Ik zie in de praktijk, en hoor dit ook regelmatig terug, dat veel hulpverlening oplossingsgericht is. Hoe zorgen we ervoor dat je weer verder kunt? Hoe kun je je leven opnieuw vormgeven?

Maar naar mijn idee wordt daarmee een heel belangrijk onderdeel van het proces overgeslagen.

Door te onderzoeken hoe je leven verlopen is, hoe je bent opgegroeid, maar ook wat er generationeel is doorgegeven, ontdek je waar je pijn, verdriet, overtuigingen en patronen vandaan komen.

En ergens in dat proces, wanneer je begint te ontdekken wie je eigenlijk bent, komt ook het besef van wat je allemaal hebt gemist.

"Wie had ik kunnen zijn als ik wel was gezien?"

"Als iemand mij had begeleid, als iemand mij had uitgelegd hoe mijn binnenwereld werkte. Als ik niet zo ontzettend verdwaald was geweest in wie ik was en hoe de wereld op mij reageerde."

"Wat als ik had geweten dat mijn intensiteit, mijn manier van denken, voelen en waarnemen niet verkeerd was?"

En misschien nog wel pijnlijker: het besef dat wat je destijds zo ontzettend nodig had, nooit gekomen is. En dat het ook niet meer alsnog kan komen zoals je het toen nodig had.

Daar moet je iets mee. Daar ligt een proces van acceptatie.

Dat is serieuze rouw.

Dat is levend verlies.

Verlies van emotionele behoeften waaraan nooit tegemoet is gekomen. Van hechtingsbehoeften, van de ruimte om jezelf te ontdekken en je identiteit te ontwikkelen.

Het verlies van het leren kennen van je eigen veerkracht, je sterktes en je mogelijkheden.

Van het vertrouwen dat je nooit in jezelf hebt kunnen ontwikkelen, omdat datgene wat jouw kracht had kunnen zijn, steeds werd gespiegeld als te veel, als verkeerd of als tekortkomen.

En als je daar jarenlang in hebt geleefd, wat heeft dat dan betekend voor de keuzes die je hebt gemaakt? Voor de relaties die je bent aangegaan? Voor de ruimte die je jezelf hebt toegestaan om te groeien?

Het gaat ook over rouwen om een leven dat je nooit hebt kunnen leiden. Om mogelijkheden die je misschien nooit hebt durven onderzoeken, omdat je niet wist waartoe je in staat was.

Wie had je kunnen worden als er vanaf het begin bedding was geweest voor wie je werkelijk bent?

Hoe had je nu in het leven gestaan?

Ik vind dat we deze rouw veel serieuzer moeten nemen binnen de begeleiding van hoogbegaafde volwassenen.

Want hoe kun je werkelijk in verbinding komen met wie je bent, als er geen ruimte is geweest om te onderzoeken wat het je heeft gekost om jarenlang iemand anders te moeten zijn?

En ik geloof erin dat je gevoelsmatig zo oud blijft als dat kind waar zoveel pijn ligt. Dat zorg voor deze emotie essentieel is.

Soms zijn intense lessen nodig om intens te kunnen leren. Soms is een diep dal nodig om jezelf opnieuw te ontmoeten.

Maar wat had het mij ontzettend veel gescheeld als ik destijds iemand was tegengekomen die mijn binnenwereld kon omschrijven. Iemand die woorden kon geven aan alles wat ik voelde, dacht en ervaarde.

Iemand die mij had kunnen laten zien dat ik niet raar, gek of dom was. Dat alles waar ik zo onzeker over was, alles waarvan ik dacht dat het iets slechts over mij zei, misschien wel mijn grootste kracht was.

Want wanneer je jarenlang denkt dat er iets mis is met wie je bent, ga je jezelf aanpassen. Je ontwikkelt patronen, overtuigingen en bescherming. En ergens onderweg raak je steeds verder verwijderd van jezelf.

Mijn weg van instorten naar volledige verbinding met mezelf heeft twaalf jaar geduurd.

En ik geloof oprecht dat dit geen twaalf jaar had hoeven zijn als ik eerder iemand was tegengekomen die mij werkelijk begreep.

Daarom wil ik je iets meegeven.

Als je de kans krijgt om jezelf beter te leren kennen, om iemand te ontmoeten die jouw binnenwereld begrijpt, die je kan spiegelen en je helpt om inzicht te krijgen in wat je al die jaren met je meedraagt, pak die kans dan.

Blijf niet jarenlang twijfelen of je het wel nodig hebt. Of je het niet gewoon zelf moet kunnen. Of het nu wel het juiste moment is.

Want hoeveel tijd wil je nog besteden aan het twijfelen aan jezelf? Aan aanpassen, overleven en jezelf klein houden?

Je hoeft niet eerst volledig vast te lopen voordat je jezelf toestemming geeft om te groeien.

Ik kan je niet vertellen hoe lang jouw proces zal duren. Maar ik weet wel hoeveel verschil het kan maken als je eindelijk iemand tegenover je hebt die begrijpt wat er in jou omgaat.

Gun jezelf die ontmoeting. Gun jezelf de kans om te ontdekken wie je werkelijk bent.

Want misschien is datgene waar je al je hele leven aan twijfelt, juist waar jouw grootste kracht ligt.

Eigenlijk, misschien stiekem, willen we gewoon dat ze drie stappen voor zijn. Dat ze begrijpen wat we bedoelen voordat we het hebben uitgesproken. Waar onze behoeften liggen, wat onze emoties zijn en waar we mee zitten.

En vooral ook hoe mooi, puur, krachtig en geweldig we zi…

Read more

Jarenlang was ik op zoek naar mensen die mij zagen. Jarenlang was ik op zoek naar iemand die tegen me zei: Ik begrijp je, ik zie je, het is goed.

Jarenlang was ik op zoek naar normaal zijn. Omdat normaal zijn veiligheid biedt. Het was voor mij de sleutel tot verbinding, tot leuk gevonden worden, tot leven.

Maar eigenlijk heb ik in mijn eigen proces geleerd dat het er niet om gaat dat een ander mij ziet, maar dat ik mezelf zie.

Het gaat hier over zelfacceptatie, maar ook over innerlijke toestemming om te mogen zijn wie ik ben. Om te mogen bewegen zoals ik ben.

Ook al zal niemand mij volledig begrijpen. Ook al is mijn diepte veel dieper dan een ander aankan.

Omdat ik heb leren bewegen vanuit wie ik ben en mezelf daarin toestemming heb gegeven, voel ik balans. Ik voel zelfcompassie, zelfliefde en bestaansrecht.

Ik voel bestaansrecht om te mogen zijn.

En natuurlijk zit hier een enorm rouwproces in. Ik heb gerouwd, enorm.

Om de eenzaamheid, om het niet gezien en begrepen worden, om de wederkerigheid waar ik zo naar verlangde, maar die ik jarenlang niet kon vinden.

Levend verlies is niet te onderschatten.

Ik heb die eenzaamheid leren dragen. Ik vecht er niet meer tegen. Alles mag er zijn, ook de leegte die ik jarenlang heb gevoeld.

En juist doordat ik mezelf toestemming geef om te zijn wie ik ben, hoef ik die leegte niet meer door een ander te laten vullen.

Ik ben.

Wat als die afwijzing zo diep zit dat je jezelf bent gaan afwijzen, omdat je ooit hebt ervaren dat wie je bent niet helemaal welkom was?

Dan gaat het niet om het leren tolereren van je eigen fouten of het minder perfectionistisch zijn in je werk. Het gaat veel dieper dan dat.

Het gaat over bestaansrecht, over schaamte. Schaamte voor je kwetsbaarheid, schaamte voor het opvallen, voor het anders zijn, voor het niet jezelf kunnen zijn zonder het risico te lopen afgewezen te worden.

Misschien zit hier nog een diepere laag. Dat je niet alleen bang bent voor de afwijzing van een ander, maar dat je die afwijzing inmiddels zo hebt geïnternaliseerd dat je jezelf voortdurend afwijst.

Faalangst kan dan een bescherming worden tegen het opnieuw ervaren van die afwijzing.

Ik weet nog dat ik in groep 2 vaak hielp met het opruimen van spullen, omdat ik sneller klaar was dan de rest. Totdat ik te horen kreeg dat ik me nergens mee moest bemoeien. Vanaf dat moment besloot ik dat ook niet meer te doen. Ik heb nooit meer iemand geholpen met opruimen.

In groep 4 was ik met rekenen zo ontzettend snel dat ik binnen twee minuten klaar was met mijn werk. Elke keer weer, maandenlang. Totdat de juf naar me toe kwam en zei: "Ik had in groep 2 nooit verwacht dat jij in groep 4 zo slim zou zijn."

Vanaf groep 5 kreeg ik ruzie met de juf. Mijn behoefte aan autonomie was te groot voor haar. Ik liep tegen een muur van hiërarchie, autoriteit en niet begrepen worden.

In die tijd had ik ook dystrofie aan mijn knieën. Achteraf denk ik weleens: moet je kijken hoeveel stress zo'n kind intern ervaart. Het moet ergens naartoe. En als je daarnaast zes uur per week op hoog niveau turnt, krijgt je lichaam nogal wat te verduren. Maar die juf zei letterlijk tegen mij dat ik het deed voor aandacht.

Vanaf groep 6, 7 en 8 zorgde ik ervoor dat ik vooral op de gang zat. Omdat ik daar niet vrijwillig mocht zitten, zorgde ik dat ik eruit werd gestuurd. Ik verstoorde de les, was brutaal en ging over grenzen heen. Want op de gang had ik rust. Rust in mijn lijf, rust in mijn hoofd. Daar kon ik gewoon mijn werk doen, op mijn eigen tempo.

Als ik de juf eenmaal aan het uitdagen was, ging ik door en door. Ik weet nog dat in groep 6 bij iedere waarschuwing een streepje werd gezet. Ieder streepje betekende vijf minuten nablijven. Uiteindelijk had ik twaalf streepjes en moest ik een uur nablijven.

Maar ik gaf me niet gewonnen.

Vanbinnen voelde ik me eenzaam, onbegrepen en verdrietig. Maar no way dat zij daarachter zouden komen. Huilen deed ik thuis, 's avonds in mijn bed. Fantaseren over de dood deed ik als ik 's nachts alleen was. Maar overdag zouden ze mij niet klein krijgen.

Het was zo beschadigend dat ik thuis niet meer herstelde. Ik nam de pijn mee naar huis en reageerde die af op mijn ouders. Ik was voor hen onbereikbaar geworden. En zij hadden het niet anders kunnen doen.

In veel boeken lees ik dat kinderen die veilig gehecht zijn veerkrachtig zijn. En dat wanneer er problemen ontstaan in de jeugd, er als eerste naar de ouders wordt gekeken.

Maar wat als die ouders juist voor een veilige hechting zorgen? Wat als zij zien hoe beschadigend school voor hun kind is en met hun handen in het haar zitten, omdat ze zo ontzettend machteloos zijn?

Ze zien hun kind tussen hun handen wegglijden en kunnen er niets aan doen, omdat school altijd machtiger lijkt te zijn dan de ouder.

Het rebelse, afgesloten kind is eenzaam. Heel eenzaam. Maar is te beschadigd om te kunnen ontvangen.

Maar een kind begint nooit rebels. Het begon ooit als een puur, lief, verbindend kind.

Op mijn Instagram @hoogbegaafdevrouw heb ik sinds begin 2024 meer dan 15.000 volgers, waarvan 90% vrouw.

Hoe vrouwen hoogbegaafdheid ervaren vanuit therapeutisch oogpunt, dus de vrouwen die ergens tegenaan lopen, die hoogbegaafdheid niet echt zien als een kracht, maar meer als iets wat veel pijn doet. Vrouwen waarbij hoogbegaafdheid een belemmering kan zijn of betekent dat zij zichzelf loslaat om te kunnen functioneren binnen de maatschappij. Kan ik ondertussen wel zeggen.

Maar waar is de hoogbegaafde man? Ervaren zij geen problemen? Hebben zij geleerd hun emoties achter een deur te plaatsen? Moeten ze sterk zijn? Vinden ze het allemaal wel prima? Of zit er schaamte? Schaamte om erover te praten? Zoeken ze al hulp en hoe ziet die hulp er dan uit? Ik heb geen idee.

Ik ben nieuwsgierig, want we horen vrouwen heel vaak zeggen: ja, mijn kind is hoogbegaafd, maar dat heeft-ie niet van mij, dat heeft hij van mijn man. Maar wat gebeurt hier daadwerkelijk? Want we hebben nu het beeld in de maatschappij dat mannen veel meer ruimte krijgen om hoogbegaafd te zijn. Maar op het moment dat een moeder zegt: hij heeft het niet van mij, maar van zijn vader, ontkent zij dan zichzelf? Of ziet zij haar man in zijn waarden? Dat is een belangrijk onderscheid, want op het moment dat ze zichzelf ontkent, ziet ze nog steeds haar man niet, dan ontkent zij zichzelf. Dan zit daar een pijn, een trauma of een andere blokkade om een actueel zelfbeeld te hebben. Maar op het moment dat ze het echt over haar man heeft, dan wordt hij erkend in wie hij is. Dan wordt hij gezien. Hoe ervaart de man-van dit dan?

We denken dat mannen veel meer gezien worden in hun hoogbegaafdheid. Maar bij mij is de vraag: is dat zo? Of zien we vooral de cognitieve waarde? Want mogen mannen sensitief zijn? Mogen mannen zorgzaam zijn? Mogen mannen zeggen: ik trek een fulltime baan niet, ik ga parttime werken, want ik heb die energie niet? Of heeft de man vooral geleerd om sterk te zijn, om een gezin te dragen, verantwoordelijkheid te hebben voor het welzijn van zijn familie? Een hoge functie te ambiëren?

Dit ga ik onderzoeken.

Ik zie steeds vaker dat als mensen niet op zichzelf durven te vertrouwen, uit verbinding zijn met wie ze zijn, nooit gehoord hebben dat ze goed genoeg zijn, nooit gemerkt hebben dat ze een volwaardig persoon zijn in hun doen en laten, kennis en kunde, dat die leegte in zichzelf zich uit in eenzaamheid.

De constante pijn van alleen zijn, niet begrepen worden, niet gezien worden. Maar ook de constante leegte van verbinding.

En we hebben mensen nodig om te verbinden met elkaar. We hebben mensen nodig om te verbinden met onszelf. Want doordat we ons door de ogen van een ander zien, leren we dat we het waard zijn, wat we kunnen, waar we goed in zijn. En laat nou net dat schaars zijn bij een hoogbegaafd persoon dat nooit gezien is.

Maar wat als we de spiegels leren bouwen in onszelf in plaats van buitenaf? Dat we onze eigen visie creëren, eigen meetlat ontwikkelen.

Want deze eenzaamheid zal als hoogbegaafde niet vanzelf overgaan. Je leeft in een wereld waar weinig zijn zoals jij bent. Waar je gelijkgestemden kan tegenkomen, opzoeken en ervaren, maar die nooit volledig het gat gaat opvullen.

Want was als het gat van deze eenzaamheid niet het gezien worden is door de ander, maar gezien worden door jezelf?

Als ik met iemand spreek over hoogbegaafdheid, merk ik vrijwel altijd dat het eerste wat opkomt een IQ-score is, een grens van 130, een uitslag van een test, een label dat ooit werd toegekend of juist nooit is toegekend terwijl het gevoel dat er iets anders is al zolang aanwezig is als iemand zich kan herinneren.

Maar hoogbegaafdheid is voor mij geen getal en ook geen diagnose en ook geen eigenschap die je hebt of niet hebt, het is een manier van zijn die zich niet laat vangen in een score en die pas echt zichtbaar wordt op het moment dat iemand zich veilig genoeg voelt om zichzelf volledig te laten zien, inclusief alles wat lange tijd is ingeslikt, afgeschermt of weggestopt.

Wat ik in mijn praktijk zie is bijna nooit de kern van hoogbegaafdheid direct, wat ik zie zijn de lagen die er overheen zijn gegroeid in de jaren dat iemand heeft geprobeerd te passen, te functioneren, erbij te horen en te voldoen aan wat de omgeving vroeg, terwijl die omgeving nooit volledig kon spiegelen wie iemand werkelijk was.

Perfectionisme is dan geen talent maar een manier om fouten te voorkomen, een hoge lat is geen kwaliteit maar een poging om niet opnieuw tekort te schieten, aanpassen is geen sociale vaardigheid maar een overlevingsstrategie die op een gegeven moment zo vanzelfsprekend is geworden dat iemand zelf niet meer ziet dat hij het doet.

Maar onder die lagen is de kern altijd aanwezig gebleven, onveranderd, wachtend op ruimte. Wachtend op veiligheid.

Het Delphi-model: hoogbegaafdheid van binnenuit beschreven

In 2007 kwamen twintig mensen bij elkaar die allemaal hoogbegaafd waren en allemaal werkten met hoogbegaafden, en ze stelden zichzelf een vraag die eigenlijk zelden wordt gesteld in de wereld van onderzoek en diagnostiek: wie zijn wij eigenlijk?

Niet wat kunnen we, niet wat presteren we, niet hoe scoren we op een test, maar wie zijn we als mensen, hoe ervaren we de wereld, wat beweegt ons, wat voelen we, wat willen we?

Het resultaat van dat gesprek werd het Delphi-model hoogbegaafdheid, en de omschrijving die eruit voortkwam is voor mij nog steeds de meest eerlijke en herkenbare beschrijving van wat hoogbegaafdheid werkelijk is: een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker die complexe zaken aankan, autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard, een sensitief en emotioneel mens, intens levend, die plezier schept in creëren.

Wat het Delphi-model onderscheidt van alle andere definities is dat het existentieel is, het beschrijft niet alleen wat hoogbegaafden kunnen maar wie ze zijn, in hun zijn, hun denken, hun voelen, hun willen, hun waarnemen en hun doen, en het erkent dat die facetten niet los van elkaar bestaan maar voortdurend met elkaar in wisselwerking zijn.

Het model beschrijft zes dimensies: zijn, dat staat voor autonomie en een sterk gevoel van eigenheid, denken, dat staat voor hoogintelligentie en het vermogen om snel en diep te verwerken, voelen, dat staat voor een rijkgeschakeerde emotionele binnenwereld, willen, dat staat voor een gedreven, nieuwsgierige innerlijke motor, waarnemen, dat staat voor hoogsensitiviteit en het scherp opvangen van signalen uit de omgeving, en doen, dat staat voor creativiteit en een diepgewortelde behoefte om te creëren en te scheppen.

Samen vormen deze zes dimensies een beeld van iemand die intens leeft, diep voelt, snel verwerkt, sterk autonoom is en van nature voortdurend op zoek is naar betekenis, verbinding en ruimte om te creëren.

Maar wat het Delphi-model beschrijft is de kern van hoogbegaafdheid, de manier van zijn die er altijd al was en er altijd zal zijn en wat ik in de praktijk bijna nooit als eerste zie is die kern, want die zit vaak diep onder lagen van aanpassing, bescherming en overtuigingen die ooit nodig waren maar dat vandaag niet meer altijd zijn

Wat er gebeurt als de omgeving de kern niet kan dragen

Een hoogbegaafd kind is intens, het voelt scherp, denkt snel, ziet meer lagen dan de mensen om het heen, stelt vragen die niemand verwacht, raakt ontroerd door dingen die anderen nauwelijks opvallen, en heeft een diepgewortelde behoefte aan verbinding, eerlijkheid en ruimte om te zijn wie het is.

Maar wat er in de praktijk vaak gebeurt is dat die intensiteit niet altijd wordt ontvangen als kracht, als gave, als iets wat prachtig en waardevol is, maar als te veel, als lastig, als afwijkend van de norm, en dus leert een hoogbegaafd kind al vroeg om zichzelf in te houden, om minder te zijn, om te passen, om de omgeving niet te overladen met wie het werkelijk is.

Thuis kan dit gebeuren wanneer ouders de intensiteit van hun kind niet herkennen of er geen raad mee weten, niet vanuit onwil maar vaak gewoon omdat ze het zelf niet kennen, en op school bevestigt een omgeving die is ingericht op het gemiddelde hetzelfde gevoel, want wie te snel gaat wordt afgeremd, wie te veel vragen stelt wordt gevraagd rustig te zijn, wie te diep voelt wordt gezegd dat het overdreven is.

En zo nestelt zich diep vanbinnen een overtuiging die niemand hardop heeft uitgesproken maar die een hoogbegaafde toch heeft geleerd: er is geen plek voor wie ik werkelijk ben.

Wat ik in mijn praktijk zie bij vrijwel alle hoogbegaafde volwassenen die bij me komen is dat zij al jarenlang leven vanuit die overtuiging, dat zij hebben geleerd zichzelf kleiner te maken, minder zichtbaar te zijn, hun gedachten en gevoelens te filteren voordat ze iets zeggen, altijd te checken of wat ze voelen klopt of dat ze het misschien overdrijven, en dat al die energie die daarin gaat zitten energie is die niet meer beschikbaar is voor wat ze werkelijk willen: denken, voelen, creëren, verbinden, groeien.

Dabrowski en de vijf overexcitabilities

De Poolse psychiater en psycholoog Kazimierz Dabrowski beschreef in de twintigste eeuw iets wat hij psychische overexcitability noemde, en zijn werk is voor mij een van de meest treffende beschrijvingen van wat het betekent om hoogbegaafd te zijn op een niveau dat verder gaat dan intelligentie alleen.

Dabrowski observeerde dat sommige mensen van nature een veel hogere mate van psychische prikkelbaarheid hebben dan anderen, niet als stoornis, niet als probleem, maar als aangeboren eigenschap die betekent dat zij de wereld intenser ontvangen, dieper verwerken, sterker voelen en met meer intensiteit reageren op alles wat zij meemaken.

Hij onderscheidde vijf vormen van die overexcitability, en wie ze leest herkent daarin vrijwel direct het profiel van een hoogbegaafde.

De eerste is psychomotorische overexcitability, die zich uit in een enorme hoeveelheid energie, een behoefte aan beweging en actie, een hoofd dat voortdurend aanstaat, soms moeite met stilzitten of ontspannen, en een neiging om te bewegen vanuit impuls en enthousiasme, waarbij het lichaam de innerlijke intensiteit als het ware probeert te uiten in beweging.

De tweede is sensorische overexcitability, die zich uit in een verhoogde gevoeligheid voor zintuiglijke prikkels, waarbij geluiden harder binnenkomen dan bij anderen, licht intenser wordt ervaren, geuren sterker zijn, aanraking meer wordt gevoeld, en de sensorische omgeving als overweldigend kan worden wanneer er te veel prikkels tegelijk zijn.

De derde is intellectuele overexcitability, die zich uit in een diepgewortelde leerhonger, een behoefte om te begrijpen en te analyseren, een natuurlijke neiging om verbanden te leggen tussen ogenschijnlijk ongerelateerde dingen, een voorliefde voor complexiteit en abstractie, en een gevoel van ongemak wanneer iemand gedwongen wordt om oppervlakkig te blijven in een gesprek of een taak terwijl het brein al veel verder is en wil gaan.

De vierde is psychische overexcitability in de zin van verbeelding en fantasie, die zich uit in een levendige innerlijke wereld, het vermogen om diep op te gaan in verhalen, muziek, kunst en ideeën, een sterke neiging tot dromen en fantaseren, en een intense beleving van alles wat de verbeelding raakt, waarbij de grens tussen wat gevoeld en wat verzonnen is soms dun kan zijn.

De vijfde en misschien meest kenmerkende voor hoogbegaafde volwassenen die bij mij komen is psycho-emotionele overexcitability, die zich uit in een intense emotionele beleving van alles wat iemand meemaakt, een sterk empathisch vermogen, een diep gevoel van verantwoordelijkheid voor anderen en voor de wereld, een intense reactie op onrecht, een scherp geweten, en een manier van verbinden met andere mensen die verder gaat dan oppervlakkigheid, waarbij echte verbinding voelt als een existentiële noodzaak en de afwezigheid ervan als een even existentieel gemis.

Wat Dabrowski begreep en wat mij raakt in zijn werk is dat hij al deze vormen van intensiteit niet zag als tekortkomingen, maar als potentieel, als aanwijzingen dat er een rijke binnenwereld aanwezig is die vraagt om ruimte, erkenning en de juiste omgeving om tot zijn recht te komen.

Positieve desintegratie: de weg door de pijn heen

Naast de overexcitabilities beschreef Dabrowski ook een theorie over persoonlijkheidsontwikkeling die hij positieve desintegratie noemde, en ook die theorie is voor mij in mijn praktijk van grote waarde gebleken.

De kern van zijn gedachte is dat echte persoonlijkheidsgroei niet lineair verloopt en ook niet altijd aangenaam is, maar dat het juist de momenten van crisis, ontreddering, twijfel en pijn zijn die de motor vormen achter een diepere, meer authentieke manier van leven.

Dabrowski beschreef vijf niveaus van ontwikkeling, en de beweging van het ene naar het andere niveau gaat niet vanzelf en ook niet zonder wrijving, maar vraagt om het loslaten van oude overtuigingen, patronen en manieren van zijn die ooit functioneel waren maar dat op een gegeven moment niet meer zijn.

Op het eerste niveau functioneert iemand vanuit wat de omgeving vraagt, vanuit sociale normen, verwachtingen en aanpassing, en er is weinig innerlijke spanningsruimte, want wie zo leeft past zich aan en overleeft.

Op het tweede niveau begint er iets te bewegen, er ontstaat innerlijke spanning, een gevoel dat het zo niet meer kan, een toenemend bewustzijn van de kloof tussen wie iemand is en wie iemand heeft geleerd te zijn, en dat is niet aangenaam, het gaat gepaard met crisis, angst, ontreddering en soms een diep gevoel van verloren zijn.

Op het derde en vierde niveau begint de persoonlijkheid zich te herorganiseren vanuit een diepere, meer authentieke kern, waarbij externe normen en verwachtingen steeds minder leidend worden en de eigen waarden, het eigen geweten en de eigen innerlijke stem steeds meer het kompas vormen.

Op het vijfde niveau ten slotte beschreef Dabrowski een staat van secundaire integratie, waarin iemand volledig leeft vanuit de eigen authentieke kern, in volledige verbinding met zichzelf en met de wereld om zich heen, en dit niveau achtte hij zeldzaam maar bereikbaar voor mensen met een hoge mate van psychische intensiteit, met andere woorden voor hoogbegaafden.

Wat mij zo raakt in Dabrowski’s werk is zijn centrale overtuiging dat de crisis niet het probleem is maar de doorgang, dat de pijn van desintegratie niet iets is om zo snel mogelijk op te lossen maar iets om doorheen te gaan, omdat het aan de andere kant van die pijn is dat iemand zichzelf werkelijk terugvindt.

En dat is precies wat ik zie in mijn praktijk, dat de momenten waarop het het zwaarst is, waarop iemand het meeste moeite heeft om te functioneren, soms juist de momenten zijn waarop het herstel is begonnen, waarop er eindelijk genoeg veiligheid is om te voelen wat jarenlang geen plek heeft gehad, en dat wat van buitenaf uitziet als achteruitgang van binnenuit het begin kan zijn van de weg omhoog.

Hoogbegaafdheid en het zenuwstelsel

Iets wat in veel beschrijvingen van hoogbegaafdheid weinig aandacht krijgt maar wat ik in mijn praktijk als een van de meest bepalende factoren zie is de rol van het zenuwstelsel, want een hoogbegaafd zenuwstelsel is van nature anders georganiseerd dan een gemiddeld zenuwstelsel en verwerkt prikkels, emoties en informatie op een manier die fundamenteel verschilt van wat de meeste omgevingen op zijn gebouwd.

Wat dit in de praktijk betekent is dat veel hoogbegaafde volwassenen niet alleen overprikkeld kunnen raken door externe prikkels maar ook door interne prikkels, door te veel gedachten tegelijk, door emoties die intens binnenkomen voordat ze verwerkt kunnen worden, door het voortdurende bewustzijn van meerdere lagen in een gesprek of situatie tegelijk, en door de kloof tussen wat ze innerlijk weten of voelen en wat er om hen heen daadwerkelijk wordt uitgesproken of erkend. Het aanpassen, het beschermen.

Wanneer een hoogbegaafde jarenlang in een omgeving heeft geleefd die zijn of haar manier van zijn niet kon dragen, leert het zenuwstelsel dat de omgeving niet veilig is, en begint het voortdurend te scannen op gevaar, op afwijzing, op signalen dat er iets fout gaat, en dat kost enorme hoeveelheden energie, want een zenuwstelsel dat in overleven staat kan niet tegelijkertijd volledig aanwezig zijn, leren, verbinden en creëren.

Wat ik dan ook vaak hoor van hoogbegaafde volwassenen is niet alleen dat ze zich onbegrepen voelen maar ook dat ze uitgeput zijn, dat ze niet weten waarom ze zo moe zijn terwijl ze soms niet eens zoveel doen, dat ze het gevoel hebben dat ze voortdurend hun best moeten doen om te functioneren terwijl het voor anderen zo moeiteloos lijkt te gaan, en dat gevoel van uitputting is geen zwakte maar de logische uitkomst van een zenuwstelsel dat jarenlang hard heeft gewerkt om te overleven in een omgeving die niet aansloot.

Waar ik naar kijk in mijn praktijk

Als ik met iemand werk kijk ik niet naar wat er mis is of wat er moet worden opgelost, want ik geloof niet dat er iets mis is, ik kijk naar wat iemand heeft moeten ontwikkelen om te kunnen blijven functioneren in een omgeving die zijn of haar manier van zijn niet volledig kon dragen, en ik kijk naar wat er onder die bescherming nog steeds aanwezig is en altijd aanwezig is gebleven.

Ik kijk naar het systeem waarin iemand is opgegroeid, naar de patronen die generaties lang zijn doorgegeven, naar de loyaliteiten die iemand heeft opgebouwd aan mensen en omgevingen die misschien nooit de bedding konden bieden die er nodig was, en naar wat het heeft betekend voor de identiteitsontwikkeling om zo lang te hebben moeten aanpassen.

Ik kijk ook naar het lichaam, want wat niet in woorden kan worden uitgedrukt wordt opgeslagen in het lichaam, en een zenuwstelsel dat lang in overlevingsstand heeft gestaan heeft tijd, ruimte en veiligheid nodig om weer te kunnen landen.

En ik kijk naar de kern, naar wat er altijd al aanwezig was onder alle lagen, naar de intense nieuwsgierigheid, de diepgewortelde behoefte aan verbinding, het scherpe waarnemen, de levendige innerlijke wereld, het verlangen om te creëren en te begrijpen en te betekenen.

Hoogbegaafdheid wordt voor mij pas echt zichtbaar op het moment dat iemand zich veilig genoeg voelt om de beschermingslagen los te laten en zichzelf weer te laten zien, niet omdat iemand dat vraagt maar omdat het eindelijk kan, niet om te veranderen wie iemand is maar om terug te keren naar wat altijd al van hem of haar was.

Wat dit betekent voor begeleiding

Wanneer iemand bij mij komt is mijn eerste vraag nooit wat er mis is, maar wie iemand is, wat iemand heeft meegemaakt, wat iemand heeft geleerd te doen om te overleven en wat er mogelijk is wanneer er ruimte ontstaat om dat los te laten.

Ik werk systemisch, wat betekent dat ik niet alleen naar de persoon kijk maar ook naar het systeem waarbinnen die persoon is gevormd, naar het gezin van herkomst, de school, de omgeving, de generaties die zijn voorafgegaan, en naar wat er in die systemen is meegedragen dat misschien nooit van de persoon zelf was maar dat wel als zodanig is gaan voelen.

En ik werk vanuit een diep respect voor wie iemand is en voor alles wat iemand heeft gedaan om hier te komen, want wie bij mij komt heeft jarenlang gedragen wat misschien nooit van hem of haar was, heeft zich aangepast op manieren die enorme energie hebben gekost, heeft geprobeerd te passen in vormen die nooit zijn gebouwd voor wie hij of zij werkelijk is.

Dat verdient erkenning, geen oplossing.

En vanuit die erkenning, vanuit het besef dat er niets mis is maar dat er iets heeft gemist, dat er ruimte had moeten zijn die er niet was, begint soms langzaam de beweging terug naar wie iemand altijd al was.

Als thuiskomen.

Niet één puzzelstukje, maar honderden.

Dingen waarvan je jarenlang dacht dat ze niets met elkaar te maken hadden, lijken ineens onderdeel te zijn van hetzelfde verhaal. Hoe je denkt, hoe je voelt, waar je op vastloopt, waarom bepaalde dingen je zo diep raken, waarom je op sommige plekken nooit helemaal leek te passen, waarom je zoveel kunt begrijpen en tegelijkertijd soms aan de eenvoudigste dingen twijfelt.

Het kan voelen als thuiskomen.

En toch zie ik ontzettend veel mensen precies op dat moment terugdeinzen.

Read more

Want wie zou ik dan zijn?

Het meisje dat zich anders voelde, zich vaak eenzaam en onbegrepen voelde, dacht dat ze dom was, faalangst ontwikkelde en steeds bozer werd op de buitenwereld?

De puber die ineens meer autonomie kreeg, vrienden had, uitging, plannen maakte en altijd bezig was, en oprecht dacht dat ze leefde, terwijl ik achteraf denk dat ik vooral heel goed had geleerd om niet stil te hoeven staan bij wat er vanbinnen gebeurde?

Of ben ik de jonge vrouw van 21, van wie het lichaam uiteindelijk stopte, die na jaren van paniekaanvallen uitvalsverschijnselen kreeg en op een gegeven moment niet eens meer wist wie ze was, wat ze voelde of wat ze wilde?

Misschien ben ik het allemaal.

Ik denk dat daar voor mij steeds meer de betekenis van jezelf zijn zit.

Niet in het terugvinden van één versie van jezelf van vóór alles wat er gebeurd is, want die versie bestaat niet los van alles wat daarna kwam, maar in het kunnen verdragen dat je gevormd bent door alles wat je hebt meegemaakt, door de mensen om je heen, door je eigen denken en voelen, door pijn, verbinding, afwijzing, bescherming, autonomie, verlies, liefde en ontwikkeling, zonder dat je daaruit hoeft te concluderen dat je daardoor minder jezelf bent geworden.

Want ook mijn bescherming was van mij.

Mijn boosheid was niet het tegenovergestelde van wie ik werkelijk was. Het was een manier waarop ik mezelf beschermde toen ik nog niet kon begrijpen wat eronder gebeurde.

Mijn altijd bezig zijn was niet een nepversie van mij. Het had een functie.

Mijn aanpassen was niet simpelweg een fout patroon dat weggewerkt moest worden. Er zijn momenten geweest waarop aanpassen mij hielp om onderdeel te blijven van een omgeving waarvan ik afhankelijk was.

En zelfs het moment waarop ik mezelf volledig kwijtraakte, hoort inmiddels bij wie ik ben.

Daar begon een proces dat jaren heeft geduurd, waarin ik niet zozeer een betere versie van mezelf moest worden, maar opnieuw moest leren voelen wat van mij was, wat ik nodig had, waar mijn grenzen lagen, wat ik werkelijk dacht en hoeveel van mijn referentiekader eigenlijk buiten mijzelf was komen te liggen.

Misschien zit daar voor mij een belangrijk verschil.

Jezelf zijn is niet hetzelfde als altijd doen wat je voelt.

Het is ook niet hetzelfde als nooit aanpassen, nooit rekening houden met anderen of volledig onafhankelijk worden van wat de buitenwereld van je vindt.

We zijn relationele wezens. We ontwikkelen ons in relatie tot anderen, we hebben anderen nodig, we worden geraakt door afwijzing en veranderen door liefde, verlies, ouderschap, relaties, werk en alles wat het leven met zich meebrengt.

Autonomie betekent voor mij daarom ook niet dat de ander er niet meer toe doet.

Autonomie betekent dat ik er óók nog ben wanneer de ander er is.

Dat ik kan horen dat iemand iets anders van mij vindt, zonder onmiddellijk mijn eigen waarneming kwijt te raken.

Dat ik onderdeel kan zijn van een groep zonder voortdurend te hoeven onderzoeken welke versie van mij daar het beste in past.

Dat ik een grens kan voelen voordat mijn lichaam hem voor mij hoeft te trekken.

Dat ik kan erkennen dat iets pijn doet zonder mezelf daarvoor af te wijzen.

Dat ik kan groeien zonder iedere eerdere versie van mezelf achteraf verkeerd te hoeven maken.

En misschien is dat ook waarom ik moeite heb met het idee dat heling betekent dat je uiteindelijk een soort eindpunt bereikt waarop alles verwerkt is, je patronen verdwenen zijn en je alleen nog vanuit je ‘authentieke zelf’ leeft.

Zo ervaar ik mijn eigen leven helemaal niet.

Ik voel nog steeds intensiteit. Ik ken nog steeds eenzaamheid. Ik ben eigenwijs, autonoom, denk ontzettend snel, kan volledig opgaan in iets wat mij interesseert en kan me net zo hard afvragen waar ik in vredesnaam mee bezig ben. Ik ervaar pijn, verlies, onzekerheid, flow, liefde, kracht en soms alles ongeveer tegelijkertijd.

Het verschil zit voor mij niet in het verdwijnen daarvan.

Het verschil is dat ik mezelf daarin steeds minder hoef te verlaten.

Ik hoef mijn intensiteit niet eerst kleiner te maken om haar te accepteren. Ik hoef mijn pijn niet weg te krijgen voordat ik van mezelf kan houden. Ik hoef niet eerst bewezen te hebben dat mijn waarneming klopt voordat ik haar serieus mag nemen. En wanneer ik merk dat ik opnieuw in oude bescherming schiet, hoef ik die bescherming niet onmiddellijk af te wijzen, maar kan ik onderzoeken waarom mijn systeem blijkbaar denkt dat die op dat moment weer nodig is.

Misschien is jezelf zijn daarom helemaal geen toestand.

Misschien is het een relatie.

De relatie die je met jezelf hebt terwijl je verandert.

Een relatie waarin je jezelf niet alleen kunt verdragen wanneer je sterk, succesvol, rustig of liefdevol bent, maar waarin ook ruimte bestaat voor de delen van jezelf die je jarenlang hebt geprobeerd op te lossen.

Als ik naar oude foto's van mezelf kijk, zie ik inmiddels niet meer allemaal verschillende versies waarvan sommige wel en andere niet ‘de echte Susan’ waren.

Ik zie hetzelfde mens.

Het meisje dat zich niet begrepen voelde.

De jonge vrouw die zichzelf volledig kwijtraakte.

De vrouw die opnieuw moest leren voelen wie ze was.

Mijn eigenwijsheid, mijn autonomie, mijn extreme denkvermogen, mijn intensiteit, mijn ondernemerschap, mijn kracht en de eenzaamheid die af en toe nog steeds voelbaar is.

Het hoort allemaal bij elkaar.

En misschien is dat voor mij uiteindelijk jezelf zijn:

niet eindelijk worden wie je altijd had moeten zijn, maar jezelf niet meer hoeven verlaten om te kunnen leven met wie je bent.

En we doen dit als hoogbegaafden, ouders en professionals met veel passie. Met veel emotie ook.

Want daaronder zit machteloosheid, eenzaamheid, frustratie en spanning. Het kind dat vastloopt op school, maar ook de volwassene die jaren later opnieuw vastloopt binnen een organisatie waarin zijn manier van denken niet lijkt te passen.

En dit is niet gek. Die pijn is echt.

Maar ik vraag me steeds vaker af of een systeem eigenlijk wel gevoelig is voor die pijn.

Want zowel een school als een werkgever moet een grote groep mensen organiseren. Er zijn leerdoelen, functies, verwachtingen, verantwoordelijkheden, niveaus, beoordelingen en resultaten. Daar is een bepaalde mate van normalisatie voor nodig.

Natuurlijk maken scholen zich zorgen om kinderen die vastlopen en willen werkgevers hun werknemers tegemoetkomen.

Maar onderaan de streep moet het kind leren hoe het binnen de lijntjes kleurt en moet de volwassene leren hoe hij binnen zijn functie en organisatie functioneert.

Is er überhaupt beweging mogelijk op de manier waarop het nu gebeurt?

Wat als wij ruimte vragen voor hoogbegaafdheid, terwijl die ruimte soms juist betekent dat iemand buiten de bestaande lijnen beweegt?

Want wat gebeurt er als we die ruimte wél geven? Als iemand verbanden mag leggen die buiten zijn functie vallen, vragen mag stellen die niemand heeft gesteld, bestaande structuren ter discussie mag stellen of veel sneller wil bewegen dan de rest?

Is dat alleen waardevol voor die hoogbegaafde?

Of zouden juist die capaciteiten een enorme boost kunnen geven aan scholen, organisaties en uiteindelijk de maatschappij?

En waarom vertellen we dan vooral over de pijn? Over het kind dat thuiszit, de ouder die machteloos wordt, de werknemer die uitvalt, de bore-out, het aanpassen en het gevoel nergens werkelijk te passen.

Is dat de taal waarop een systeem verandert?

Of luistert een systeem uiteindelijk vooral naar risico, kosten, resultaten, innovatie en rendement?

Wat proberen we dan eigenlijk te bereiken met meer bekendheid rondom hoogbegaafdheid?

Willen we dat scholen en werkgevers hoogbegaafdheid beter herkennen, zodat de hoogbegaafde uiteindelijk beter binnen het bestaande systeem kan functioneren?

Of willen we dat er werkelijk ruimte ontstaat voor wat deze mensen kunnen toevoegen, ook wanneer dat betekent dat het systeem zelf soms moet bewegen?

En als we dat laatste bedoelen, vertellen we dan wel het juiste verhaal?

Spreken we eigenlijk allemaal dezelfde taal? Of spreken we in de woestijn?

Als therapeut ben ik er voor de hoogbegaafde. Maar ik zie zoveel mensen opstaan die voor verandering binnen het systeem strijden. Gelukkig!!!!

Maar..

.. toen kwam bij mij bovenstaande vraag.

Het zijn zinnen die we binnen onze maatschappij, binnen het systeem waarin we leven, opnieuw en opnieuw en opnieuw horen, waardoor we ze op een gegeven moment niet meer alleen horen, maar ook gaan gebruiken als maatstaf voor onszelf.

Want als iets niet lukt, moet je misschien langer volhouden. Als je ergens niet gelukkig bent, moet je het misschien meer tijd geven. Als je ergens aan begint, moet je het afmaken, want anders heb je niet doorgezet en als je niet doorzet, zul je nooit weten of het uiteindelijk een succes had kunnen worden.

En ik vraag me steeds vaker af wat dat doet met hoogbegaafden.

Want ik zie zoveel hoogbegaafden die ontzettend lang blijven zitten op een baan waarvan ze eigenlijk op de eerste dag al voelden dat het niets ging worden, maar zichzelf vervolgens maanden of jarenlang vertellen dat ze het een kans moeten geven, dat ze niet zo snel conclusies moeten trekken en dat het misschien nog wel komt.

Hetzelfde gebeurt met opleidingen, ondernemingen, projecten en relaties. Je begint ergens aan, voelt misschien vanaf het begin of ergens halverwege heel sterk dat dit het niet is, maar vervolgens ga je door en door en door, omdat we hebben geleerd dat stoppen iets zegt over ons vermogen om vol te houden.

Want grote dingen kosten tijd.

Maar misschien koppelen we dat grote ding wel aan het verkeerde.

Want wat als het grote ding het proces zelf is?

We zijn gewend om naar de uitkomst te kijken. De opleiding moet worden afgerond, de onderneming moet succesvol worden, de baan moet uiteindelijk ergens toe leiden en het project moet iets opleveren, want anders lijkt de tijd die we erin hebben gestoken bijna voor niets te zijn geweest.

Maar wat als het bij iemand die jarenlang niet werkelijk zichzelf heeft kunnen zijn helemaal niet gaat over het bereiken van die uitkomst?

Wat als juist het leren kennen van jezelf het grote proces is dat tijd nodig heeft?

Want als jij jarenlang hebt geleerd om je aan te passen aan je omgeving, als je steeds hebt gekeken naar wat er van jou verwacht werd, wat normaal was, wat verstandig was en wat andere mensen blijkbaar zonder problemen konden volhouden, dan is het helemaal niet zo vreemd dat je niet ineens op je twintigste, dertigste of veertigste precies weet wat bij jou past.

Misschien voel je het zelfs wel, maar heb je nog niet geleerd dat je op dat gevoel mag vertrouwen.

En dan heb je misschien die banen, opleidingen, ondernemingen en projecten nodig om te ervaren wat er met jou gebeurt.

Niet omdat ze allemaal een succes moeten worden, maar omdat je door ze aan te gaan steeds iets meer over jezelf ontdekt.

Hier word ik ongelukkig van.

Hier raak ik uitgeput.

Hier begin ik mezelf weer aan te passen.

Hier voel ik dat ik steeds verder bij mezelf vandaan raak.

En hier gebeurt juist iets anders. Hier krijg ik ruimte. Hier word ik nieuwsgierig. Hier voel ik mezelf terugkomen.

Misschien is dat óók ontwikkeling.

Misschien zit de groei juist in steeds eerder stoppen

Want misschien heb je de eerste keer vijf jaar nodig om te erkennen dat iets niet bij je past.

De volgende keer twee jaar.

Daarna een half jaar.

En misschien komt er uiteindelijk een moment waarop je ergens aan begint, na een paar weken voelt dat het niet klopt en jezelf niet meer probeert te overtuigen dat je nog maanden of jaren moet blijven om te mogen vertrouwen op wat je allang voelde.

Van buitenaf kan dat eruitzien alsof je steeds minder goed kunt volhouden, terwijl er van binnen misschien juist iets heel belangrijks is veranderd.

Je respecteert je grens eerder.

Je neemt je gevoel serieuzer.

Je hebt minder bevestiging van de buitenwereld nodig voordat je mag besluiten dat iets niet bij je past.

En misschien hoef je jezelf daardoor ook steeds minder lang kwijt te raken voordat je voor jezelf kiest.

Dat betekent niet dat we bij ieder ongemak moeten stoppen en ook niet dat alles wat moeite kost dus niet bij ons past, want ontwikkelen kan schuren en iets nieuws leren kan ontzettend ongemakkelijk zijn.

Maar er zit voor mij een verschil tussen de moeite die ontstaat doordat je groeit en de moeite die ontstaat doordat je jezelf voortdurend moet verlaten om ergens te kunnen blijven.

En juist dat verschil leer je misschien pas herkennen door het vaak genoeg te hebben ervaren.

Misschien waren al die omwegen dus niet voor niets

Misschien hoefde die opleiding uiteindelijk helemaal niet het grote ding te zijn.

Misschien hoefde die baan niet de plek te worden waar je twintig jaar zou blijven en hoefde dat ene project niet uit te groeien tot het succes waarvan je dacht dat het moest worden.

Misschien was het onderdeel van iets veel groters.

Van langzaam leren voelen wie jij bent, waar jouw grenzen liggen, waar jij gelukkig van wordt, wat jou leegtrekt, waar jij jezelf verliest en vooral hoe het voelt wanneer je jezelf wél trouw blijft.

En misschien is daar ook wel onderdeel van dat je jezelf steeds sneller toestemming geeft om te stoppen, opnieuw te kiezen, van richting te veranderen en niet langer te wachten totdat je volledig vastloopt voordat jouw gevoel voldoende bewijs heeft geleverd.

Want als je jezelf die toestemming geeft, wordt iedere ervaring informatie die je de volgende keer kunt gebruiken.

Dan gaat het niet meer alleen over wat je hebt bereikt.

Dan gaat het over hoe dicht je tijdens dat proces bij jezelf bent gebleven.

En misschien zijn de grote dingen die tijd nodig hebben daarom helemaal niet altijd de dingen die we kunnen zien, meten of als prestatie kunnen neerzetten.

Misschien is voor iemand die zichzelf jarenlang niet werkelijk heeft kunnen zijn juist dát het grote ding: de verbinding met jezelf terugvinden, totdat je jezelf uiteindelijk voldoende vertrouwt om er ook naar te handelen.

Read more

Neem bijvoorbeeld plannen. Ik ben zelf iemand die heel erg in het moment leeft en ik vind plannen daardoor niet altijd prettig. Niet omdat ik het niet kan of omdat het in mijn hoofd niet lukt om vooruit te denken, maar omdat ik graag vrij beweeg. Als er dan ineens iets in mijn agenda bijkomt, kan ik echt denken: oh shit, dat moet ook nog. Niet omdat ik niet weet hoe ik dat moet organiseren, maar omdat er ineens iets vaststaat waar ik rekening mee moet houden.

Bij veel hoogbegaafden zie je daarnaast dat een proces van buitenaf heel anders kan lijken dan hoe het vanbinnen verloopt. Iemand krijgt bijvoorbeeld een opdracht die over vier weken af moet zijn en lijkt vervolgens drieënhalve week nauwelijks iets te doen. Ondertussen kan die opdracht al die tijd wel degelijk in het hoofd aanwezig zijn. Er wordt nagedacht, informatie wordt verwerkt, er worden verbanden gelegd en langzaam ontstaat er een beeld van wat het moet worden. Vervolgens komt de deadline dichterbij, gaat iemand zitten en ligt er binnen een paar uur iets wat daarvoor wekenlang in het hoofd is voorbereid.

Op papier kun je dan zeggen dat iemand moeite heeft met plannen, te laat begint of zijn werk onvoldoende verspreidt.

Maar ik vind de vraag veel interessanter of die persoon daar zelf eigenlijk last van heeft.

Want misschien vindt iemand het juist heerlijk om zo te werken. Misschien heeft diegene die druk nodig om uiteindelijk volledig in iets te kunnen duiken en ontstaat er juist ontzettend veel energie als alles op het laatste moment bij elkaar komt. Daarna kan iemand moe zijn, maar tegelijkertijd ontzettend voldaan omdat het precies werkt zoals het voor hem of haar prettig is.

Waarom zouden we daar dan per definitie iets aan moeten veranderen?

Natuurlijk begrijp ik waarom er zoveel aandacht is voor executieve functies. We willen dat kinderen uiteindelijk volwassenen worden die hun leven kunnen organiseren, afspraken nakomen, verantwoordelijkheid kunnen dragen en dingen voor elkaar krijgen. Daar zijn vaardigheden voor nodig en als iemand daadwerkelijk vastloopt doordat plannen, organiseren of starten niet lukt, is het heel logisch om daarbij te helpen.

Maar volgens mij moeten we oppassen dat we niet van één manier van functioneren de norm maken en vervolgens alles wat daarvan afwijkt als onvoldoende ontwikkeld gaan zien.

Stel dat iemand prima in staat is om een opdracht op tijd af te krijgen, maar het liefst pas vlak voor de deadline echt aan de slag gaat. Je kunt diegene natuurlijk leren om vier weken van tevoren een planning te maken, de opdracht in kleine stukjes te verdelen en iedere week alvast iets af te ronden. Alleen kan het zomaar zijn dat dit juist veel meer energie kost. Dan moet je vier weken lang steeds opnieuw je aandacht naar die opdracht brengen, opnieuw opstarten en jezelf dwingen om ergens mee bezig te zijn terwijl je hoofd daar op dat moment helemaal niet naartoe wil.

Misschien werkt drie weken nadenken en vervolgens een paar uur knallen voor die persoon wel veel beter.

Het wordt pas een probleem als iemand daar zelf last van krijgt. Als deadlines voortdurend gemist worden, er zoveel stress ontstaat dat iemand eraan onderdoor gaat, belangrijke dingen vergeten worden of iemand zijn eigen leven niet meer georganiseerd krijgt, is er natuurlijk iets te ontwikkelen. Maar dat is iets anders dan zeggen dat iemand beter moet leren plannen omdat de manier waarop hij het nu doet niet overeenkomt met hoe wij vinden dat plannen eruit hoort te zien.

Daar zit voor mij ook een risico in voor het zelfbeeld.

Als je als kind voortdurend hoort dat je eerder moet beginnen, beter moet plannen, je werk beter moet verdelen en je executieve functies nog onvoldoende ontwikkeld zijn, krijg je niet alleen informatie over een vaardigheid. Er kan ook langzaam een boodschap ontstaan over jouw natuurlijke manier van functioneren.

Blijkbaar doe ik het niet goed.

En misschien leer je uiteindelijk inderdaad om alles keurig vooruit te plannen. Maar iedere keer dat je later weer eens iets op het laatste moment doet, terwijl je dat eigenlijk ontzettend prettig vindt en het resultaat gewoon goed is, kan alsnog dat gevoel ontstaan dat je het verkeerd hebt aangepakt.

Terwijl de interessante vraag volgens mij ergens anders ligt.

Als we het oordeel van de maatschappij eraf halen, is jouw manier van functioneren dan voor jou nog steeds een probleem?

Ben jij tevreden met leven in het moment en vind je het prima dat je even moet zuchten als er onverwacht iets bijkomt? Vind jij het heerlijk om lang in je hoofd met iets bezig te zijn en vervolgens vlak voor een deadline in een enorme focus alles eruit te knallen? Krijg je je verantwoordelijkheden voor elkaar en past deze manier van werken bij hoe jouw hoofd en energie functioneren?

Dan hoeven we misschien niet onmiddellijk iets te repareren.

Executieve functies moeten wat mij betreft uiteindelijk niet ontwikkeld worden zodat iedereen op dezelfde manier gaat functioneren. Je wilt dat iemand voldoende mogelijkheden heeft om zijn eigen leven te kunnen dragen en kan plannen, organiseren, schakelen of doorzetten op de momenten waarop dat daadwerkelijk nodig is.

Hoe iemand die functies vervolgens in zijn eigen leven gebruikt, hoeft helemaal niet hetzelfde te zijn.

Misschien zit ontwikkeling dus niet altijd in beter leren functioneren volgens de norm, maar juist in ontdekken hoe een bepaalde functie bij jou werkt en hoe je haar zo kunt inzetten dat ze je ondersteunt in plaats van dat jij jezelf voortdurend moet aanpassen aan hoe iemand anders vindt dat je zou moeten functioneren.

De grootste denkfout die we naar mijn idee maken rondom hoogbegaafdheid, is dat we gedrag, vastlopen en ontwikkeling vooral bekijken als iets wat ín de hoogbegaafde zit, terwijl we veel te weinig onderzoeken wat er gebeurt in de wisselwerking tussen die persoon en de omgeving waarin hij moet functioneren.

Wanneer …

Read more

Wanneer we het Meerfactorenmodel van Renzulli & Mönks naast het Delphi-model leggen, valt iets op. Beide modellen laten zien dat hoogbegaafdheid niet op zichzelf staat. De omgeving speelt een belangrijke rol in de vraag of eigenschappen daadwerkelijk tot uiting kunnen komen.

Een hoogbegaafde is van nature nieuwsgierig, gedreven, creatief en autonoom. Maar wanneer de omgeving langdurig onvoldoende aansluit, ontstaat stress. Het zenuwstelsel schakelt steeds meer over op overleven. Niet ontwikkelen, maar beschermen wordt de prioriteit.

En dat zie je terug.

Motivatie neemt af. Creativiteit lijkt te verdwijnen. De zichtbare uiting van intelligentie wordt minder. Niet omdat de intelligentie verdwenen is, maar omdat de omstandigheden de ontwikkeling ervan remmen.

Daarom vraag ik me regelmatig af waarom de eerste stap zo vaak een IQ-test of een cursus leren leren is.

Beide kunnen waardevol zijn. Maar wanneer we eerst proberen het gedrag te veranderen zonder te onderzoeken waardoor een kind vastloopt, bestaat het risico dat we de oorzaak missen.

Een kind dat langdurig uit balans is, laat mogelijk niet zijn volledige cognitieve potentieel zien. En wanneer datzelfde kind vervolgens leert hoe het moet leren volgens dat systeem dat onvoldoende aansluit, lijkt dat aan de buitenkant vooruitgang.

Maar is dat ook werkelijk ontwikkeling?

Of wordt vooral het aanpassingsmechanisme sterker? Leert het nóg beter van zichzelf af bewegen?

Juist daar zie ik de relatie met zelfbeeld en overtuigingen. Wanneer een kind steeds opnieuw ervaart dat het zichzelf moet aanpassen om erbij te horen of succesvol te zijn, leert het niet alleen vaardigheden aan. Het leert ook iets over zichzelf.

Misschien is de eerste vraag daarom niet:

'Hoe kunnen we dit kind beter laten leren?'

Maar:

'Wat belemmert dit kind om te kunnen leren zoals het van nature leert?'

Want pas wanneer die belemmeringen verminderen, ontstaat er weer ruimte voor nieuwsgierigheid, creativiteit, motivatie en het laten zien van wat er al die tijd al aanwezig was.

Wat denk jij?

Er bestaat een vorm van verdriet waar binnen onderwijsland weinig rekening mee gehouden wordt: een hoogbegaafd kind dat het onderwijssysteem in is gegaan.

Je kijkt filmpjes terug van voordat je kind naar school ging.

Je ziet een kind dat onbevangen de wereld tegemoet liep: nieuwsgierig, vol zelfvertrouwen. Groots in zijn vragen, ideeën en verwondering. De wereld was een ontdekkingstocht, geen jungle.

En dan gaat je kind naar school....

Sommige ouders beschrijven dat het voelt alsof hun kind na één dag, of misschien na een week, al veranderd is.

Niet een beetje, maar zichtbaar.

Alsof er ineens voorzichtigheid ontstaat waar eerst vrijheid was. Alsof het eerst om zich heen kijkt voordat het iets zegt. Alsof het leert dat niet alles wat van binnen vanzelfsprekend voelt, ook welkom is in de wereld om zich heen. Alsof het leert dat het aan zichzelf moet twijfelen.

Dat doet pijn, hartverscheurend.

En als ouder ben je realistisch: ontwikkeling hoort bij opgroeien, verandering bij het kind ook. Maar dit is anders. De kern is anders, omdat je voelt dat dit geen ontwikkeling vanuit vrijheid is. Het is ontwikkeling vanuit aanpassing, overleven.

Je ziet hoe je kind zich vormt naar een wereld die niet past bij wie het is, omdat het daarin zal moeten opgroeien, leren, werken en leven.

Hier zit een enorm gevoel van machteloosheid. Je wilt je kind namelijk beschermen, maar je kunt de wereld niet veranderen.

Je kunt niet voorkomen dat het zich moet verhouden tot een omgeving die soms weinig ruimte biedt voor zijn of haar manier van denken, voelen en zijn. Een omgeving die jouw kind zich laat afvragen of er bestaansrecht is, of eenzaamheid normaal is en of je chronisch ziek voelen hoort bij naar school gaan en werken.

Het is één van de meest onderschatte vormen van rouw die ouders kunnen ervaren: de rouw om de onbevangenheid die zo zichtbaar aanwezig was en die ineens plaats maakt voor voorzichtigheid, zelftwijfel en onzekerheid.

Voor een deel van de identiteit dat naar de achtergrond verdwijnt. Een deel dat voor altijd lijkt verdwenen. Alsof de weg naar het innerlijk zijn is opengebroken.

Maar steeds vaker vraag ik mij af of we daarmee niet precies het tegenovergestelde bereiken van wat kinderen werkelijk nodig hebben.

Juist als therapeut zie ik hoeveel kinderen voortdurend "aan" staan. Ze gaan van school naar sport, van hobby naar speelafspraak en van activiteit naar activiteit. Ondertussen is er nauwelijks ruimte om alles wat ze meemaken te verwerken. Alsof we vergeten zijn dat ontwikkeling niet alleen ontstaat door méér ervaringen op te doen, maar juist ook door de tijd te nemen om die ervaringen te laten landen.

Misschien is verveling daarom helemaal geen probleem. Misschien is een rustige middag thuis geen gemiste kans. Misschien is samen een kop thee drinken, een boek lezen, spelen in de tuin of gewoon een beetje om elkaar heen leven veel waardevoller dan we zijn gaan geloven.

Voor hoogbegaafde kinderen geldt dat misschien nog wel sterker. Hun hoofd is vaak al druk genoeg. Hun binnenwereld is vaak rijker dan wij aan de buitenkant kunnen zien. Ze hebben niet altijd behoefte aan nóg meer input, maar juist aan veiligheid, rust en ruimte om hun eigen gedachten, gevoelens en ervaringen te verwerken.

En misschien geldt dat eigenlijk net zo goed voor ons als ouders.

Want hoe kunnen wij onze kinderen leren vertragen, als we onszelf voortdurend het gevoel geven dat we tekortschieten? Hoe kunnen we hen leren dat ze goed zijn zoals ze zijn, als we zelf steeds het idee hebben dat we méér moeten doen?

Misschien begint gezonde ontwikkeling wel bij iets heel anders dan we denken. Niet bij een voller programma, maar bij een rustiger zenuwstelsel. Niet bij méér prikkels, maar bij meer aanwezigheid. Niet bij perfect ouderschap, maar bij een ouder die zichzelf óók toestemming geeft om te zitten, een kop koffie te drinken, te ontspannen en simpelweg te zijn.

Want kinderen hebben geen perfecte jeugd nodig.

Ze hebben ouders nodig die laten zien dat een waardevol leven niet alleen bestaat uit presteren en ontwikkelen, maar ook uit rust, verbinding, ontspanning en gewoon... kind mogen zijn.

Misschien is dat uiteindelijk wel de mooiste basis die we een kind kunnen meegeven. Niet een agenda vol activiteiten, maar een thuis waarin het leven niet voortdurend hoeft te worden gevuld om waardevol te zijn.

Ze doelde op een kind dat een paar maanden daarvoor een periode had doorgemaakt waarin het heel slecht leek te gaan. Het kind was somber, trok zich terug en er was oprechte zorg. De gedachte kwam zelfs op dat het misschien tussen onze handen zou glippen.

Maar terwijl zij het een down noemde, dacht ik iets heel anders: “Dit was geen terugval, dit was groei.”

Read more