorm en bereik moeten zijn. Concreet kan dat eruitzien als een globaal netwerk van organisaties en overheden die, ter plaatse, zich gezamenlijk inzetten voor gedeelde doelen.

Het kan zo zijn dat verzet tegen deze machten soms vraagt om verzet tegen de eigen overheid. In zo’n geval zal ontwikkelingssamenwerking onafhankelijk moeten worden van de overheid en financiering elders moeten vinden, mits die niet afleidt van het kerndoel.

Juist tegenover autoritaire regimes en private bedrijfsbelangen kan ontwikkelingssamenwerking wereldwijde gemeenschappelijkheden van mensenrechten en democratie verdedigen.

Ellen Mangnus is onderzoeker bij de vakgroep bestuurskunde van Wageningen University en werkte jarenlang in de ontwikkelingssamenwerking.

Je bent al lang met de rechtsstaat in Europa bezig. Had je dit resultaat verwacht?
‘‘Nee, helemaal niet. Juist omdat Orbán het kiesstelsel zo had hervormd dat het vrijwel onmogelijk was voor welke tegenpartij dan ook om te winnen. Het is verbazingwekkend dat een partij dat voor elkaar heeft gekregen. Orbán heeft er geen rekening mee gehouden dat het een partij zou lukken rechts tot links met elkaar te verenigen, behalve de neonazi’s dan. Orbán is in zijn eigen zwaard gevallen - een paradox of history. Ik denk dat Péter Magyar heeft afgekeken van Polen, waar Tusk ook met een brede coalitie de macht wist te grijpen. Weinig mensen hielden er rekening mee dat Magyar überhaupt zou winnen en - veel belangrijker - dat hij zelfs een tweederdemeerderheid zou bemachtigen. Nu kan hij grondwettelijke aanpassingen doen.’’

Als je vooruit kijkt, voor welke uitdagingen staat Magyar in het ontmantelen van Orbáns illiberale democratie?
‘‘Het grootste probleem is: you can’t unscramble eggs. Magyar kan niet simpelweg de klok veertien jaar terugdraaien. Magyar moet de huidige situatie als uitgangspunt nemen en nadenken welke zaken hij onder controle moet krijgen en in welke volgorde. Bijna alles is kapot gemaakt door Orbán, denk aan de rechtspraak, aan de manier waarop rechters worden benoemd en aan de onafhankelijkheid van de officier van justitie. In Hongarije is tachtig procent van de media niet meer onafhankelijk en de nationale rekenkamer is onder controle van Orbán gezet. Magyar kan niet alles tegelijkertijd repareren.

In zijn overwinningstoespraak deed Magyar een oproep aan alle door Orbán geplaatste hoge regeringsfunctionarissen. Hij geeft hen de kans vrijwillig afstand te nemen van de posten zoals de presidentschappen van de republiek, het constitutioneel hof, het hooggerechtshof en de raad voor de rechtspraak. Tegelijkertijd zegt hij - en hier zit de spanning – een agentschap op te zullen zetten waarmee al het gestolen geld zal terugvorderen en de mensen die geld hebben gestolen zal vervolgen. Maar de mensen die hij oproept om afstand te nemen van hun posities zijn natuurlijk onderdeel van het Orbán-netwerk en daarmee direct of indirect betrokken geweest bij het stelen van bijna 25 miljard euro. Het is dus een gemengde boodschap: ga alsjeblieft weg, maar we behouden wel het recht om je te vervolgen. Onder druk van Orbán zelf - die op sociale media al heeft aangegeven dat hij nergens heen gaat - is het onwaarschijnlijk dat zijn pionnen op deze posten vrijwillig zullen vertrekken. En dan heeft ook nog een aantal van hen een ander soort bescherming, denk aan rechters die in principe voor het leven worden benoemd. Al met al denk ik dat het ontzettend lastig wordt voor Magyar om snel resultaten te boeken, wat nodig is om beschikking te krijgen over de Europese fondsen.’’

Wat is jouw idee over het berechten van de mensen die mee hebben gewerkt aan het afbreken van de democratische rechtsstaat onder Orbán? Is dat nodig?
‘‘In Polen is dat voor een deel gebeurd. Twee van de hoogste personen van het ministerie van Justitie hebben daardoor zelfs asiel aangevraagd in Hongarije. Veel rechters uit Polen, met wie ik tijdens de Poolse verkiezingen van 2023 schouder aan schouder stond, wilden de klok terugdraaien. Alsof er niks was gebeurd. Zij waren voor het automatische ontslag en het terugdraaien van promoties van de rechters die onder het bewind van de radicaal rechtse PiS-partij waren benoemd. Ik vind dat onverstandig. Daarmee bouw je een systeem opnieuw op dat een nieuwe schok in de toekomst niet kan weerstaan, omdat je – ongewild – een logica van “bring your own judiciary” instelt. Daarnaast verlies je de moral high ground als de rechtsstaat gaat herstellen door zelf rechtsstatelijke principes te doorkruisen, bijvoorbeeld door alle rechters die tijdens het vorige bewind waren benoemd automatisch te ontslaan. Het is daarom belangrijk dat Magyar vooral focus houdt op de mensen die in de top zitten, alleen die te vervangen en de nieuwe personen dan zorgvuldig de boel te laten aanpassen, bijvoorbeeld ook op basis van grondwettelijke aanpassingen te doen. Ik noemde dit in de Poolse context al eens “Building Back Better.’’

In mijn visie hanteer ik drie mandjes. Het eerste mandje zijn de quick wins. De overheid kan meteen stoppen met het intimideren van NGO’s en media-instanties. Dit kan Magyar ook direct doen. In het tweede mandje vallen aanpassingen met Europese aspecten, waarvoor dus ook Europese assistentie mogelijk is. Denk bijvoorbeeld aan zaken als rechterlijke onafhankelijkheid, waar met een beroep op Europese standaarden de nationale situatie kan worden hervormd. Dan kan Magyar zeggen: dit is nodig om in de pas te lopen met het Europees recht, wat noodzakelijk is om Europees geld te krijgen.

In het derde mandje zitten de zaken die een puur nationale aangelegenheid zijn. Denk bijvoorbeeld aan het weer eerlijker maken van het kiesstelsel. Voor de verkiezingen werd er terecht op gewezen dat het stelsel oneerlijk is, dat geldt nu natuurlijk nog steeds. Het is dus zaak dat ook dat wordt aangepast. Je ziet dat ze zich in Polen niet goed aan deze logica van prioritering hebben gehouden en daardoor raken ze nu diep in het zand. Ik ben bang dat de Poolse premier Tusk straks wordt afgerekend omdat hij te veel heeft beloofd en te weinig heeft waargemaakt, mede omdat hij niet de hulp van Europa heeft ingeroepen die hij wel nodig heeft, omdat hij niet de volledige controle heeft over Poolse besluitvorming.’’

Waar is dit in het Poolse scenario fout gegaan?
“Een voorbeeld is het herstellen van onafhankelijkheid de rechterlijke macht. Daar heb je wetgeving voor nodig. Tusk kon daarop niet leveren omdat deze wetgeving door de president is gevetoed. Hij had niet moeten doen alsof hij dit zelf, zonder inroeping van Europese normen en Europese hulp, kon waarmaken. De Europese Unie op zijn beurt had Tusk niet op zijn blauwe ogen moeten geloven en pas Europese subsidies moeten deblokkeren zodra hij daadwerkelijk wat had bereikt.

Op die manier had Brussel leverage gehouden over Polen en Tusk zelf over de oppositie. Bovendien verloor Europa zo de geloofwaardigheid om de rechtsstaat als voorwaarde te stellen voor het uitkeren van subsidies. Tusk had nu een mooi moment op het podium met Von der Leyen, maar het probleem was nog lang niet opgelost. Datzelfde lot vrees ik voor Hongarije. We zijn wel in jubelstemming, maar het is helemaal niet vanzelfsprekend dat Magyar iets voor elkaar zal krijgen.’’

Magyar zou een ‘grand bargain’ willen sluiten met Brussel om Europese fondsen voor Hongarije vrij te krijgen. Hoe kijk jij hiernaar?
‘‘Von der Leyen is in het geval van Polen de fout in gegaan door het Europese geld al aan Tusk toe te kennen voordat hij bewezen had de rechtsstaat te herstellen. Beiden zitten in dezelfde Europese politieke partij, de Europese Volkspartij (EVP). Hierdoor heeft Von der Leyen de rechtsstaatconditionaliteit, die strikt genoeg budgettair van aard is, politiek gemaakt. Het risico bestaat dat ze dat bij Magyar weer zal doen. Het maakt Europa minder geloofwaardig en geeft munitie aan Orbán.

Om te beginnen moet Magyar aan Von der Leyen aangeven, wellicht achter de schermen, het Europese geld hard nodig te hebben. Daar moet hij ook bij noemen dat de druk vanuit de Europese Commissie evengoed essentieel is. De Commissie moet op haar beurt het geld pas vrijgeven zodra Magyar werkelijk vooruitgang heeft geboekt. Wellicht moet je dan een toneelstukje opvoeren waarin Magyar vervolgens reageert alsof hij ontzettend teleurgesteld is met die beslissing, maar toch zijn uiterste best zal doen om het geld zo snel mogelijk los te krijgen.

Dit zou in zijn belang zijn én dat van de Europese Commissie. Het behoud van Europese en binnenlandse leverage is nu broodnodig. En heel Europa heeft er baat bij dat de Commissie controleert of de rechtsstaatsprincipes worden gewaarborgd voordat Europees geld wordt uitgekeerd.

Maar ook Magyar is lid van de EVP. Ik vrees dat de kans aanwezig is dat we in het geval van Hongarije dezelfde fout zullen zien als we in Polen zagen, waarbij EU geld al wordt uitgekeerd voordat er feitelijke hervormingen hebben plaatsgevonden.”

John Morijn is Bijzonder hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen en Universitair Docent Europese mensenrechten aan de Rijksuniversiteit Groningen.

In de recent uitgekomen verfilming van het boek L’Étranger (de vreemdeling) van Albert Camus, leeft de Franse Algerijn Meursault in een amorele wereld van onverschilligheid. Nadat hij hoort dat zijn moeder net is overleden, toont hij geen emoties. Als hem wordt gevraagd naar het gedrag van zijn vriend, een pooier die zijn maîtresse slaat, antwoordt hij dat dat hun eigen zaak is. Wanneer Meursault terechtstaat voor het doodschieten van een Arabier, toont hij geen berouw en voert hij de verblindende zon aan als reden voor zijn daad. Vlak voor zijn terechtstelling hult hij zich in stilzwijgen, want het tonen van zijn gevoelens zou toch niets uitmaken. Hij oordeelt niet, spreekt zich niet uit of hanteert ook maar enigszins rode lijnen.

De wereld van Meursault doet denken aan de positie van de Europese Unie in de nieuwe wereldorde. Na de ontvoering van de Venezolaanse president Maduro door de Amerikanen begin januari, en ook na de bombardementen op Iran door de Verenigde Staten en Israël eind februari, bleef het aanvankelijk stil in het overgrote deel van de Europese hoofdsteden. Het absurdisme van de nieuwe wereldorde blijkt uit ontoereikende verklaringen van politici over de onwenselijkheid van de bombardementen van de afgelopen maand, maar de schending van het internationaal recht door de bondgenoten wordt inconsistent veroordeeld. Zelfs toen onze voormalige bondgenoot onlangs met het einde van de Iraanse beschaving dreigde, en daardoor oorlogsmisdaden niet ondenkbaar waren, bleef het slechts bij verontwaardigde verklaringen. Nu Europa onafhankelijker wordt van de Verenigde Staten, en met het recente staakt-het-vuren tussen Iran en de Verenigde Staten in zicht, is het noodzakelijk om in de toekomst een fundamentele discussie te voeren over onze eigen waarden en morele positie die het Europese buitenlands beleid wil uitdragen in de wereld. Inclusief het uitzetten van duidelijke rode lijnen en het vastleggen van de gevolgen als die overschreden worden.

De doodlopende weg van het realisme

Tot nu toe was de gemakkelijkste route voor politici om zich te beroepen op ‘realistisch beleid’, waarbij niet met het geheven vingertje gewezen moet worden maar de focus moet liggen op het verdedigen van ‘onze belangen’. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz verklaarde na de bombardementen op Iran dat nu niet de tijd is om onze bondgenoten ‘de les te lezen’. Ook het Nederlandse kabinet zit in een blijvende spagaat door aan de ene kant begrip te tonen voor bombardementen op het moorddadige bewind in Teheran, maar durft aan de andere kant niet glashelder te erkennen dat dit op gespannen voet staat met het internationaal recht. Bij een recente conferentie van EU-ambassadeurs verklaarde de Europese Commissie voorzitter Von der Leyen dat we op zoek moeten gaan naar ‘een eigen Europees pad’ om samen te werken met onze partners. Von der Leyen riep op tot een ‘meer realistisch buitenlands beleid’ waarbij onze eigen belangen beter verdedigd worden. “Europa kan niet langer de hoeder zijn van de oude wereldorde, van een wereld die verdwenen is en niet zal terugkeren”, zo verklaarde ze ook. Haar uitspraak leidde tot onvrede in het Europees Parlement, waarvan enkele politieke fracties zich afvroegen of dit betekent dat de Europese Commissie het internationaal recht niet meer belangrijk vindt. Daarna krabbelde ze enigszins terug.

Deze route van het realisme is op termijn niet houdbaar. Europa heeft de luxe niet om alleen de taal van het machtspolitieke realisme te spreken. De militaire macht en de politieke eenheid ontbreken om vergaande invloed uit te oefenen in andere werelddelen. Met een oorlog op het eigen continent in Oekraïne, ligt het argument van hypocrisie op de loer in het geval het internationaal recht alleen wordt verdedigd als het ons uitkomt. Europa heeft het meeste te verliezen in een wereld van het recht van het sterkste, doordat onze welvaart en veiligheid onlosmakelijk verbonden zijn met een goed functionerende wereldorde.

Het uitdragen van pragmatisch idealisme

Hier ligt een kans voor een vorm van pragmatisch idealisme in het Europese buitenlands beleid. In de nieuwe wereldorde kijken we daarbij niet naar hoe de wereld is, maar hoe de wereld zou moeten zijn, zonder naïef te zijn over de veranderingen om ons heen. Het is in ons belang om samen met onze partners een op regels gebaseerde wereldorde met vrijhandel, respect voor soevereiniteit en internationaal recht na te streven. Dat is het uitdragen van idealisme. Nu de oude wereldorde stuk is, moeten we ons beseffen dat een waardengedreven buitenlands beleid alleen gebouwd kan worden volgens de regels van het internationaal recht.

Tegelijkertijd moeten we pragmatisch zijn door te erkennen dat de tijd van morele verwijzingen wereldwijd naar het belang van democratieën en mensenrechten steeds minder indruk zal maken en degenen die dit wel blijven doen steeds meer geïsoleerd zullen staan. Dat is het pragmatisme.

Een voorbeeld van pragmatisch idealisme is de Spaanse premier Sánchez. Vlak na de bombardementen in Iran verklaarde hij pal achter het internationaal recht te staan, waarna hij werd gesteund door Frankrijk, Italië, Portugal en de Europese Commissie. Costa, de voorzitter van de Europese Raad, verdedigde een dag na de speech van Von der Leyen de op regels gebaseerde internationale orde. De schendingen van internationaal recht moeten veroordeeld worden, of dat nu plaatsvindt in Gaza, Oekraïne, Groenland of het Midden-Oosten.

Een verdere aanzet tot een discussie over het Europese buitenland beleid gaf de Duitse bondspresident Steinmeier eind vorige maand in een toespraak. Hij stelde dat Europa zich weliswaar militair sterker moet maken, maar dat we niet machtig zullen zijn als we ons aanpassen aan de tijdgeest van meedogenloosheid. “Het verenigde Europa geniet welvaart, vrede, vrijheid en culturele invloed omdat wij rekening houden met anderen. Omdat het oog hebben voor elkaar deel uitmaakt van het Europese DNA: rekening houden met elkaar, met tegengestelde belangen en hun verzoening, met recht en regels, met geschiedenis en nationale achtergronden.”

Europa moet ernaar blijven streven om een betere versie van zichzelf te zijn. Dat is een manier hoe we het wereldbeeld van Trump en Poetin kunnen spiegelen, zonder dat we naïef zijn over de gevaren om ons heen.

De strijd om belangen

Hoe moet Europa zich verhouden tot deze nieuwe wereldorde die steeds meer transactioneel is geworden? Om onze waarden te verdedigen worden we gedwongen ons af te vragen voor welke belangen we willen staan, en hoe we dat willen doen. Een troefkaart hiervoor is het inzetten van de economische macht van de Unie als hefboom in onderhandelingen. De recent overleden Duitse filosoof Jürgen Habermas stelde dat een Unie nodig is die zelfstandig politiek kan handelen, doordat de Europese landen hun mondiale economische gewicht effectief inzetten om hun normatieve overtuigingen en belangen te ondersteunen. Denk in de praktijk aan het verdedigen van de soevereiniteit van Europees grondgebied, zoals we eerder zagen bij Groenland. Nadat de Europese regeringsleiders dreigden de ‘handelsbazooka’ in te zetten als antwoord op een mogelijke annexatie van Groenland door Trump, blies hij zijn plannen af. Economische kracht en (geo)politiek worden daardoor met elkaar verbonden.

Een kenmerk van de nieuwe wereldorde is dat afhankelijkheden aan meerdere geopolitieke dossiers gekoppeld worden. Een voorbeeld hiervan is de opmerking van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio over de deelname van Europese landen aan de oorlog in Iran. “Ik denk dat een aantal Europese regeringsleiders zeiden dat dit niet hun oorlog is. Wel, Oekraïne is niet Amerika’s oorlog,” zo stelde hij. Het is een dreigement waarin duidelijk wordt dat Amerika ook zijn handen kunnen aftrekken van de oorlog in Oekraïne als Europa niet meevecht in Iran. De Amerikaanse belangen vallen niet (meer) samen met die van Europa en het benadrukt het belang om onze eigen onafhankelijkheid en onze eigen waarden te verdedigen. Mocht het een argument zijn om ons niet uit te spreken tegen de Amerikaanse schendingen van het internationaal recht vanwege de oorlog in Oekraïne, dan wordt dit vroeg of laat ingehaald door de eis van Washington om blindelings de Amerikaanse belangen te volgen. Met schade als gevolg voor het beeld van Europa op het wereldtoneel. De eerste stap is het niet uitspreken voor het internationaal recht, de tweede, snel daaropvolgende stap is een aanval op onze onafhankelijkheid. Europa kan en zal dat niet tolereren.

De verschillende geluiden binnen de Europese instellingen en hoofdsteden laten een ideeënstrijd zien over het Europese buitenlandbeleid. En dat is nodig ook. Toch blijft het gemakkelijk voor Europa om, net als Meursault, zich niet uit te spreken over de vele schendingen van het internationaal recht. Moeilijker is het om op te staan en ons uit te spreken voor onze waarden en principes. Hoe zou Europa reageren als Cuba zou worden binnengevallen, of als het conflict in Iran opnieuw en in heviger vorm escaleert? Wat we in deze nieuwe wereldorde nodig hebben is verbeeldingskracht om een betere wereld na te streven en een Europese strategie met duidelijke rode lijnen waar we voor willen staan.

Thomas Huttinga is auteur en publicist. Daarnaast werkt hij als docent bij de Universiteit Utrecht. Momenteel schrijft hij een boek over Europese onafhankelijkheid.

We moeten nog bijkomen van alle recente verkiezingen, en daarin zijn we niet de enige. Wereldwijd vonden er vorig jaar meer dan veertig verkiezingen plaats. De Inter-Parliamentary Union (IPU), het internationale orgaan van parlementen, vergeleek de cijfers over vrouwen in de politiek en vond genoeg verbeterpunten.

Too long, didn’t read: ja, er is vooruitgang in de wereldwijde percentages vrouwen in de politiek, maar die vooruitgang is vooral heel erg traag. Wereldwijd bezetten vrouwen inmiddels 27,5 procent van de zetels in nationale parlementen. Een zeer bescheiden stijging van slechts 0,3 procentpunt ten opzichte van een jaar eerder. Dat lijkt misschien een stap vooruit, maar markeert inmiddels toch vooral stilstand. Het percentage groeit namelijk al jarenlang met zo’n slakkengang.

Op het eerste gezicht lijkt het beeld dat dit internationale rapport over Nederland geeft positief. De Tweede Kamer bereikte in 2025 een historisch hoog aandeel vrouwen van 43,3 procent. Dat is een duidelijke stijging ten opzichte van eerdere verkiezingen en plaatst Nederland ruim boven het Europese gemiddelde van 32,3 procent en wereldwijde gemiddelde van 27,5 procent. Maar wie beter kijkt, ziet dat ook hier de vooruitgang kwetsbaar is. Deze stijging was niet het resultaat van structureel beleid, maar opvallend genoeg in het bijzonder (ook) van kiezersgedrag. In 2025 werden vijf vrouwen met voorkeursstemmen verkozen, ondanks een lagere plek op de lijst. Dat booste het percentage wat op. Dat is hoopgevend, maar ook kwetsbaar. Want het betekent dat de vertegenwoordiging van vrouwen deels afhankelijk is van de keuzes van kiezers op verkiezingsdag, en we minder kunnen rekenen op de inspanningen van politieke partijen in de aanloop naar verkiezingen.

Het wereldwijde percentage vrouwen in nationale parlementen groeit langzaam, maar het aandeel vrouwen als parlementsvoorzitters daalde, voor het eerst in 21 jaar. Vrij vertaald betekent dat dat vrouwen niet alleen moeite hebben om verkozen te worden, maar ook om door te stromen naar dit soort machtige posities. Ook in Nederland is de Tweede Kamervoorzitter alweer een tijd man: eerder dit jaar Thom van Campen (m) werd verkozen, als opvolger van Martin Bosma (m).

Daar komt bij dat de aanwezigheid van vrouwen als commissievoorzitters wereldwijd nog altijd geconcentreerd is op bepaalde portefeuilles. Ze leiden 68,5 procent van de commissies over gendergelijkheid, en 46,6 procent van de commissies over jongeren. Het gemiddelde van commissievoorzitters die vrouw zijn is slechts 32,5 procent. Financiën, defensie, buitenlandse zaken zijn grotendeels in de handen van mannen (onder de 25 procent). In Nederland zien we zulke patronen wel terug, hoewel er op dit moment in de Tweede Kamer bij de ‘Internationale’ commissies zowel mannen als vrouwen als voorzitters dienen. Bij Europese zaken is dat Rachel van Meetelen (v), bij Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Renate den Hollander (v). Bij Buitenlandse Zaken is dat Jesse Klaver (m), en Defensie: Jan Paternotte (m). Op de ministeries zien we een vergelijkbaar beeld: Tom Berendsen (m) op Buitenlandse Zaken, en Dilan Yeşilgöz (v) op Defensie.

Een van de meest politiek gevoelige conclusies van dit rapport gaat over quota. De cijfers zijn zeer consistent. Parlementen met quota kiezen gemiddeld aanzienlijk meer vrouwen dan parlementen zonder quota. In 2025 lag het aandeel vrouwen op 30,9 procent in landen met quota, tegenover 23,3 procent zonder. Nog interessanter: de hoogste percentages vrouwen in de politiek worden bereikt in landen die quota combineren. Bijvoorbeeld wettelijke quota én vrijwillige partijquota. In die gevallen loopt het aandeel vrouwen op tot gemiddeld 37,3 procent.

Quota zijn simpelweg effectief als je meer vrouwen in de politiek wil. Quota grijpen in op het moment van selectie, het punt waarop veel ongelijkheid ontstaat. Ze dwingen politieke partijen om anders te rekruteren, anders te rangschikken en anders te denken over ‘geschiktheid’. Internationale voorbeelden laten dit duidelijk zien. Bolivia heeft dankzij een genderpariteitswet inmiddels een parlement met meer dan 50 procent vrouwen. Ecuador bereikte 45 procent, mede door regels die niet alleen het aantal vrouwen op de lijst bepalen, maar ook hun positie (verplicht ‘om-en-om’).

Maar quota zijn geen wondermiddel voor de werkomstandigheden voor politici. Het IPU rapport schijnt ook wat licht op het onderwerp agressie en intimidatie tegen vrouwen in de politiek. Eerder in 2025 liet nieuw onderzoek van de IPU al zien dat 76 procent van de vrouwelijke parlementariërs in de Azië-Pacific regio hiermee te maken hadden. Dat is vergelijkbaar met andere regio’s. Agressie en intimidatie moet dus nog steeds bevochten worden, wereldwijd, net als in Nederland.

Het IPU-rapport laat zien dat de vooruitgang wereldwijd stagneert. De Nederlandse Tweede Kamer staat er relatief goed voor in de internationale vergelijking. Maar dat mag nooit reden zijn voor zelfgenoegzaamheid. Voor Nederland zijn er mijn inziens in dit rapport grofweg drie lessen te leren. Ten eerste: vertrouw niet alleen op ‘organische’ groei. De stijging naar 43,3 procent vrouwen in de Tweede Kamer was geen vanzelfsprekendheid. Zonder structurele maatregelen kan dat bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen net zo goed weer afnemen. Ten tweede: kijk voorbij instroom. Het gaat niet alleen om wie binnenkomt, maar ook om wie blijft, en wie kan doorstromen tot Kamervoorzitter of commissievoorzitter. Ten derde: overweeg institutionele ingrepen. Quota zijn geen doel op zich, maar wel een bewezen effectief middel.

Uiteindelijk laat dit IPU-rapport zien dat vooruitgang geen vanzelfsprekend proces is, maar het resultaat van allerlei keuzes. De cijfers maken duidelijk dat landen die actief ingrijpen, met quota en andere maatregelen, sneller en structureler vooruitgang boeken dan landen die dat niet doen. Nederland liet in 2025 zien dat groei mogelijk is, maar ook hoe kwetsbaar die kan zijn zonder institutionele borging. Als we willen dat de huidige vooruitgang niet slechts een momentopname is, maar een blijvende verschuiving richting gelijkwaardige vertegenwoordiging, dan vraagt dat om meer dan goede intenties: het vraagt om bewuste keuzes over hoe we onze politieke instituties inrichten, en voor wie ze daadwerkelijk toegankelijk zijn.

Colofon De Inter-Parliamentary Union (IPU) is de wereldwijde organisatie van nationale parlementen.

Het hele rapport ‘Women in parliament in 2025’ is hier te lezen: https://www.ipu.org/resources/publications/reports/2026-02/women-in-parliament-in-2025

Zahra Runderkamp is politicoloog en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam. Ze promoveerde op diversiteit en inclusie in de politiek.

De oorlog in het Midden-Oosten maakt opnieuw pijnlijk duidelijk dat we afhankelijk zijn van geïmporteerde fossiele brandstoffen. Deze afhankelijkheid maakt onze energievoorziening gevoelig voor geopolitieke spanningen en vertaalt zich direct in prijsvolatiliteit.

Die volatiliteit werkt door in de hele economie: burgers worden geraakt via hogere brandstofprijzen en indirect via stijgende productiekosten in de industrie, die vervolgens worden doorberekend in consumentenprijzen. In reactie daarop ontstaat vaak de roep om prijzen te verlagen om de pijn bij burgers en bedrijven te verzachten.

De structurele oplossing ligt echter niet in prijsinterventies, maar in het reduceren van de onderliggende afhankelijkheid. Dat betekent een versnelde afbouw van fossiele brandstoffen en een consistente doorzetting van de energietransitie.

De energietransitie vermindert die afhankelijkheid doordat een groeiend deel van onze energievoorziening niet langer leunt op geïmporteerde brandstoffen, maar op lokaal opgewekte elektriciteit uit zon en wind en op elektrificatie van transport, warmte en ander eindgebruik.

De energietransitie heeft nu al effect

Dit is geen theoretisch toekomstbeeld, maar nu al zichtbaar. In februari lag de gasprijs in Nederland rond de €32/MWh; sinds het uitbreken van de oorlog is deze gestegen naar circa €50/MWh (+56%). In dezelfde periode steeg de elektriciteitsprijs slechts van €93/MWh naar €99/MWh (+6%). In een systeem dat sterk afhankelijk is van gascentrales zou de elektriciteitsprijs veel sterker meebewegen met de gasprijs.

De verklaring ligt in het toegenomen aandeel hernieuwbare energie. In maart is de zoninstraling significant hoger dan in februari, en dankzij de grote hoeveelheid geïnstalleerde zonnepanelen in Nederland vertaalt zich dat direct in lagere gasvraag voor elektriciteitsproductie. Dit dempt de doorwerking van gasprijs stijgingen in de uiteindelijke prijs voor elektriciteit.

Voor eindgebruikers heeft dit tastbare effecten. Huishoudens en bedrijven zien hun elektriciteitsrekening minder hard stijgen dan wanneer we nog volledig afhankelijk waren van fossiele brandstoffen voor onze elektriciteitsopwekking.

Dat verschil wordt nog duidelijker bij de huishoudens die nu al een elektrische auto of warmtepomp hebben. In mobiliteit steeg benzine van €2,26 naar €2,60 per liter en diesel van €2,03 naar €2,80 per liter. Wie elektrisch rijdt, krijgt deze prijsstijgingen niet direct voor zijn kiezen en profiteert van relatief stabiele elektriciteitsprijzen. Huishoudens met een warmtepomp zien hun rekening nauwelijks stijgen, mede door de hoge efficiëntie van de warmtepomp, terwijl huishoudens met een gasketel juist een flink hogere rekening te zien zullen krijgen. Hetzelfde geldt voor bedrijven die in hoge mate zijn geëlektrificeerd.

Wat betekent dit voor beleid?

Om burgers en bedrijven structureel te beschermen tegen dit soort schokken is het essentieel om de energietransitie te versnellen. Dat vereist consistent en voorspelbaar beleid: het beprijzen van CO₂ en energiegebruik aan de fossiele kant, en het stimuleren van alternatieven aan de duurzame kant. Alleen met stabiel langetermijnbeleid zullen huishoudens en bedrijven de benodigde investeringen doen.

Juist in dat licht helpt het niet om in tijden van hoge prijzen fossiele energie goedkoper te maken via accijnsverlagingen of het afbreken van het Europese CO₂-handelssysteem. Dergelijke maatregelen verlichten op korte termijn de pijn, maar vergroten op lange termijn de afhankelijkheid en daarmee de kwetsbaarheid.

Effectiever is het om steun te richten op de transitie zelf. Denk aan gerichte subsidies voor elektrische voertuigen, warmtepompen en isolatie. Voor huishoudens en bedrijven die niet de mogelijkheden hebben om dergelijke investeringen te doen, is generieke inkomenssteun een beter instrument dan brede subsidies op fossiel verbruik.

Gerichte inkomenssteun aan huishoudens en bedrijven die het echt nodig hebben adresseert het onderliggende probleem (financiële nood) zonder dat het de prijsprikkel wegneemt om minder fossiele brandstoffen te gebruiken. Dat is effectiever dan generieke maatregelen, zoals accijnsverlagingen, die ook terechtkomen bij huishoudens en bedrijven die de steun minder nodig hebben en bovendien het fossiele verbruik in stand houden.

Verschuiving van afhankelijkheden

De energietransitie verlaagt onze afhankelijkheid van fossiele import, maar introduceert ook nieuwe risico’s. Veel van de technologieën die hiervoor nodig zijn, worden in sterke mate in China geproduceerd. Zo komt inmiddels het overgrote deel van de zonnepanelen en batterijen uit China.

Dat brengt reële geopolitieke risico’s met zich mee. Waar we nu afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen uit een relatief beperkt aantal regio’s, dreigt een nieuwe afhankelijkheid te ontstaan van één dominante speler in cruciale energietechnologieën.

Het verschil met fossiele brandstoffen is dat zonnepanelen en batterijen, eenmaal geïnstalleerd, blijven functioneren zonder doorlopende importstromen. Dit betekent dat bij een handelsconflict bestaande systemen niet direct zullen uitvallen, maar dat de uitbreiding en vervanging van capaciteit wel wordt belemmerd.

Tegelijkertijd zit een belangrijk deel van het risico in de aansturing van deze systemen. Afhankelijkheid van buitenlandse software en digitale infrastructuur kan leiden tot directe kwetsbaarheden, bijvoorbeeld bij ongewenste beïnvloeding of uitval. Juist daarom is het essentieel dat de software en besturing van kritieke energiesystemen in betrouwbare handen zijn (bij voorkeur Europees), zodat het risico op plotselinge uitval van productiecapaciteit zo klein mogelijk wordt.

De energietransitie maakt ons dus minder kwetsbaar voor directe energie-aanvoerschokken, maar vereist wel actief beleid om nieuwe strategische afhankelijkheden te beperken.

Energietransitie als pijler van strategische autonomie

De energietransitie is een van de belangrijkste pijlers onder grotere Europese autonomie. Voor de komende jaren betekent dat in de eerste plaats: verdere uitbouw van zonne- en windenergie, opslag van elektriciteit, en versnelde elektrificatie van met name transport en warmte. Tegelijkertijd blijft er ruimte voor aanvullende technologieën, zoals groen gas, om het systeem robuust en flexibel te maken.

In een tijd van geopolitieke onzekerheid is het vergroten van leveringszekerheid en prijsstabiliteit voor burgers en bedrijven van enorme economische waarde. Daarom verdient de minister van Klimaat en Groene Groei minstens zoveel slagkracht als de minister van Defensie, zodat ons land niet alleen beschermd is, maar onze economie ook onder druk kan blijven draaien.

Jesse Hettema is hoofd Benelux bij Aurora Energy Research.

Paul Aarts heeft zich sinds de Israëlische en Amerikaanse aanvallen op Iran nog niet publiekelijk uitgelaten over de geweldsescalaties. ‘De ontwikkelingen gaan zo razendsnel dat ik er een dagtaak aan heb om alles bij te houden. En ik ben nou eenmaal niet iemand die elke avond bij een talkshow aanschuift om iets uit mijn mouw te schudden,’ zegt de gastdocent internationale betrekkingen en Midden-Oosten studies aan de Universiteit van Amsterdam. Met dit gesprek wil hij dan ook genuanceerd zijn tussentijdse observaties over het voetlicht brengen. En die zijn niet lichtvoetig.

De geweldsescalatie in Iran en de Golfregio is nu ruim een maand gaande. Om te beginnen: hoe kijk je naar de huidige ontwikkelingen?

‘We hebben de oorlog allang zien aankomen. Wat je nu het meeste hoort en leest is dat we inmiddels in een derde fase van de oorlog zitten. In 2024 begonnen de Israëli’s met een aanval op het Iraanse consulaat in Damascus. Het was de eerste keer dat er een directe militaire confrontatie tussen Israël en Iran plaatsvond. De tweede fase speelde zich vorig jaar juni af, toen we de militaire confrontatie tussen Israël, de VS en Iran zagen die we nu de juni-oorlog noemen. Nu begeven we ons in de derde fase, die omvangrijker en langer duurt dan de vorige fasen. Ondanks Trumps boodschappen, eerst dat de oorlog 48 uur zou duren, en nu zegt hij nog twee tot drie weken, zie ik een dynamiek die ik nauwelijks anders kan zien dan dat we nog maar aan het begin van een grootschalige geweldsspiraal zitten waarvan de gevolgen heel dramatisch kunnen zijn. Trump, Rubio, Hegseth en Netanyahu op de achtergrond lijken zich onvoldoende te realiseren welk dramatisch experiment ze begonnen zijn.

Is er discussie tussen analisten over waarom Trump en Netanyahu tot de aanval overgegaan zijn?

Er zijn momenteel twee visies die elkaar concurreren. Sommige experts zijn van mening dat Israël de Amerikanen een kant op heeft gestuurd die de VS anders zelf niet gekozen zou hebben. Anderen zijn meer van mening dat Trump al vond dat Iran een lesje geleerd moest worden via een militaire aanval. Netanyahu zou in die tweede analyse dus alleen het laatste duwtje gegeven hebben. Netanyahu en zijn voorgangers hebben al lang de ambitie voor Israël om de enige supermacht in het Midden-Oosten te zijn. Vanuit de overtuiging dat het land daarmee veiliger zou kunnen worden. Niets is echter minder waar. Want juist door die positie in te nemen en overal toe te slaan, in Libanon, Syrië, Irak en nu Iran, wordt het land alleen maar onveiliger. Desondanks dringt Netanyahu er al jaren bij de VS op aan, net zoals zijn voorgangers, om militair in Iran in te grijpen. Eerdere Amerikaanse presidenten gingen hier nooit op in. Maar in reactie op 7 oktober heeft Israël Hamas en Hezbollah dusdanig verzwakt en het Syrische regime is gevallen, dat Iran er veel slechter voorstaat dan voorheen. Netanyahu zag momentum.

En dat terwijl er onderhandelingen gaande waren.

Inderdaad, er waren al een aantal rondes achter de rug, maar het ging moeizaam. De hoofdonderhandelaar al-Busaidi van Oman zei onlangs opnieuw in The Economist dat ze op weg waren naar een compromis. Het schijnt dat Iran bereid was een substantiële concessie op het nucleaire programma te gaan doen. Ondertussen stoomde de Amerikaanse armada op in de Perzische Golf. Sommige analisten vinden het naïef dat we de escalatie niet zagen aankomen, in juni vorig jaar gebeurde namelijk exact hetzelfde. Toen waren er ook intensieve gesprekken over dezelfde onderwerpen. De laatste ronde gesprekken waren toen gepland en terwijl onderhandelaars naar Oman afreisden, kregen ze bericht dat Teheran was aangevallen. We zouden nu hetzelfde kunnen verwachten: Trump stuurt aan op gesprekken, terwijl hij ondertussen de Amerikaanse armada in de Perzische golf blijft vergroten. Hij lijkt het moment van bombarderen zo lang uit te stellen totdat alle troepen zich weer gegroepeerd hebben om vervolgens weer de aanval in te zetten, en ondertussen wekt hij de indruk te willen praten. Als het al een strategie is dan is het een falende strategie. Op korte termijn bereiken de Amerikanen tactische successen, met bombardementen op civiele infrastructuur en Iraanse leiderschap, maar strategisch lijkt het nergens op. Iran zegt dat ze nooit een atoombom hebben willen maken. Ze waren bovendien nog lang niet zo ver als ze het al gewild hadden. Het gevolg van deze tactische successen is echter dat Iran nu waarschijnlijk de ambitie ontwikkelt om een atoombom te gaan maken. Het tactische succes leidt tot een strategische catastrofe.

Hoe kijk je naar de reactie van het kabinet Jetten en de reacties uit de rest van Europa?

Er is maar één woord voor. Het is beschamend. Overigens was het wel voorspelbaar dat de kabinetsleden reageerden zoals Jetten deed. Het is het mantra in Den Haag om het regime van Iran te veroordelen. Maar de Amerikanen en Israëliërs zijn een non provoked war of aggression begonnen zonder enige Iraanse dreiging. Sterker, er was een dialoog gaande. Hoe onze premier en de minister van Buitenlandse Zaken vervolgens iets dat zo onvoorstelbaar krom is recht hebben geprobeerd te praten is een grote schande. Alle lof moet dan ook gaan naar de Spaanse premier Sánchez, en ook de Noren en Slovenen, die als enigen in Europa hun rug recht hebben gehouden. En laten we het maar niet hebben over het daddyisme van Rutte naar Trump. Natuurlijk moeten we Amerikanen vanwege Oekraïne niet tegen het hoofd stoten. Maar het kan wel een onsje minder.

De premier ging niet voor het internationaal recht staan.

Wat dat betreft is er helaas niets nieuws onder de zon. Nederland, Europa en Amerika hanteren al decennialang een dubbele standaard. Het is een constante in de westerse en Europese politiek en zeker ook de Nederlandse. Met de genocide in Gaza is al helemaal manifest geworden dat Israël overal mee wegkomt en het westen een dubbele standaard hanteert. Er is onvoorstelbaar veel ellende aangericht in Libanon. Heb jij een reactie uit Den Haag gehoord? Zelfs de nietszeggende frase ‘het is een zorgwekkende ontwikkeling’ kon er niet vanaf, laat staan een afkeuring.

Hoe kijk je naar de interne Europese ontwikkelingen rondom de gestegen olie- en gasprijzen, en ook de discussie over de mogelijke vluchtelingenstromen die we kunnen verwachten?

Ik zie weinig discussie over mogelijke vluchtelingenstromen. De discussie over de olie- en gasprijzen overheerst. Terwijl Netanyahu en zijn voorgangers al decennialang aansturen op het omvormen van de Islamitische Republiek Iran in een failed state. Ze willen het land in chaos sturen, het liefst via een burgeroorlog, en zijn al jaren in de weer om separatistische groeperingen te ondersteunen en onrust aan te wakkeren. Nu is het moment voor Israël om het nog een extra duwtje te geven. Als Israël in die ambitie slaagt, gaat dat ongetwijfeld tot enorme vluchtelingenstromen leiden. En dan gaat het niet om duizenden maar miljoenen Iraniërs. Ook de aanvallen op de Golfstaten kunnen grote vluchtelingenstromen op gang brengen. Als Iran ontziltingsinstallaties weet te raken is het in Dubai en Abu Dhabi einde verhaal. Zonder die installaties is er geen toegang tot schoon drinkwater. Europa zou er goed aan doen zich over het gedrag van Israël uit te spreken.

Als de vermeende onderhandelingen tussen de VS en Iran al plaats zullen vinden, wat is dan je hoop dat er uit die gesprekken komt?

Waar het Iran om te doen is een regionale veiligheidsstructuur van alle landen in de Golf, Saoedi-Arabië en Iran, die een veiligheidspact met elkaar sluiten waar non-agressie verdragen onderdeel van zijn. Zie het als een OVSE-structuur voor de Golfregio. De Amerikanen mogen hier geen deel van uitmaken. Het is een ambitieus voorstel van de Iraniërs. Onder president Rohani zijn hier al concrete voorstellen voor gedaan, maar deze zijn altijd door de Golfstaten, de VS en Israël afgewezen. Wat de Amerikanen willen is minder duidelijk. Een mogelijk scenario van het Amerika onder Trump is een stabiel Iran onder een militair bestuur met iemand aan het roer die bereid is met de Amerikanen zaken te doen. Trump zou de Iraanse markt graag betreden, het is hem om de olie- en gasmarkt van Iran te doen. Hoe Israël zich in dit scenario zal opstellen is de grote vraag. Het andere scenario is dat de Amerikanen en Israëliërs elektriciteitscentrales en andere civiele infrastructuur in Iran gaan aanvallen, waarop Iran zal reageren met nieuwe aanvallen op de Golfstaten. De Golf gaat dan in vlammen op. Israël zal tevreden zijn, Trump betaalt echt een hoge prijs. Hij heeft nu al een impopulaire oorlog die hij elke dag minder goed aan zijn achterban weet te verkopen. De midterms zijn op komst en het kan daarna met zijn positie gedaan zijn, maar hij zit dan nog wel drie jaar in het Witte Huis. Misschien doet het hem wel niets meer, na mij de zondvloed.

Wat denk je dat Europese regeringsleiders, inclusief premier Jetten, te doen staat met betrekking tot het voortdurende geweld en de consequenties?

Wat Europa en Nederland zou moeten doen, ook al is het heel erg laat, is het enige juiste standpunt ten aanzien van deze oorlog alsnog innemen. En dat is dat we te maken hebben met een illegale oorlog. Daar kan je dan nog steeds aan toevoegen dat Iran een misdadig regime heeft. Maar je moet die twee wel kunnen scheiden, wat nu niet gebeurt. Het is nu de wet van de jungle waarin elk land dat ons niet zint fors wordt aangepakt, terwijl andere landen (Israël) een vrijbrief krijgen. Daar is de dubbele standaard weer. Ik maak me overigens geen illusies dat die houding gaat veranderen.

Bovendien staat ons een hele ingewikkelde taak te wachten, en wel dat we toe moeten werken naar een regeling waarbij de sancties tegen Iran kunnen worden opgeheven. Het effect van de sancties is uitvoerig beschreven in wetenschappelijke papers van mijn collega’s. Processen van liberalisering en democratisering worden doorgaans op gang gebracht door de middenklasse - soms in alliantie met de arbeidersklasse. In Iran was deze middenklasse ooit vrij groot, maar door het sanctiebeleid samen met het Iraanse binnenlandse beleid is deze volledig gedecimeerd. We moeten dus proberen de middenklasse weer zuurstof te geven. Alleen dan kan de push tot liberalisering op gang komen. Uiteraard moet dit samengaan met maatregelen zoals Starlink promoten, visa verstrekken voor Iraniërs en geld sturen naar NGO’s, maar zonder die stootkracht van een kritische massa gaat het jaren duren om democratisering in Iran te bewerkstelligen. Het is een lange weg, zeker met de route die Trump nu heeft ingeslagen, maar hier moeten we wel naartoe werken.

Paul Aarts is gastdocent internationale betrekkingen en Midden-Oosten studies aan de Universiteit van Amsterdam.

Machtspolitiek domineert het wereldtoneel: Trump valt om de haverklap landen aan, waar Poetin al decennia niet vies van is, Xi Jinping verstevigt zijn interne en externe greep. Het woord ‘diplomatie’ is niet terug te vinden in hun veiligheidsstrategieën. Europa voert ondertussen verwoed discussie over de juiste opstelling. Die discussie wordt vooral gevoed door de realpolitik, terwijl er meer kaders zijn waarmee internationale politiek benaderd kan worden. Wat als waarden een grotere rol zouden spelen in de wijze waarop politici, experts, journalisten en beleidsmakers de internationale politiek beschouwen?

In een poging de analyse en duiding van de internationale politiek te verrijken, lanceren wij Surreal. Waar realpolitik alomtegenwoordig is in hedendaagse politieke analyses, verrijken wij deze met analyses waarin waardengedreven buitenlandbeleid een centrale rol vervult. Vandaag trappen we af met een kijkje onder de eigen motorkap.

De buren spelen het hard

De toon is gezet. Rob Jetten kiest als nieuwe premier van Nederland voor machtspolitiek op een verhard wereldtoneel. In zijn tweede week vielen de Verenigde Staten en Israël zonder legitimiteit Iran aan. Jetten zei daarop begrip te hebben voor de acties. Ook Tom Berendsen vond weliswaar dat er ‘terechte vragen’ zijn over de aanvallen, maar volgens de minister van Buitenlandse Zaken is het internationaal recht “in de mist van de nieuwe wereldorde...niet het enige kader” waardoor naar de situatie kan worden gekeken.

Het is duidelijk dat Trump, Xi en Poetin redeneren in invloedssferen en geenszins bereid zijn tot compromis of tot denken in win-win scenario’s. Maar ook aan de reactie vanuit Europa is af te lezen dat realpolitik terug van (nooit echt) weg is geweest. De impliciete redenering lijkt dat wanneer de buren het hard spelen, waarden en principes moeten wijken. Nu de oorlog ook steeds meer voelbaar wordt in de levens van Europeanen, is de vraag welke koers voor Jetten en andere Europese leiders als Merz, Starmer en Macron verstandig is en binnen welke kaders die keuzes überhaupt gemaakt kunnen worden.

Het politiek realisme

Hans Morgenthau (1904-1980) en Henry Kissinger (1923-2023) gelden als twee van de invloedrijkste politiek realisten. Hun gedachtegoed is gestoeld op de ideeën van Thucydides, Machiavelli en Hobbes. Morgenthau stelt dat het gedrag van staten, de belangrijkste actoren in de internationale politiek, verklaard moet worden aan de hand van de aard van mensen. Zoals de mens wordt gedreven door macht en deze wil vergaren, zo willen staten macht vergaren en het eigen nationale belang bevorderen. Kissinger voerde het gedachtegoed uit als veiligheidsadviseur van voormalig president Nixon. Onder zijn gezag bombardeerde de VS Noord-Vietnam en Cambodja, en pleegde een coup tegen de democratisch verkozen Chileense president Allende.

‘‘Je kunt blijven praten over internationale fatsoensnormen, maar wij leven in de echte wereld,’’ zei de Amerikaanse adviseur binnenlandse veiligheid Stephen Miller onlangs. Trump had kort ervoor de ingreep in Venezuela gelegitimeerd doordat hij had gehandeld in lijn met ‘‘de ijzeren wetten die altijd al de wereldmacht hadden aangestuurd.’’ In de veiligheidsstrategie van de regering Trump staat dat de VS zullen leunen op ‘realisme’.

Vuile handen

Veel Nederlandse politici leunen evenzeer al decennia op dit machtsrealisme. Zo formuleerde Han ten Broeke, toen parlementariër die namens VVD het woord voerde over buitenlandbeleid, in 2016 tien vuistregels voor de Nederlandse houding op het wereldtoneel. Nederland moest volgens hem geen ‘moraliteit’ en ‘goede bedoelingen’ nastreven, maar met ‘machtspolitiek en pragmatisme’ kon het nationale belang het beste worden gediend.

‘Vuile handen’ maken is volgens Ten Broeke onvermijdelijk. Hij haalt Morgenthau en Kissinger aan. Die laatste stelt dat een land dat morele perfectie nastreeft op den duur perfectie noch veiligheid bereikt. “Vuile handen horen niet alleen bij buitenlandpolitiek, ze worden hoe dan ook gemaakt als men het eigenbelang behartigt.”

De VVD-ministers van Buitenlandse Zaken bedreven in de afgelopen vijftien jaar op dat gedachtegoed keuzes namens Nederland op het wereldtoneel. Dilan Yeşilgöz presenteerde in 2025 een update van de vuistregels van Ten Broeke en vervolgde zo de ingeslagen realpolitieke weg.

Het mocht dan ook niet verbazen dat kabinet-Schoof weigerde te stoppen met het leveren van onderdelen voor de F-35 die door Israël mogelijk in Gaza werden gebruikt, ook nadat gerenommeerde genocide-experts en een VN-commissie hadden vastgesteld dat Israël een genocide pleegt in Gaza. Als gevolg kwam de positie van westerse landen in internationale samenwerkingsverbanden onder druk te staan. Landen uit het mondiale Zuiden verweten Europese landen dubbele standaarden te hebben; een mensenleven in Oekraïne leek meer waard te zijn dan in Gaza. Zelfs als de oorlog in Gaza louter door de lens van belangen wordt bekeken, blijft de vraag wat het de Europese landen heeft opgeleverd om Netanyahu de hand boven het hoofd te houden.

In juli 2023 reisde Premier Rutte af naar Tunesië om een deal te sluiten met de dictator Kais Saied. In ruil voor een forse financiële tegemoetkoming zou Saied voorkomen dat migranten langer de oversteek naar Europa maakten. Nieuwsberichten over migranten die door de autoriteiten in de woestijn werden achtergelaten, haalden de oversteek wel. Rutte was in 2017 nog op bezoek geweest bij een organisatie die de Nobelprijs won vanwege haar inzet voor de democratische toekomst van het land. Nu hielp hij mee om het leiderschap van een dictator te legitimeren. Zelfs als Rutte weinig gaf om het lot van migranten, zullen Europese landen mede dankzij de acties van de oud-premier voor een afzienbare tijd moeten samenwerken met een onvoorspelbare dictator aan de buitengrens. Die dictator heeft bovendien ervaren dat Europa omkoopbaar is.

Eerder werden rond de aanleg van gaspijplijn Nordstream II in 2018 dezelfde dynamieken zichtbaar. De gaspijpleiding tussen Rusland en Duitsland kon op steun van de Nederlandse regering rekenen. Experts waarschuwden voor de risico’s van een grotere afhankelijkheid van Poetin. “Dit is puur een commercieel project,” zei de toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok. De lange termijn risico’s werden overschaduwd door de korte termijn opbrengsten. Vier jaar later begon Rusland de grootschalige invasie in Oekraïne.

Kabinet-Jetten in lastig pakket

Geconfronteerd met de oorlog in Iran is in Europa een fel debat losgebarsten over de rol van de Europa ten opzichte van de Verenigde Staten en in bredere zin op het wereldtoneel. Tijdens een recente toespraak sprak Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen uit dat Europa “…niet langer de hoeder zijn van de oude wereldorde, van een wereld die voorbij is en niet meer terugkomt.” Volgens haar is het tijd om af te vragen of we van “het systeem van consensus en compromis” niet minder hinder dan hulp ondervinden.

Ook uit de eerste uitingen van Merz en Macron blijkt dat zij weinig geloof meer hebben in de op regels-gebaseerde internationale orde. Merz gaf aan dat het internationaal recht duidelijk zijn grenzen kent als het aankomt op een regime dat zelf ook het recht aan zijn laars lapt; Macron legde de voornaamste verantwoordelijkheid van de oorlog bij Iran.

Hoe stelt het nieuwe kabinet-Jetten zich op? In april 2025 zei Jetten, toen nog als D66-leider in de oppositie, dat er behoefte is aan “leiderschap dat over oorlogsmisdaden niet flúistert, maar een streep in het zand trekt.” Maar alles wijst erop dat Nederland ook onder zijn leiding niet kiest voor het internationaal recht.

“Wanorde en geweld veroorzaken momenteel enorme instabiliteit aan onze Europese buitengrenzen en bedreigen dus ook de belangen van Nederland,” schreef Ten Broeke. Waarom heeft het kabinet dan geen kritiek geuit op Trump, die zonder Europese bondgenoten in te lichten aan dit avontuur begon? Experts waarschuwen immers dat de gevolgen van de roekeloze acties van de VS en Israël niet mals zullen zijn. Al op 12 maart rapporteerde de ABN-AMRO dat de oorlog ook Nederlandse economische sectoren hard kan raken. De prijzen voor olie, gas en elektriciteit zijn al fors gestegen en het einde is voorlopig nog niet in zicht. Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat het land van 90 miljoen mensen in sektarisch geweld uiteenvalt en dat grote groepen mensen naar Europa vluchten.

En wat te denken van de lange termijn gevolgen van deze oorlog? Door de illegale aanval van de VS en Israël niet te veroordelen ondermijnen ook Europese landen de regels die het gebruik van geweld moeten reguleren en bovendien gelden als belangrijke basis gelden voor vrede en veiligheid. Hoe moet Nederland als klein land overleven in een wereld waarin louter het recht van de sterkste geldt?

Realisten zullen beargumenteren dat “het opgeheven vingertje” richting Trump niet werkt en dat effectiviteit in de relatie voorop moet staan. Andersom kan de vraag worden gesteld wat het paaien van Trump door Europese leiders tot nu heeft opgeleverd. De Amerikaanse president dreigde recentelijk nog dat als bondgenoten hem niet te hulp schieten in de Straat van Hormuz, dat “heel slecht zal zijn voor de toekomst van de NAVO”. Dat was slechts een aantal weken nadat hij dreigde Groenland te annexeren. Ook kunnen Europese leiders niet verhinderen dat Trump regelmatig de kant van Poetin kiest in de oorlog in Oekraïne.

Het traditioneel trans-Atlantisch georiënteerde Nederland zit door het presidentschap van Trump in een lastig pakket zit: hoe moeten we ons opstellen tegenover deze traditionele bondgenoot die zich steeds vaker als een rivaal opstelt? Dat kabinet-Jetten hiermee worstelt zien we terug in het regeerakkoord. Aan de ene kant herhaalt het kabinet het mantra dat de NAVO als hoeksteen geldt van onze collectieve veiligheid, aan de andere kant zet het kabinet in op een onafhankelijker Europa.

Wij lanceren Surreal

Ondertussen hobbelt Nederland zonder intern een ideeënstrijd te voeren achter de Amerikanen aan. Terwijl er wel degelijk alternatieven zijn voor de Nederlandse opstelling op het wereldtoneel. Als een leider dat laat zien is het Pedro Sánchez. Met zijn ‘no a la guerra’ heeft de Spaanse premier een principiële positie ingenomen ten opzichte van de geweldsescalatie in het Midden-Oosten. Sánchez is van mening dat de effectiviteit van de internationale rechtsorde valt of staat bij de eigen geloofwaardigheid en de bereidheid om die te verdedigen.

De vier pijlers voor het Nederlandse buitenlandbeleid, defensie, diplomatie, ontwikkelingssamenwerking en internationale handel, vragen om een geïntegreerde visie. “Defensie zonder diplomatie […] een hamer zonder richting” en “diplomatie zonder ontwikkelingssamenwerking mist wortels”, schreven Beatrice de Graaf, Tom Middendorp en Rolien Sasse eerder. Een balans tussen hard en soft power is noodzakelijk om tot veiligheid te komen.

De analisten en schrijvers van Surreal proberen antwoorden te vinden op vragen over de veranderende trans-Atlantische relatie, de rol van Europa op het wereldtoneel, de uitholling van de democratie, de noodzaak voor een autonome Europese digitale infrastructuur en de klimaatdoelstellingen die verder uit zicht raken. Het antwoord ligt niet in het meegaan met Trumps grillen, maar ook vasthouden aan het oude zou naïef zijn. Wij geloven dat belangen en waarden hand in hand gaan. En dat we de op regels gebaseerde internationale rechtsorde niet aan de kant moeten schuiven, maar drastisch moeten hervormen. Surreal gaat op zoek naar antwoorden.

Leonie Coppes en Ties Huis in ‘t Veld zijn editors-in-chief van Surreal.