Στη Μαριάνα Μαζουκάτο αποδίδεται από τον διεθνή Τύπο ο πρωτότυπος τίτλος της rock star economist.

Αναμφίβολα περιλαμβάνεται στους πλέον επιδραστικούς προοδευτικούς οικονομολόγους της εποχής μας και για αυτό η πρόσφατη κυκλοφορία του νέου της βιβλίου «The Common Good Economy: A new compass» είναι σημαντική για την ανάδειξη του παραδείγματος των κοινών. Η συγγραφέας συναντιέται με ηγέτες διαφορετικών χωρών και μπορεί να επηρεάζει ταυτόχρονα την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Πάπα, αριστερές κυβερνήσεις στη Λατινική Αμερική, αλλά και συντηρητικούς πολιτικούς στη Μεγάλη Βρετανία. Στα καθ’ ημάς, στις αρχές του καλοκαιριού συζήτησε με τον πρωθυπουργό κ. Μητσοτάκη σε κοινή τους εμφάνιση, στο πλαίσιο συνεδρίου που διοργάνωσε ο Economist στα Χανιά. Λίγο νωρίτερα, βρέθηκε στη Βαρκελώνη δίπλα στον αντιπρόεδρο της ισπανικής κυβέρνησης και υπουργό Οικονομίας Κ. Κουέρπο ανακοινώνοντας τη σύσταση ενός φόρουμ διεθνών οικονομολόγων το οποίο, υπό την προεδρία της και τη σκέπη της ισπανικής κυβέρνησης, σκοπεύει να επαναδιατυπώσει τις θεμελιώδεις αρχές της οικονομικής σκέψης μέχρι το φθινόπωρο του 2027.

Η διευρυμένη επιδραστικότητά της έχει μεταφραστεί σε συγκεκριμένες νομοθετικές πράξεις, δημόσιες πολιτικές και διεθνή προγράμματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διαμόρφωση των Horizon της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπου μετέτρεψε τις «αποστολές» (missions) σε βασικό πυλώνα του γιγαντιαίου προγράμματος χρηματοδότησης (ύψους σχεδόν 100 δισεκατομμυρίων ευρώ) κατευθύνοντας τα κονδύλια σε συγκεκριμένους στόχους, όπως οι κλιματικά ουδέτερες πόλεις. Το 2015 σχεδίασε το πλαίσιο για την ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας Επενδύσεων της Σκοτίας, η οποία δεν λειτουργεί με καθαρά εμπορικά κριτήρια, αλλά παρέχει κεφάλαια σε επιχειρήσεις με βάση τις «αποστολές» της χώρας για μια δίκαιη μετάβαση σε μηδενικές εκπομπές άνθρακα. Εχει αναπτύξει ένα εκτεταμένο δίκτυο συμβουλευτικών δεσμών με κυβερνήσεις μέσω του ινστιτούτου της στο UCL του Λονδίνου. Πουλάει χιλιάδες αντίτυπα, διορίζεται από τον Πάπα Φραγκίσκο στην Ποντιφική Ακαδημία για τη Ζωή και αναγορεύεται το 2025 διοικήτρια της Βρετανικής Αυτοκρατορίας από τον βασιλιά Κάρολο.

Το έργο της

Η κύρια ικανότητά της είναι η μετάφραση πολύπλοκων οικονομικών εννοιών σε απλές, κατανοητές και ελκυστικές αφηγήσεις. Η κεντρική θέση της Μαζουκάτο είναι σταθερή σε όλα της τα βιβλία από το 2013 που κυκλοφόρησε το «The Entrepreneurial State» («Το Επιχειρηματικό Κράτος»). Υποστηρίζει ότι οι δυτικές δημοκρατίες, εξαιτίας της κυριαρχίας των αγορών, υιοθετούν τον επικίνδυνο μύθο ότι η καινοτομία και ο πλούτος παράγονται στον ιδιωτικό τομέα. Στη συνέχεια περιορίζονται στην αναδιανομή της παραγόμενης αξίας με προνοιακούς όρους από το κράτος. Η Μαζουκάτο αντιστρέφει τη λογική. Το iPhone χρωστά κάθε κρίσιμη τεχνολογία του -οθόνη αφής, GPS, διαδίκτυο, Siri- σε δημόσιες επενδύσεις. Το ίδιο και η Τέσλα, την οποία έχει χαρακτηρίσει «παρασιτική» καθώς στηρίζεται σε κρατικές επιδοτήσεις ύψους 4,9 δισ. δολαρίων που, σύμφωνα με την ίδια, έλαβε ο Ιλον Μασκ για τις τρεις εταιρείες του. Ο πραγματικός εφευρέτης, υποστηρίζει, είναι το δημόσιο ομοσπονδιακό σύστημα έρευνας των ΗΠΑ. Η συστηματική αδυναμία αναγνώρισης αυτής της συνεισφοράς οδηγεί στην ιδιωτικοποίηση των κερδών και την κοινωνικοποίηση των ζημιών. Το κράτος υπήρξε πάντα ενεργός επενδυτής και αναλαμβάνων κινδύνους στον τομέα της καινοτομίας και όχι παθητικός «διορθωτής» της αγοράς.

Το βιβλίο «The Value of Everything» («Η Αξία των Πάντων», 2018) που ακολούθησε έθεσε το ερώτημα ποιος δημιουργεί αξία στην οικονομία και ποιος την αποκομίζει. Στο «Mission Economy» (2021) μετέτρεψε αυτή τη σκέψη σε ένα πλαίσιο λειτουργίας του κράτους με τον καθορισμό τολμηρών, χρονικά προσδιορισμένων αποστολών και τη διαμόρφωση συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα γύρω από κοινά ρίσκα και κοινές ανταμοιβές. Τέλος, στο προηγούμενο βιβλίο της «The Big Con» (2023) εξέτασε πώς η κυριαρχία των μεγάλων εταιρειών συμβουλευτικής -McKinsey, Deloitte, BCG– επί του σχεδιασμού δημόσιων πολιτικών και η εκτεταμένη εξωτερική ανάθεση συμβουλευτικών υπηρεσιών έχουν υπονομεύσει την ικανότητα του ίδιου του κράτους να επιτελέσει τον σχεδιασμό που προϋποθέτει οποιοδήποτε από αυτά τα έργα. Υποστηρίζει ότι αυτό οδηγεί σε «νηπιοποίηση» των κυβερνήσεων, αφαιρώντας από τις δημόσιες υπηρεσίες εσωτερική τεχνογνωσία και καθιστώντας τες εξαρτημένες.

Η ίδια κατανοεί ότι τα λειτουργικά πλαίσια που προτείνει για τις δημόσιες πολιτικές στα έργα της «The Entrepreneurial State» και «Mission Economy» δεν αποτελούν κανονιστικά πλαίσια. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προώθηση του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος εξίσου εύκολα με την παροχή υψηλής ποιότητας υγειονομικής περίθαλψης σε όλους τους πολίτες. Σε αυτό το σημείο αποφασίζει να στραφεί στα κοινά αγαθά προκειμένου να καλυφθεί το κενό. Στο βιβλίο της «The Common Good Economy» αντιμετωπίζει τα κοινά ως κεντρική έννοια γύρω από την οποία χτίζει το επιχείρημά της. Υποστηρίζει ότι η οικονομία δεν αποτελεί μια αλληλουχία αδίστακτων ανεξάρτητων δυνάμεων, που πρέπει να περιοριστούν και να αντισταθμιστούν από τη δημόσια πολιτική, αλλά ένα εγχείρημα –ή μάλλον μια σειρά εγχειρημάτων– με κατεύθυνση και σκοπό. Η χρηματοοικονομική δραστηριότητα θα πρέπει να αξιοποιηθεί προς όφελος των συλλογικών στόχων, αντί να επιδιώκει βραχυπρόθεσμες αποδόσεις, και η δημιουργικότητα των επιχειρήσεων να κατευθυνθεί προς το κοινό καλό.

Η θεωρία της διανθίζεται με πλήθος παραδειγμάτων, κατά βάση μικρής κλίμακας. Παραθέτει σημαντικά έργα, που κυμαίνονται από την παροχή υγιεινών και βιώσιμων σχολικών γευμάτων στη Σουηδία έως την «αποστολή» της Ε.Ε. να υποστηρίξει τις πόλεις ώστε να καταστούν κλιματικά ουδέτερες, αλλά και το διεθνές Πρωτόκολλο της Ναγκόγια σχετικά με την κατανομή των οφελών από τους γενετικούς πόρους και τις παραδοσιακές γνώσεις. Οπως σημειώνει: «Κατανομή των κερδών σημαίνει ότι διασφαλίζεται πως οι δημιουργοί ή οι νόμιμοι ιδιοκτήτες της οικονομικής αξίας θα επωφεληθούν: από τους αυτόχθονες πληθυσμούς, των οποίων τα σπίτια βρίσκονται κοντά σε κοιτάσματα πρώτων υλών, έως τους χρήστες των κοινωνικών δικτύων, των οποίων τα δεδομένα τροφοδοτούν τα κέρδη των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας».

Τα παραπάνω τα συνδέει με ριζική φορολογική μεταρρύθμιση –συμπεριλαμβανομένης της ευρύτερης χρήσης φόρων περιουσίας– και την αυστηρή εφαρμογή όρων στις δημόσιες συμβάσεις προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι και οι φορολογούμενοι θα λάβουν το δίκαιο μερίδιό τους. Σε αυτή την προσέγγιση η ίδια κάνει αναφορά για «προδιανομή».

Αναζητώντας την κοινότητα

Ωστόσο, παραμένουν ανοιχτά κρίσιμα ερωτήματα. Η Μαζουκάτο περιγράφει με τρόπο αριστοτεχνικό το πώς πρέπει να λειτουργούν οι δημόσιες πολιτικές προκειμένου να εξυπηρετούν τον λόγο για τον οποίο υπάρχουν, δηλαδή την κοινωνική ωφελιμότητα. Πώς οργανώνουμε μια οικονομία γύρω από το κοινό καλό, όχι ως σύνθημα, αλλά ως λειτουργικό πλαίσιο; Το πρόβλημα που δεν ξεπερνάει είναι το ποιος ορίζει το περιεχόμενο της ωφελιμότητας και προς τίνος το συμφέρον. Μέσα στο σχήμα που περιγράφει απουσιάζει απολύτως ο συσχετισμός δυνάμεων – ή καλύτερα ο ταξικός ανταγωνισμός. Εχει ενδιαφέρον το βίντεο στο οποίο συνομιλεί με τον Πάπα, καθώς γίνεται σαφές ότι, όπως και ο ίδιος, αντιλαμβάνεται τα κοινά ως την ικανότητά μας να είμαστε ωφέλιμοι και καλοί άνθρωποι.

Το έργο της συγκροτεί ένα νέο λεξιλόγιο, π.χ. «missions» (αποστολές), «entrepreneurial state» (επιχειρηματικό κράτος), στο οποίο τώρα προστίθενται και τα «κοινά αγαθά». Εκ του αποτελέσματος και της δημοφιλίας της φαίνεται ότι αυτό είναι χρήσιμο για την ανανέωση του λεξιλογίου και των τρόπων σκέψης σχετικά με τις σημερινές προκλήσεις. Για αυτό και η συνεισφορά της είναι μεγάλη στην προοδευτική οικονομική σκέψη και απολύτως προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο, επιστρέφοντας στον πραγματικό κόσμο, οι ηγέτες των χωρών ή των υπερεθνικών οργανισμών παγκόσμιας ισχύος μπορεί να μην έχουν ως μέριμνα το κοινό καλό ή -ακόμα και αν είναι καλοί άνθρωποι- να πιέζονται πολιτικά και να μην είναι σε θέση να το εξυπηρετήσουν. Σε αυτόν τον κόσμο η αξιακή προϋπόθεση πάνω στην οποία χτίζει το οικοδόμημά της η Μαζουκάτο δεν είναι στέρεη.

Τα κοινά είναι πολιτική υπόθεση, δεν μπορούν να τεκμηριωθούν μόνο αξιακά. Ισως αυτό συμβαίνει διότι το πρίσμα της είναι αυτό του οικονομολόγου δημόσιων πολιτικών, από επάνω προς τα κάτω. Είναι αλήθεια ότι αναφέρεται στον συσχεδιασμό με τις κοινότητες ως μία από τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται προκειμένου να τελεσφορήσουν δημόσιες πολιτικές για το κοινό καλό. Και αυτή είναι η λέξη- κλειδί. Η κοινότητα.

Στην τριαδική υπόσταση του κοινού αγαθού προϋποτίθενται ο πόρος, η κοινότητα και το πρωτόκολλο. Είναι η κατεύθυνση από την οποία εκκινεί που την κάνει στο έργο της να περιορίζει τη σημασία των κοινοτήτων των κοινών. Πρωτίστως ως μοχλών κοινωνικής πίεσης, αλλά και ως ευρύτερων πολιτικών υποκειμένων. Βγάζοντας από την εικόνα τον ανταγωνισμό διαφορετικών συμφερόντων στο πολιτικό πεδίο, απομένουμε με την ευχή να πειστούν για αυτόν τον σκοπό όσοι σχεδιάζουν πολιτικές και να είναι άνθρωποι που αγαπούν το κοινό καλό. Για να το θέσω διαφορετικά, όταν στην google οι υπάλληλοι άρχισαν να αντιλαμβάνονται τις δυνατότητες που τους έδινε ο χειρισμός της σχετικής τεχνολογίας, δημιουργήθηκε μια συζήτηση σχετικά με το ποια είναι τα ηθικά όρια, π.χ. ως προς την ιδιωτικότητα των χρηστών, και τι θα έπρεπε να γίνει σχετικά. Η εταιρεία απάντησε με μπανεράκια «Don’t be evil» («Μην είσαι κακός») αναρτημένα στα γραφεία τους. Η ευθύνη αντιμετωπίστηκε ως ατομική και άνευ λογοδοσίας.

Είναι ενδιαφέρον ότι στο σχήμα της Μαζουκάτο με την απουσία της κοινότητας απομένει έωλο το ερώτημα σχετικά με τη λογοδοσία. Δεν είναι ξεκάθαρο ποιος θα ορίζει το κοινό καλό και ποιος θα λογοδοτεί σε ποιον όταν το κοινό καλό δεν επιτυγχάνεται, πόσο μάλλον όταν επέρχεται βλάβη. Ενα επόμενο βιβλίο της ίσως συμπληρώσει την πολύτιμη σκέψη της απαντώντας και σε αυτά τα ερωτήματα. Ωστόσο, εδώ είναι ωφέλιμο να αναγνωρίσουμε ότι προκειμένου να καλυφθούν αυτά τα κενά προϋποτίθεται η θεσμική αναγνώριση των κοινοτήτων των κοινών. Η σημασία τους σε έναν κόσμο στον οποίο καλπάζουν οι εξορυκτικές λογικές και οι πρακτικές ιδιοποίησης των κοινών χώρων, πόρων και αγαθών αναδεικνύει την ανάγκη για τη νομική τους κατοχύρωση. Η κατοχύρωση των κοινών περνάει μέσα από την αναγνώριση των κοινοτήτων των κοινωνών με δικαιώματα (και υποχρεώσεις) που λειτουργούν υπέρ του σκοπού του κοινού. Κρίσιμη σημασία για την οικοδόμηση ενός αποτελεσματικού νομικού μοντέλου των κοινών έχει η νομική αναγνώριση της ωφελιμότητας του κοινού πόρου μέσω της κοινότητας, και όχι απλά η προστασία του πόρου.

● Δρ Πολιτικής Κοινωνιολογίας, συντονίστρια Παρατηρητηρίου των Κοινών Ινστιτούτου ΕΝΑ

*Περισσότερα στο βιβλίο της Δώρας Κοτσακά «Κοινά Αγαθά 2.0: Θεσμικές παρεμβάσεις, εφαρμοσμένες πολιτικές και παραγωγικό μοντέλο» (Εκδόσεις Νήσος)

Εδώ το link στις Νησίδες της ΕΦΣΥΝ

Το νερό, τα δάση, οι σπόροι, η επιστημονική γνώση, οι αστικοί χώροι και τόσοι άλλοι πόροι, των οποίων τα οφέλη διαμοιράζονται οι κοινότητες των ανθρώπων, αποτελούν κοινά αγαθά από τα οποία εξαρτώνται η ευημερία και η ίδια η ζωή. Όταν μια κοινότητα διαχειρίζεται συλλογικά έναν πόρο με δικούς της κανόνες, τότε αναδύεται ένα κοινό. Συνεπώς, το κοινό δεν υπάρχει αφ’ εαυτού του.

Προϋποθέτει τρία στοιχεία: τον πόρο, την κοινότητα που τον διαχειρίζεται και τους κανόνες που ρυθμίζουν τις σχέσεις διακυβέρνησης. Οταν οι κανόνες υπέρ του κοινού οφέλους και της αειφορίας λείπουν, ο πόρος, είτε φθείρεται είτε περιφράσσεται στη σφαίρα του ιδιωτικού. Γι’ αυτό είναι κρίσιμο να δημιουργηθεί ένα δίκαιο των κοινών, και το Δημόσιο να ασκεί «αγαθή επιστασία» υπέρ του κοινού συμφέροντος.

Η Ιταλία αποτελεί ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να γίνει αυτό. Οι ιδιωτικοποιήσεις της δεκαετίας του 1990 έκαναν φανερό τον κίνδυνο να χαθούν κρίσιμα δημόσια αγαθά. Επί κυβέρνησης Πρόντι, κατατέθηκε νομοθετική πρόταση για την τριμερή διαφοροποίηση της ιδιοκτησίας, σε δημόσια, ιδιωτική και των κοινών, με κριτήριο τη χρησιμότητα κάθε αγαθού.

Η ιδέα έγινε κοινωνικό αίτημα, και το 2011, σε δημοψήφισμα, το 95,4% υπερασπίστηκε το νερό ως κοινό αγαθό. Ανάμεσα σε πολλούς δήμους, η Μπολόνια αξιοποίησε την «οριζόντια επικουρικότητα» του ιταλικού Συντάγματος.

Ο Κανονισμός της Μπολόνια του 2014 επέτρεψε «συμφωνίες συνεργασίας» ανάμεσα στον δήμο και τις κοινότητες πολιτών για τη φροντίδα και την ανάπλαση αστικών χώρων. Σήμερα, παρόμοιες Συμπράξεις Δημοσίου – Κοινών εφαρμόζονται σε πάνω από 250 πόλεις.

Στην Ελλάδα υπάρχουν κοινά, αλλά είναι αόρατα για το δίκαιο, ως τέτοια. Το αρδευτικό σύστημα των Νικολαίικων Αχαΐας, το δάσος του Ράντη στην Ικαρία, οι σπόροι του Πελίτι, οι αλιείς της Αμοργού, το δίκτυο του Sarantaporo.gr και η Μεσοποταμία στο Μοσχάτο δείχνουν ότι η συλλογική διαχείριση μπορεί να είναι βιώσιμη και δημοκρατική. Ωστόσο, τα κοινά δεν αναγνωρίζονται θεσμικά. Το ισχύον δίκαιο προστατεύει αποσπασματικά ορισμένους μόνο πόρους, και όχι τα ίδια τα κοινά.

Για να καλυφθεί το κενό χρειάζονται παρεμβάσεις σε τέσσερις τομείς:

Πρώτον, απόδοση νομικής προσωπικότητας στις κοινότητες των κοινωνών. Οι υφιστάμενες μορφές, όπως το σωματείο και η ΑΜΚΕ, δεν ικανοποιούν τις ιδιαιτερότητές τους.

Δεύτερον, η υιοθέτηση μιας νέας κατηγορίας εξουσίασης του πόρου από την κοινότητα, μία «ενισχυμένη νομή» που ξεπερνά την αυστηρή διαίρεση δημόσιου – ιδιωτικού.

Τρίτον, ένα «δικαίωμα στα κοινά», που περιλαμβάνει την πρόσβαση, τη διαχείριση, τη διακυβέρνηση και τον δίκαιο διαμοιρασμό των ωφελημάτων, με ατομική αλλά και συλλογική διάσταση. Το δημοσιονομικό κόστος είναι ελάχιστο – ίσως και ανύπαρκτο – αφού στηρίζεται στην αποκέντρωση πόρων και εξουσίας.

Τέταρτον, το κράτος και η τοπική αυτοδιοίκηση στηρίζουν τις πρωτοβουλίες των πολιτών μέσα από Συμπράξεις Δημοσίου – Κοινών.

Σε έναν κόσμο όπου οι εξορυκτικές λογικές και η ιδιοποίηση των κοινών χώρων και πόρων επιταχύνονται, η νομική κατοχύρωση των κοινών δεν είναι πολυτέλεια· αποτελεί ανάγκη η αναγνώριση των κοινοτήτων που διαχειρίζονται κοινούς πόρους, με δικαιώματα και υποχρεώσεις. Στη σχέση αυτή, το κράτος παραμένει εγγυητής του κοινού συμφέροντος.

Μία τέτοια νομοθετική παρέμβαση θα κατοχύρωνε την πρόσβαση και διακυβέρνηση των κοινών αγαθών, τη θεσμική αποκέντρωση, την εγγύηση της αειφορίας τους, και τη στήριξη των πρωτοβουλιών των πολιτών.

Ο Κωστής Τσιτσελίκης είναι καθηγητής Δικαίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

Η Δώρα Κοτσακά είναι δρ Πολιτικής Επιστήμης, συντονίστρια του Παρατηρητηρίου των Κοινών του Ινστιτούτου ΕΝΑ

Εδώ το link στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ

Κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις νήσος, το βιβλίο της Δώρας Κοτσακά,

Κοινά αγαθά 2.0

Θεσμικές παρεμβάσεις, εφαρμοσμένες πολιτικές και παραγωγικό μοντέλο

Σε μια εποχή κατά την οποία ο ψηφιακός μετασχηματισμός αναδιαμορφώνει την οικονομία, την εργασία, τους θεσμούς και την καθημερινή ζωή, το βιβλίο Κοινά αγαθά 2.0 της Δώρας Κοτσακά αναδεικνύει μια διαφορετική προοπτική για την παραγωγή και την οργάνωση της κοινωνίας: τα κοινά.

Μέσα από αντιπροσωπευτικά εγχειρήματα και τεκμηριωμένα παραδείγματα, η συγγραφέας εξετάζει τα κοινά ως μια δυναμική πρόταση για την οικονομία και την κοινωνία, συνδέοντας την τεχνολογία με τις δημόσιες πολιτικές, τους θεσμούς και τα κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα, αναδεικνύει τις δυνατότητες της Στηριγμένης στα Κοινά Ομότιμης Παραγωγής, υπογραμμίζοντας ότι η κοινή ιδιοκτησία και η συλλογική διαχείριση αποτελούν ήδη υπαρκτές πρακτικές, που μπορούν να ενισχυθούν μέσα από συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές.

Το βιβλίο απευθύνεται σε αναγνώστες που ενδιαφέρονται για την προστασία των κοινών αγαθών, την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, τον ψηφιακό μετασχηματισμό και τις σύγχρονες μορφές συλλογικής δράσης, συμβάλλοντας στον διάλογο για ένα δικαιότερο και πιο βιώσιμο μέλλον.

ISBN: 9789605892760 | Σελίδες: 322 | Τιμή: 20 ευρώ

Λίγα λόγια για το βιβλίο:

Στο βιβλίο παρουσιάζονται αντιπροσωπευτικά εγχειρήματα των κοινών όπως προκύπτουν σε μία εποχή που η ψηφιοποίηση επιδρά άμεσα ή έμμεσα σε κάθε πεδίο. Πέρα από τους προβληματισμούς και τις στρεβλώσεις που συνοδεύουν αυτή την εξέλιξη, αναδύονται και νέες ευκαιρίες όπως η δυναμική επιστροφή των κοινών στη συζήτηση. Η συνολική εικόνα που προκύπτει αθροίζει στοιχεία από την οικονομία, τις εφαρμοσμένες πολιτικές, τις νομικές και θεσμικές ρυθμίσεις, τα αναπτυξιακά εργαλεία, τις τεχνολογικές εφαρμογές, τα κινήματα και την πολιτική εκπροσώπηση. Η σύνδεση των παραπάνω πεδίων προϋποτίθεται για την επεξεργασία μίας πολιτικής στρατηγικής υποστήριξης των κοινών. Η σχετική τεκμηρίωση που αναλυτικά παρατίθεται φανερώνει ότι η Στηριγμένη στα Κοινά Ομότιμη Παραγωγή δεν συνιστά μία εναλλακτική θεωρητική σύλληψη σχετικά με τον μετασχηματισμό του παραγωγικού μοντέλου. Η κοινωνία ήδη δημιουργεί με την δική της δυναμική τις απαντήσεις θέτοντας στην πράξη το αίτημα της κοινής ιδιοκτησίας και διαχείρισης, με εξαιρετικά αποτελέσματα. Η ενίσχυσή του συνιστά πολιτική απόφαση.

«Η πολιτική ελπίδα απέναντι στον κυρίαρχο ζόφο δεν είναι μεταφυσική. Στηρίζεται γερά σε υπαρκτές εναλλακτικές πραγματικότητες που μπορούν να θεμελιώσουν έναν κόσμο ελευθερίας, ισότητας και καλής ζωής όλων, και βασίζεται σε συγκεκριμένες πολιτικές προτάσεις για το πώς θα φτάσουμε εκεί. Το βιβλίο της Δώρας Κοτσακά δεν φωτίζει μόνον δυσοίωνες αλλαγές που επιφέρει στην οικονομία ο ψηφιακός μετασχηματισμός, αλλά αναδεικνύει ακριβώς ελπιδοφόρες πραγματικότητες που ήδη υπάρχουν ή μπορούν να αναπτυχθούν με τις κατάλληλες θεσμικές παρεμβάσεις στο ψηφιακό πεδίο και πέραν αυτού. Η μελέτη της προχωρά τη σύγχρονη γνώση για απολύτως κρίσιμα ζητήματα σε παγκόσμιο επίπεδο. Κυρίως όμως βοηθά να σκεφτούμε συγκεκριμένα και να σχεδιάσουμε ρεαλιστικά έναν άλλο καλύτερο κόσμο που είναι ήδη εφικτός.»
Αλέξανδρος Κιουπκιολής

«Η Δώρα Κοτσακά γράφει για τα κοινά όπως κάποιος θα περιέγραφε έναν ποταμό – όχι ως ιδιοκτησία, αλλά ως ροή που μας τρέφει όλες και όλους. Ένα βιβλίο για τη νέα πολιτική του εφικτού, που υπηρετεί τους πολλούς και τον πλανήτη.»
Βασίλης Κωστάκης

Η Δώρα Κοτσακά είναι Δρ Πολιτικής Κοινωνιολογίας και ερευνήτρια σε ινστιτούτα και φορείς έρευνας και τεκμηρίωσης. Έχει εργαστεί ως επιστημονική συνεργάτιδα και εμπειρογνώμονας στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα. Από το 2019 συντονίζει το Παρατηρητήριο των Κοινών του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν, στα κοινά αγαθά και στις σχετικές εφαρμοσμένες πολιτικές, στο πεδίο των δικαιωμάτων που αναδύεται στην ψηφιακή εποχή, στον ψηφιακό μετασχηματισμό και στις διεθνείς εμπορικές/επενδυτικές συμφωνίες. Σχετικά με τα άρθρα της, μελέτες, αυτοτελείς εκδόσεις και συμβολές σε συλλογικούς τόμους έχουν δημοσιευτεί στα ελληνικά, αγγλικά και σε άλλες γλώσσες. Αρθρογραφεί σε έντυπα και ψηφιακά μέσα, ενώ από το 2020 συντάσσει το Newsletter Modus Cooperandi

Σχετικό δημοσίευμα στο Αθηνόραμα

Δώρα Κοτσακά, Δρ πολιτικής επιστήμης, συντονίστρια του Παρατηρητηρίου των Κοινών του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ

Εδώ το link στο constitutionalism.gr

1. Για τα κοινά

Μιλώντας για τα κοινά είναι χρήσιμο να αποσαφηνίζουμε μεθοδολογικά σε τί πραγματικά αναφερόμαστε. Αυτό είναι απαραίτητο καθώς υπάρχει η τάση να αποδίδεται σε αυτά ό,τι συνιστά καλή ή αγαθή ιδέα. Ωστόσο, αυτή η εννοιολογική χαλαρότητα δεν λειτουργεί υπέρ τους, ιδιαίτερα όταν περνάμε στον τομέα των εφαρμοσμένων πολιτικών και του θετικού δικαίου.

Το κοινό αγαθό συνίσταται σε έναν πόρο ή έναν χώρο που διαμοιράζεται, ανάλογα με τη φύση του, και είναι κρίσιμος για την ευημερία ή την ίδια την ζωή των ανθρώπων. Μπορεί να βρίσκονται στην Φύση, να αποτελούν τεχνουργήματα ή προϊόντα γνώσης. Να είναι υλικά, άυλα ή ψηφιακά. Εξαντλήσιμα ή απεριόριστα. Καθώς οι πόροι των κοινών πραγμάτων μπορεί να είναι περιορισμένοι και να απομειώνονται από τη χρήση (πετρέλαιο, μετάλλευμα), αναπόφευκτα διέπονται από σχέσεις ανταγωνισμού και αποκλεισμού. Ορισμένοι από αυτούς μπορεί να διαθέτουν ικανότητα αναπλήρωσης ανάλογα με τη δυνατότητα φυσικής αναπλήρωσης ή αναπαραγωγής τους (νερό, αλίευμα, άγρια ζώα, δάση). Άλλοι πόροι μπορεί να είναι απεριόριστοι, δηλαδή δεν εξαντλούνται με την χρήση (φως, ραδιοφάσμα, επιστημονική γνώση) και άρα να είναι δεκτικοί σε απεριόριστη χρήση. Παραδείγματα από όλες αυτές της αλληλοτεμνούμενες κατηγορίες είναι το νερό, το οξυγόνο, το κλίμα, το έδαφος, το DNA των ανθρώπων, των ζώων και των φυτών, ο θαλάσσιος βυθός, το ανοιχτό λογισμικό, οι γλώσσες, οι αστικοί χώροι, τα κοινά της εκπαίδευσης, η πολιτισμική κληρονομιά και η επιστημονική γνώση, και τόσα άλλα αγαθά των οποίων η προστασία προϋποτίθεται με όρους πλέον κρίσιμης σημασίας για την ζωή και την ευημερία των ανθρώπων και την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων εντός των οποίων διαβιεί.

Το κοινό αγαθό δεν είναι κάτι το οποίο υπάρχει ως τέτοιο αφ’ εαυτού του. Προϋποτίθεται η αναγνώριση και η διαχείρισή του υπό αυτή την ιδιότητα από μία κοινότητα η οποία εκδηλώνει βούληση να το διαχειριστεί ως κοινό, μαζί με τις σχέσεις και τους τυπικούς ή άτυπους κανόνες που αναπτύσσουν τα μέλη της και ενδεχομένως κατοχυρώνονται από το εθνικό ή το διεθνές δίκαιο. Τα κοινά ως πολιτικό πρόταγμα βρίσκονται ακόμα σε πρώιμη κατάσταση, χωρίς ένα ενοποιημένο πρόγραμμα εφαρμοσμένων πολιτικών και σαφείς συμμαχίες. Ωστόσο, ενώ δεν έχουν προωθηθεί από κάποια ελίτ ή πολιτικό κόμμα, στην πράξη αναπτύσσονται ταυτόχρονα σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη με αυξανόμενη ένταση[1].

Είναι όλα αυτά των οποίων το άμεσο ή έμμεσο όφελος έχει (ή μπορεί να έχει) αποδέκτη τον κάθε άνθρωπο ατομικά ή όλους μαζί συλλογικά. Το κράτος συνήθως αποτελεί τον φορέα, «ρυθμιστή» ή «διαχειριστή» των κοινών, μέσα από την άσκηση αγαθής επιστασίας, υπέρ της κοινότητας ή του κοινωνικού συνόλου αποτρέποντας όσους επιχειρούν να τα υφαρπάξουν, να τα περιφράξουν και να τα ιδιοποιηθούν με σκοπό το δικό τους κέρδος στερώντας τα από το σύνολο της κοινότητας. Κρίσιμης σημασίας είναι το δίκαιο και οι πολιτικές που ασκούνται για την τύχη του κοινού, οι αρμοδιότητες συντονισμού, επίβλεψης και οι εγγυήσεις, τα δικαιωμάτων και οι υποχρεώσεων απέναντι στα κοινά, του κράτους αλλά και των κοινωνών, δηλαδή, των ανθρώπων που συναποτελούν την ενεργή κοινότητα που συνδέεται με το κοινό αγαθό, πόρο, ή χώρο.

Η οριοθέτηση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων αναφορικά με τους φυσικούς πόρους, αλλά και τα ανθρώπινα δημιουργήματα, είναι μια συνεχής αναζήτηση, ένα κεντρικό οικονομικό ή πολιτικό ζητούμενο, συχνά ζωτικής σημασίας για το παρόν και το μέλλον μιας οργανωμένης κοινωνίας. Μια αναζήτηση για το τι είναι θεμιτό και τι δίκαιο. Ειδικά, όταν τα κοινά αγαθά, πόροι και χώροι βρίσκονται εντός του κράτους, αλλά και όταν αυτά βρίσκονται εκτός εδαφικής κυριαρχίας, όπως πόροι σε ζώνες εκμετάλλευσης (υφαλοκρηπίδα, διεθνής βυθός, διάστημα) Τα κοινά συχνά είναι αλληλένδετα μεταξύ του εθνικού χώρου όπου ασκείται η κρατική κυριαρχία και του διεθνούς χώρου όπου ασκείται κατακερματισμένη η διεθνής επιστασία.[2] Κρίσιμο παράγοντα στην αναζήτηση αυτή αποτελεί το γεγονός ότι η έλλειψη κανόνων και πολιτικών διαχείρισης και προστασίας ενός κοινού πόρου οδηγεί στην αποσάθρωσή του ή την υφαρπαγή του από το ατομικό συμφέρον.

Τα κοινά, κάθε είδους, υπόκεινται σε μια σειρά σταθερών αρχών. Δηλαδή, την ισότητα και τη δικαιοσύνη, την αποτελεσματικότητα και τη βιωσιμότητα ως προς τη διαχείριση, τη συνεισφορά για την διατήρησή του, την προσβασιμότητα στη χρήση του και την αναδιανομή με δημοκρατικούς και δίκαιους όρους των ωφελημάτων του. Ιδιαίτερης σημασίας θέση στην προστασία των κοινών έχει η άσκηση αρμοδιοτήτων επίβλεψης και ρυθμιστικών πολιτικών υπέρ του κοινού καλού, υπέρ δηλαδή, του Δήμου, των ανθρώπων-κοινωνών. Το ελληνικό δίκαιο (αστικό και δημόσιο) προβλέπει διάφορα πεδία προστασίας των κοινών, σποραδικά, χωρίς συνοχή και χωρίς να διατυπώνει καταστατικές αρχές. Συνήθως, χωρίς να τα αναγνωρίζει ως τέτοια. Στην πράξη, απουσιάζουν κανονιστικά πλαίσια, τα οποία θα διασφάλιζαν την υιοθέτηση πολιτικών και κανόνων δικαίου με στόχο τον εξορθολογισμό της τάσης συσσώρευσης ατομικού κέρδους και τη διασφάλιση του κοινού παρονομαστή υπέρ της ζωής και της ευημερίας των ανθρώπων, ενός εμπεδωμένου και δεδομένου κοινωνικού κράτους, με γνώμονα το κοινό συμφέρον ή το κοινό καλό όπως αυτό ορίζεται από την ίδια την κοινότητα, χωρίς αποκλεισμούς, και με συμμετοχικές διαδικασίες.

2. Για μια προοδευτική νομοθέτηση

Μία συζήτηση σχετικά με το ποια θα μπορούσε να είναι η ύλη μίας προοδευτικής νομοθέτησης με έμφαση στις αρχές της κοινωνικής και περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, και τελικά των κοινωνικών δικαιωμάτων, δεν μπορεί να παραλείπει τα κοινά αγαθά, με την ιδιότητα τους ως κοινή μας κληρονομιά και κοινό πλούτο. Τα κοινά συνιστούν μία κοινωνική φόρμα που συνόδευσε σταθερά την ανθρωπότητα στην εξελικτική της πορεία. Διατηρήθηκε ζωντανή στις σκιές της κουλτούρας της αγοράς και τα τελευταία χρόνια επανέρχεται ως μία δυνητική εναλλακτική στις επιτακτικές κρίσεις που αντιμετωπίζουμε.

Ο διαμοιρασμός των ωφελημάτων στην κοινότητα στην βάση της αρχής της αειφορίας υπηρετεί το «κοινό καλό», με προστασία από τις περιφράξεις[3] που θέτει το ιδιωτικό κέρδος. Οι κανόνες που διέπουν τους κοινούς πόρους και τις σχέσεις με τους κοινωνούς ακολουθούν βασικές κοινές αρχές και πλαίσια, καθώς οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις απαιτούν διαφορετικής σκοπιμότητας ρυθμίσεις. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθούν ορισμένα παραδείγματα της ετερογένειας των κοινών: Τα κοινά της γνώσης έχουν το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ότι η μέγιστη χρήση τους συνιστά προϋπόθεση της απόδοσης αξίας σε αντίθεση με πολλά άλλα κοινά τα οποία προϋποθέτουν ένα «κλειστό» σύστημα κατανάλωσης του πόρου για την προστασία τους από την συρρίκνωσή τους. Από μία άλλη εντελώς διαφορετικού χαρακτήρα οπτική γωνία, ορισμένοι πόροι μπορεί να αποτελούν χώρο εναπόθεσης άχρηστων αντικειμένων-αποβλήτων (η θάλασσα, το υπέδαφος, η ατμόσφαιρα), ή χώρο-μέσο απαραίτητο για την μετακίνηση μηχανών (δρόμοι, αεροδιάδρομοι), ή παρεμβολής παρασίτων (ραδιοφάσμα). Συνεπώς, για αυτούς απαιτείται προστασία από συγκεκριμένες ρυπογόνες συμπεριφορές.

3. Η περίπτωση της Ιταλίας

Στην Ιταλία η προσπάθεια θεσμοθέτησης των κοινών έγινε συστηματικά και έτσι σήμερα διαθέτουμε μία προεγγραφή ως προς τη θεσμική διαδρομή που μπορεί να ακολουθήσει κανείς. Η πολιτική και νομική διαδικασία έφερε ως αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, και τη δυνατότητα σύναψης Συμφωνιών Δημοσίου-Κοινών.[4] Οι συμφωνίες αυτές αποτελούν ένα νομικό εργαλείο με ιδιαίτερη σημασία για την προώθηση και την προστασία των κοινών, καθώς εξυπηρετεί την αυτονομία και τη συνέχεια υπό διαφορετικό πολιτικό συσχετισμό. Έως σήμερα έχουν συναφθεί και λειτουργούν εκατοντάδες τέτοιες συμβάσεις με εξαιρετικά αποτελέσματα.

Σε αυτό το σημείο έχει σημασία να σημειώσουμε ότι η προστασία των κοινών αγαθών συνδέεται με το ιδιοκτησιακό καθεστώς του πόρου. Η ιδιωτικοποίηση ενός κοινού αγαθού προϋποθέτει αρχικά τη μετατροπή του σε δημόσιο αγαθό, διαφορετικά δεν διαθέτει νομική αναγνώριση προκειμένου να μεταβιβαστεί. Ισχύει και το αντίστροφο. Αν ένας ιδιωτικός πόρος είναι ωφέλιμο να μετατραπεί σε κοινός, προϋποτίθεται σε πρώτο στάδιο, η μεταφορά του στην ιδιοκτησία του δημοσίου και όχι στον έλεγχο μιας μεγάλης εταιρείας για παράδειγμα. Με αυτή την αφετηρία ομάδα νομικών επεξεργάστηκε ένα σχέδιο με στόχο την ευρύτερη προστασία κρίσιμων πόρων από την ιδιωτικοποίησή τους.

3.1. Η πορεία προς την θέσπιση των κοινών.

Η ιστορία ξεκινά τη δεκαετία του 1990 και συνδέεται με τα καταστροφικά αποτελέσματα των εκτεταμένων ιδιωτικοποιήσεων της περιόδου, τα οποία κατέστησαν σαφή την ανάγκη ευθυγράμμισης των δημόσιων λογιστικών σε νέα δεδομένα. Το 2001, η κυβέρνηση Μπερλουσκόνι (Forza Italia) αναγνωρίζοντας το πρόβλημα ανακοίνωσε την πρόθεσή της να προχωρήσει σε τεκμηριωμένες αποφάσεις για το ποιες δημόσιες υπηρεσίες και πόρους είναι σκόπιμο να διατηρεί υπό δημόσια ιδιοκτησία και ποιες να παραχωρεί σε ιδιώτες. Προκειμένου να προωθήσει αυτό το σχέδιο η κυβέρνηση δημιούργησε μία ομάδα μελέτης το 2003 στο Υπουργείο Οικονομικών. Η ομάδα αυτή ανέλαβε και την μελέτη της διαδικασίας αξιολόγησης και ιδιωτικοποίησης συγκεκριμένων κατηγοριών δημόσιων πόρων. Σε αυτό το πλαίσιο αναδείχθηκε για πρώτη φορά η ανάγκη επεξεργασίας ενός νέου νομικού πλαισίου που θα αφορούσε το καθεστώς των περιουσιακών στοιχείων του κράτους. Αυτό το νέο πλαίσιο αναμένονταν να θεσπίσει κριτήρια και οδηγίες σχετικά με την διαχείριση και την πιθανή πώληση περιουσιακών στοιχείων με στόχο την περιφρούρηση των συμφερόντων των πολιτών σε μεσο-μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Κρίσιμος υπήρξε και ο ρόλος της Εθνικής Ακαδημίας που συγκλήθηκε το 2007 με αντικείμενο την ευρεία μεταρρύθμιση των διαφορετικών καθεστώτων ιδιοκτησίας που αποδίδονταν σε μία ποικιλία κρατικών πόρων. Η τότε κυβέρνηση του Ρομάνο Πρόντι, υπό τον κέντρο-αριστερό Συνασπισμό L’ Unione, είχε διακηρύξει την πρόθεσή της να αναλάβει δράση για τη βελτίωση της διαχείρισης συγκεκριμένων τύπων δημόσιων υπηρεσιών. Σε αυτό το πλαίσιο το Υπουργείο Δικαιοσύνης δημιούργησε μία ad hoc επιτροπή με στόχο την αναθεώρηση των κανόνων του αστικού δικαίου που αφορούσαν την κατηγοριοποίηση των περιουσιακών στοιχείων του δημοσίου και την θέσπιση δικαϊκών αρχών στις οποίες θα στηρίζονταν η μεταρρύθμιση.[5]

Ο Stefano Rodotà (Ροντοτά) διορίστηκε πρόεδρος της επιτροπής και στο εξής η διαδικασία συνδέθηκε με το όνομα και τις πρωτοβουλίες του. Επρόκειτο για διακεκριμένο καθηγητή αστικού δικαίου στη Ρώμη, ο οποίος υπήρξε και βουλευτής της Αριστεράς. Ο Ροντοτά ήταν συγγραφέας κορυφαίων έργων για το δίκαιο ιδιοκτησίας και από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν τη σημασία της προστασίας των δεδομένων και τη χρήση τους για την επεξεργασία δημόσιων πολιτικών και την διακυβέρνηση. Το σχέδιο νομοθετικού κειμένου που προέκυψε από τις εργασίες της επιτροπής προέβλεπε μια σημαντική αλλαγή στην προσέγγιση που ακολουθούσε η νομοθεσία για την ιδιοκτησία. Ο ιταλικός αστικός κώδικας του 1942 (άρθρο 822) καθόριζε τον διαχωρισμό μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας περιουσίας ως βασικό κανόνα. Το έργο της επιτροπής Ροντοτά αντέστρεφε αυτή τη λογική προκειμένου να ορίζεται πρώτα η χρήση που είναι χαρακτηριστική για κάθε κατηγορία περιουσιακών στοιχείων, και στη συνέχεια να ακολουθεί η επεξεργασία του κατάλληλου καθεστώτος ιδιοκτησίας κατά περίπτωση.

Ακολουθώντας αυτή τη μέθοδο, η Επιτροπή καθόρισε μια τριμερή κατανομή ανάμεσα στα κοινά αγαθά (beni comuni), τη δημόσια περιουσία και την ιδιωτική ιδιοκτησία[6]. Η ταξινόμηση αυτή στηρίζεται στην ωφελιμότητα που προκύπτει από κάθε κατηγορία περιουσιακών στοιχείων, στη βάση των συνταγματικών αρχών, των κανόνων που διέπουν τα θεμελιώδη δικαιώματα, το ουσιώδες δημόσιο συμφέρον και τις ιδιωτικές οικονομικές δραστηριότητες. Τα κοινά προέκυπταν ως η νέα κατηγορία που σύμφωνα με τη συνταγματική μεταρρύθμιση θα αποκτούσε για πρώτη φορά γενική αναγνώριση στον αστικό κώδικα. Περιγράφηκαν στο άρθρο 1(3) του σχεδίου κειμένου ως: «Τα πράγματα που παράγουν ωφελιμότητα λειτουργική για την άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ελεύθερης ανάπτυξης του ατόμου. Τα κοινά αγαθά πρέπει να προστατεύονται και να περιφρουρούνται από το νομικό σύστημα, επιπλέον και προς όφελος των μελλοντικών γενεών. Οι ιδιοκτήτες των κοινών αγαθών μπορεί να είναι δημόσια ή ιδιωτικά νομικά πρόσωπα. Σε κάθε περίπτωση, η συλλογική απόλαυσή τους πρέπει να διασφαλίζεται, εντός των ορίων και με τον τρόπο που προβλέπει ο νόμος».

Η απαρίθμηση των κοινών αγαθών στο προτεινόμενο κείμενο περιλάμβανε μια ποικιλία από υλικά και άυλα περιουσιακά στοιχεία του δημοσίου. Το καθεστώς που εφαρμόστηκε σε αυτά τα περιουσιακά στοιχεία ενσωματώθηκε με κανόνες που αφορούσαν τα «κοινωνικά περιουσιακά στοιχεία» (beni sociali) με γνώμονα την ικανοποίηση κοινωνικών αναγκών. Η Επιτροπή Ροντοτά είχε σαφώς την πρόθεση να αποφύγει την ιδιωτικοποίηση των κοινών αγαθών, και ως εκ τούτου φρόντισε για συγκεκριμένες εγγυήσεις που θα εξασφάλιζαν αυτό το αποτέλεσμα. Προκειμένου να κατανοήσουμε γιατί αυτή η ανησυχία ήταν τόσο έντονη εκείνη την εποχή, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η πολιτική των ιδιωτικοποιήσεων που ακολούθησε το ιταλικό κράτος είχε καταδείξει την ικανότητα των ιδιωτικών συμφερόντων να επηρεάζουν τις δημόσιες αποφάσεις σχετικά με τις ιδιωτικοποιήσεις δημοσίων πόρων. Τα μέτρα λιτότητας είχαν αποδυναμώσει την ικανότητα του κράτους να εξασφαλίζει σημαντικά αγαθά στον πληθυσμό[7], αλλά και τη διασφάλιση της εποπτείας ορθής διαχείρισης των δημόσιων περιουσιακών στοιχείων που παραχωρούνταν σε ιδιωτικούς ομίλους. Οι συνέπειες των παραπάνω είχαν αρχίσει να γίνονται καταστροφικές.[8]

Ωστόσο, μολονότι η επιτροπή ολοκλήρωσε το έργο της σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, η μεταρρύθμιση που θα έπρεπε να ακολουθήσει παρέμεινε στο στάδιο του κοινοβουλευτικού νομοσχεδίου. Η πρόταση απέτυχε να συγκεντρώσει τον ελάχιστο αριθμό των πενήντα χιλιάδων υπογραφών πολιτών που απαιτούνται σύμφωνα με το άρθρο 71 του Ιταλικού Συντάγματος προκειμένου να εξασφαλιστεί η προώθησή του στο Κοινοβούλιο. Παρόλα αυτά, η ιδέα ότι ορισμένα περιουσιακά στοιχεία ή αγαθά δεν μπορούν παρά να διατηρηθούν ως κοινά για όλους, και επομένως να μην είναι δυνατή η ιδιωτικοποίησή τους, άρχισε να κερδίζει έδαφος στη δημόσια σφαίρα. Κορυφαία στιγμή υπήρξε το δημοψήφισμα που θα προστάτευε το νερό ως κοινό αγαθό. Το Φόρουμ των Κινημάτων για το Νερό (Forum dei movimenti per l’acqua) το οποίο συγκρότησαν πλήθος διαφορετικών οργανώσεων και κινημάτων κατόρθωσε να συγκεντρώσει και καταθέσει 1,4 εκατομμύρια υπογραφές με στόχο τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος το 2011. Τα αποτελέσματα ήταν πρωτοφανή: συμμετείχαν 27 εκατομμύρια πολίτες και η υποστήριξη του χαρακτήρα του νερού ως κοινού αγαθού έλαβε το 95.4% των ψήφων. Παρότι φαίνεται ότι δεν σημειώθηκε μεγάλη πρόοδος ως προς τη διασφάλιση των αποτελεσμάτων του δημοψηφίσματος, η εκλαΐκευση της έννοιας των κοινών μέσω του ηχηρού συνθήματος «το νερό είναι κοινό αγαθό» (l’acqua è un bene comune) και η ευρύτατη λαϊκή υποστήριξη διαμόρφωσε νέα δυναμική και παρήγαγε πολιτικά αποτελέσματα. Η επιτυχία του δημοψηφίσματος καταγράφηκε ως νίκη ενός τεράστιου κινήματος.

Το πραγματικό πολιτικό αποτέλεσμα έχει να κάνει με το ότι, τελικά, η έλλειψη πολιτικής υποστήριξης σε εθνικό επίπεδο δεν εμπόδισε πολλούς δήμους στην Ιταλία να ενσωματώσουν μέρος της πρότασης της Επιτροπής Ροντοτά, εφαρμόζοντας την οριζόντια επικουρικότητα όπως ορίζεται στο άρθρο 118 του τροποποιημένου Συντάγματος και προωθώντας πρωτοβουλίες γενικού συμφέροντος από τη βάση προς την κορυφή.[9] Στη βάση της αρχής της επικουρικότητας, το κράτος, οι περιφέρειες, οι μητροπολιτικές πόλεις, οι επαρχίες και οι δήμοι ευνοούν τις αυτόνομες πρωτοβουλίες των πολιτών οι οποίοι προτίθενται να πραγματοποιήσουν δραστηριότητες γενικού ενδιαφέροντος, είτε μεμονωμένες είτε από κοινού. Σε οριζόντιο επίπεδο, η επικουρικότητα διέπει την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ των τοπικών αρχών και των ιδιωτών ή μεταξύ ατομικών και συλλογικών οντοτήτων, όπως οι ΜΚΟ. Κατά συνέπεια, ο ρόλος των τοπικών αρχών προβλέπεται ως επικουρικός ρόλος συντονισμού, ελέγχου και προώθησης των δραστηριοτήτων αυτών. Οι δημόσιες εξουσίες θα πρέπει παρεμβαίνουν άμεσα για την εκτέλεση μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας γενικού συμφέροντος μόνο εάν μπορεί να εκτελεστεί αποτελεσματικότερα και αποδοτικότερα από αυτές, και όχι απευθείας από τους πολίτες, είτε ατομικά είτε συλλογικά. Η πρώτη πόλη που υιοθέτησε τοπικό κανονισμό για τα αστικά κοινά ήταν η Νάπολη το 2014 και ύστερα η Μπολόνια και το Κιέρι, κοντά στο Τορίνο.[10]

3.2. Ο Κανονισμός της Μπολόνια.

Η δημιουργία του πλαισίου για τη σύναψη Συμπράξεων Δημοσίου-Κοινών (Public Commons Partnerships, PCP’s) συνιστά το σημαντικότερο θεσμικό εργαλείο που προέκυψε από την προσπάθεια ενδυνάμωσης του παραδείγματος των κοινών,[11] μέσα από την εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας του άρθρου 118 του ιταλικού Συντάγματος. Ο πλήρης τίτλος του πλέον επιδραστικού κανονιστικού κειμένου είναι «Κανονισμός της Μπολόνια για τη Συνεργασία Μεταξύ των Πολιτών και της Πόλης και για τη Φροντίδα και την Ανάπλαση των Αστικών Κοινών».[12] Υιοθετήθηκε το 2014, ύστερα από δύο χρόνια προσπαθειών αναφορικά με την εφαρμογή πολιτικών που θα επέτρεπαν την αναδιαμόρφωση της σχέσης πολιτών και τοπικής διοίκησης με έμφαση στους αστικούς πόρους και υπηρεσίες.

Το παράδειγμα της Μπολόνια πυροδότησε μια τάση υιοθέτησης αυτού του εργαλείου και από άλλες πόλεις στην Ιταλία, οδηγώντας στη θέσπιση ποικίλων κανονισμών σε περισσότερες από 250 πόλεις σε όλη την χώρα, μεταξύ αυτών και οι μεγαλύτερες όπως το Τορίνο, το Μιλάνο, η Ρώμη, η Νάπολη, η Φλωρεντία. Ο Κανονισμός της Μπολόνια επιτρέπει στις κοινότητες των κοινών να διεκδικούν τους αστικούς πόρους ως κοινά αγαθά και να δηλώνουν ενδιαφέρον για τη φροντίδα και τη διαχείρισή τους. Αναγνωρίζει τον σημαίνοντα ρόλο των πρωτοβουλιών των πολιτών στην διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων. Μέσα από αυτό το πρίσμα παρέχεται η δυνατότητα ώστε η ίδια η δημόσια διοίκηση και η πόλη να γίνουν αντιληπτές ως κοινά αγαθά.[13]

Η συνταγματική αρχή της οριζόντιας επικουρικότητας συνιστά τη νομική βάση του κανονισμού της Μπολόνια, ο οποίος επιτρέπει στις τοπικές αρχές να εμπλέξουν τους πολίτες στη διαχείριση των δημόσιων αγαθών. Ένας δεύτερος πυλώνας αυτού του μηχανισμού είναι η φιλοσοφία «του ενεργού πολίτη», σύμφωνα με την οποία, οι πολίτες δεν έχουν μόνο δικαιώματα που αναγνωρίζονται από το κράτος αλλά και ευθύνες απέναντι στην κοινωνία. Ως εκ τούτου, οι πολίτες αναμένεται να μοιράζονται με το κράτος ή την τοπική αυτοδιοίκηση τη διαχείριση των κοινών[14]. Η καρδιά του κανονισμού βρίσκεται στο άρθρο 5, το οποίο ορίζει το κανονιστικό περιεχόμενο του «συμφώνου συνεργασίας». Πρόκειται για μια σύμβαση παρόμοια με τις συμβάσεις ιδιωτικού δικαίου και υπογράφεται από τον Δήμο και τους πολίτες. Το σύμφωνο συνεργασίας επιτρέπει στον Δήμο να συμμετέχει σε συνέργειες με κατοίκους και άλλους δρώντες (πχ. ΜΚΟ, τοπικούς επιχειρηματίες, οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, ερευνητικά ινστιτούτα και πολιτιστικούς φορείς) με σκοπό τη «φροντίδα και τη βιωσιμότητα» των αστικών κοινών. Στην πράξη, δίνει θεσμικό έρεισμα στις Συμπράξεις Δημοσίου-Κοινών απελευθερώνοντας μεγάλες δυνατότητες.

Κάθε σύμφωνο περιέχει λεπτομερή περιγραφή του σχεδίου για την συνδιαχείριση ή την ανάπλαση ενός αστικού πόρου. Ορίζει το πεδίο εφαρμογής της δράσης, της διάρκειας, των ρόλων και των δεσμεύσεων των εμπλεκόμενων φορέων. Περιγράφει το αντικείμενο της κοινής συνεργασίας και τους όρους με τους οποίους η διοίκηση της πόλης μεταβιβάζει προσωρινά σε ομάδες ή ενώσεις την διαχείριση και χρήση των δημόσιων αστικών πόρων με σκοπό την φροντίδα ή/και την ανάπλασή τους. Προβλέπει κανόνες και οδηγίες σχετικά με τη σημασία της συντήρησης των κοινών πόρων και την εξασφάλιση της καθολικής προσβασιμότητας και ανοιχτότητάς τους, οι οποίοι προσανατολίζονται στην προστασία του δημόσιου συμφέροντος.[15] Μετά από μια διαδικασία αξιολόγησης, υπογράφεται ένα σύμφωνο με τον Δήμο, η οποία καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο θα υποστηρίξει την πρωτοβουλία με το κατάλληλο μείγμα διαθέσιμων πόρων και ένα μοντέλο μικτής διαχείρισης Δημοσίου-Κοινών.

Τα εν λόγω σύμφωνα είναι το νομικό-τεχνικό μέσο, στη βάση του οποίου πραγματοποιείται μια μορφή κοινής διαχείρισης. Όλες οι συμφωνίες του είδους συγκεντρώνονται σε έναν διαδραστικό χάρτη όπου αναφέρονται οι παρεμβάσεις που υλοποιούνται. Με αυτόν τον τρόπο, λειτουργούν ως εγγύηση της υποστήριξης του Δήμου στην πρόθεση των κατοίκων, των ιδιοκτητών και των επιχειρηματιών να δημιουργήσουν συλλογικότητες και συμπράξεις σε επίπεδο δρόμου ή γειτονιάς. Ως αστικά κοινά στον Κανονισμό της Μπολόνια ορίζονται δημόσιοι χώροι, χώροι πρασίνου, εγκαταλελειμμένα κτήρια και άλλες υποδομές. Ωστόσο, ο ορισμός διευρύνεται για να περιλάβει την ποιότητα ζωής στην πόλη και την αντίληψη περί ανθρώπινης ευδοκίμησης. Ο Κανονισμός παρέχει επιπλέον τεχνική και χρηματική υποστήριξη σε αυτού του τύπου τις συνέργειες.

Εν τέλει, το θεσμικό σχήμα της Μπολόνια εμπεδώνει μια συνταγματική αρχή διασφαλίζοντας την ανεξαρτησία του από το κεντρικό κράτος, αλλά και από τους εκλεγμένους τοπικούς αντιπρόσωπους[16]. Έτσι, άνοιξε ένα νομικό μονοπάτι για τα κοινά μέσω του Συντάγματος και του θετικού δικαίου προκειμένου να επιτευχθεί η νομική αναγνώριση των πρωτοβουλιών των πολιτών και να πεισθούν οι διοικήσεις των Δήμων να υποστηρίξουν τα αστικά κοινά. Στην πράξη, επανερμηνεύει την ιδέα της ιδιοκτησίας ως δέσμης δικαιωμάτων που εξασφαλίζουν την πρόσβαση και τη χρήση στους κοινούς πόρους μέσω της αξιοποίησης υφιστάμενων, αλλά πρακτικά αδρανών συνταγματικών αρχών.

4. Η ελληνική περίπτωση

Σε ποιον βαθμό τα παραπάνω θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα για την Ελλάδα όπου η συζήτηση για τα κοινά είναι σε πρώιμο στάδιο, και το νομοθετικό πλαίσιο προστασίας των κοινών πόρων κατακερματισμένο; Ποια υλικά από το ισχύον καθεστώς μπορούν να χρησιμεύσουν για την θεσμοθέτηση των κοινών και ποιες ρυθμίσεις θα έπρεπε να επινοηθούν εξ αρχής;

Όμως αναφέρθηκε εισαγωγικά, οι πολιτικές και το δίκαιο για την υπεράσπιση των κοινών αγαθών, πόρων και χώρων στοχεύουν στο να προωθήσουν κανόνες και διαδικασίες που θα καθορίσουν τη θέση των κοινών υπέρ των πολιτών· να αποτρέψουν την αδιέξοδη εγωιστική ιδιοποίηση, θεμελιώνοντας σχέσεις «αγαθής επιστασίας» υπέρ του κοινού καλού· να επιτρέπουν την (επαν)οικειοποίηση των κοινών από τους ανθρώπους στη βάση της δημοκρατικής αρχής. Στο δίπολο κράτος-πολίτες, θα πρέπει να καταστούν διακριτές οι πολιτικές και το δίκαιο που εμπίπτουν στις αποκλειστικές αρμοδιότητες του κράτους, χωρίς να ξεχνάμε ότι το δίκαιο και η πολιτική διαμορφώνονται από τα κοινωνικά αιτήματα και τις διεκδικήσεις που εκφράζουν οι πολίτες, τα μέλη του Δήμου, υπέρ του οποίου το κράτος οφείλει να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και το κοινό καλό. Συνήθως με την διαμεσολάβηση των πολιτικών κομμάτων. Έτσι, και στην Ελλάδα, το κράτος, θεωρητικά, αποτελεί τον εγγυητή κάθε σχέσης που αποσκοπεί στη διαχείριση των κοινών αγαθών, την διατήρηση και την ανάπτυξή τους επ’ ωφελεία του δημόσιου ή κοινού συμφέροντος. Δεν έχουν αναπτυχθεί όμως κανόνες δικαίου που να αναγνωρίζουν και να διέπουν τις σχέσεις κοινού πόρου και κοινότητας κοινωνών. Την ανάγκη αυτή θα ανιχνεύσουμε στη συνέχεια. Αυτό που αναζητούμε είναι τους όρους διαμόρφωσης μιας καινοτόμας θεσμικής παρέμβασης υπέρ της αποτελεσματικής προστασίας του κοινού καλού και εν τέλει του δημόσιου συμφέροντος μέσα από την αναγνώριση των κοινών ως διακριτών οντοτήτων που προϋποθέτουν: 1. την κοινότητα των κοινωνών, 2. το κοινό αγαθό-πράγμα, και 3. το νομικό πλαίσιο λειτουργίας τους.

Θα ξεκινήσουμε με μια ενδεικτική περιπτωσιολογία των κοινών στην Ελλάδα (4.1.1), και των μορφών νομικής ρύθμισης των κοινών πραγμάτων και πόρων από το ισχύον ελληνικό δίκαιο (4.1.2), και θα περάσουμε στην θεσμοποίηση της νομικής προσωπικότητας του κοινού και της διεύρυνσης της παραδοσιακής διαίρεσης της ιδιοκτησίας μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής, ως μιας «ενισχυμένης νομής» ή «ημι-κυριότητας» (4.2), η οποία συνεπάγεται δικαιώματα και συναφείς υποχρεώσεις των κοινωνών στην ατομική ή την συλλογική τους διάσταση (4.3). Τέλος, θα αναζητήσουμε την αποτελεσματική εδραίωση των κοινών πολιτικών υπέρ του κοινού καλού και του δημόσιου συμφέροντος μέσα από την αρχή της επικουρικότητας (4.4).

4.1. Τι ισχύει σήμερα.

Στην Ελλάδα, όχι μόνο ιστορικά αλλά και σήμερα, καταγράφονται περιπτώσεις σχηματισμού κοινοτήτων που ενεργοποιούνται γύρω από έναν κοινό πόρο, χωρίς όμως να υπόκεινται σε κάποιο δίκαιο των κοινών, παρά μόνο στους δικούς τους κανόνες που θεσπίζουν άτυπα, μέσα στο πλαίσιο κανόνων δικαίου που αφορά το νομικό πρόσωπο, όπως σήμερα γίνεται ορατό από το Αστικό Δίκαιο. Από την άλλη πλευρά, για ορισμένα κοινά αγαθά, κοινούς πόρους ή κοινούς χώρους, το ελληνικό δίκαιο προβλέπει ρητές διατάξεις προστασίας, συνήθως χαμηλής αποτελεσματικότητας. Η προστασία – θεωρητικά – αποσκοπεί στη διασφάλιση της προσβασιμότητας, της αποτροπής από την προοπτική εξάντλησης ή καταστροφής τους, αλλά και την κατοχύρωση εγγυήσεων για τη διατήρηση της ικανότητας αναπαραγωγής του πόρου υπέρ της «κοινής ωφέλειας», του «κοινού καλού», ή του «κοινού συμφέροντος».

4.1.1 Τα κοινά στην ελληνική εμπειρία

Μπορεί κανείς να καταγράψει πρόσφατες ή σύγχρονες μορφές κοινών, ιδιαίτερα σε σχέση με το νερό, τα δάση, τους σπόρους και την πολιτιστική κληρονομιά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το κοινοτικό σύστημα άρδευσης στα Νικολέικα Αχαΐας, όπου η τοπική κοινότητα έχει διατηρήσει για περισσότερο από έναν αιώνα ένα σύστημα συλλογικής διαχείρισης και κατανομής του νερού. Η λειτουργία του βασίζεται σε τοπικούς κανόνες, την συμμετοχή των χρηστών, την συντήρηση των υποδομών και τους μηχανισμούς επίλυσης διαφορών.[17]

Το δάσος του Ράντη στην Ικαρία, ένα λειτουργικό κοινό παλαιότερα, επανενεργοποίησε τους κατοίκους του νησιού για την προστασία του με μορφές κινητοποίησης που παραπέμπουν σε μία σύγχρονη μορφή κοινού.[18] Στην περίπτωση του Γρεβενιτίου στην Ηπειρο, η τοπική κοινότητα έχει συμβάλει στη διατήρηση του δάσους μέσα από κανόνες, κοινωνικές πρακτικές και θρησκευτικές αντιλήψεις. Η σχετική έρευνα δείχνει ότι η συλλογική δράση προστασίας συνεχίστηκε για περίπου τρεις αιώνες, προσαρμοζόμενη στις διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες.[19]

Το Πελίτι (στο Παρανέστι Δράμας) δημιούργησε μία κοινότητα ανθρώπων και μία τράπεζα σπόρων με στόχο την διατήρηση και τον διαμοιρασμό σπόρων τοπικών ποικιλιών, διασώζοντας γνώση και πρακτικές, ως κοινή πολιτισμική κληρονομιά.[20] Στην Ήπειρο, οι Τζουμέικερς είναι ένα ανοιχτό εργαστήριο, στο οποίο η κοινότητα συνεργατικά σχεδιάζει και κατασκευάζει εργαλεία για αγροτική παραγωγή μικρής κλίμακας,[21] ενώ το Pokari project, συνιστά μια κοινότητα χειροτεχνών, κτηνοτρόφων και επιστημόνων που στοχεύει στον επαναπροσδιορισμό της χρήσης του πρόβειου μαλλιού.[22] Στις Σταγιάτες του Πηλίου, για αιώνες, η πηγή Κρύα Βρύση και το δίκτυο ύδρευσης αποτελούν έναν πόρο που η κοινότητα διαχειριζόταν συλλογικά. Η διαχείριση περιλάμβανε τη συντήρηση του δικτύου και την κατανομή του νερού.[23] Οι αλιείς της Αμοργού δημιούργησαν τον σύλλογο Αμοργόραμα με σκοπό την βιώσιμη αλιεία υιοθετώντας περιορισμούς στην αλιεία. Η πρωτοβουλία αυτή οδήγησε σε μία σπάνια νομοθέτηση προστατευτικών περιορισμών με το ΠΔ 73/2025 (ΦΕΚ Α’ 148). Τέλος, το Sarantaporo.gr είναι μια πρωτοβουλία κατοίκων της περιοχής της Ελασσόνας που εγκατέστησε ασύρματο δίκτυο για την αναμετάδοση του ίντερνετ,[24] ενώ η Μεσοποταμία – Κίνηση πολιτών Μοσχάτου, αποτελεί υπόδειγμα πολλαπλού κοινού, με την στήριξη του τοπικού Δήμου, προσφέροντας στην κοινότητα τράπεζα χρόνου και ενισχυτική διδασκαλία σε μαθητές σχολείου, μεταξύ άλλων.[25]

Σε όλα αυτά τα παραδείγματα τα κοινά λειτουργούν συνεργατικά με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, και χωρίς αντίθεση με το θετικό δίκαιο. Επιπρόσθετα, όσα κοινά διατηρούνται στην Ελλάδα, εφαρμόζουν οικονομικές πρακτικές, ασκούν πολιτική πράξη και αναπτύσσουν άτυπο (ή ιδιωματικό)[26] δίκαιο, χωρίς όμως κάποια θεσμική αναγνώριση και ρυθμιστικό πλαίσιο λειτουργίας που να προέρχεται από το θετικό δίκαιο. Κυρίως, αποτελούν ζωντανά παραδείγματα επαναδιαμόρφωσης της αξίας των πραγμάτων ή της γνώσης όχι απαραίτητα μέσα από την αγοραία τιμή τους. Επίσης, καταδεικνύουν παραδειγματικά ότι η συλλογική διαχείριση μπορεί να συμβάλει στη βιώσιμη χρήση των πόρων, ενισχύοντας παράλληλα την κοινωνική συνοχή και την δημοκρατική συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων.

4.1.2. Κοινοί πόροι στο ελληνικό δίκαιο

Όπως αναφέρθηκε, ορισμένοι μόνο κοινοί πόροι, και όχι τα ίδια τα κοινά, ρυθμίζονται από το ελληνικό δίκαιο. Τα παρακάτω παραδείγματα σταχυολογούνται κυρίως από το Σύνταγμα και τον Αστικό Κώδικα.

Σύμφωνα με το άρθρο 24.1 Σ, «η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός». Η διάταξη δεν αναφέρεται στη σχέση του κοινού αγαθού-πόρου (δηλαδή το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον) με την κοινότητα των κοινωνών. Ωστόσο, τα «προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα του κράτους» πρέπει να λαμβάνονται «στο πλαίσιο της αειφορίας», ένα ζήτημα ανοιχτό στη νομολογία και τη θεωρία.

Ορισμένα κοινά αγαθά μπορούν να εκχωρηθούν κατά διαχειριστική ιδιοποίηση, δηλαδή με τη δημιουργία δικαιωμάτων εκμετάλλευσης όχι όμως κυριότητας, με την έννοια των δημόσιων αγαθών. Στοιχεία της αγαθής επιστασίας με τη μορφή του δημόσιου συμφέροντος που οφείλει να υπηρετεί το κράτος, χωρίς όμως να εντάσσεται οργανωμένα στην έννοια των κοινών, και κατά συνέπεια χωρίς να προσδιορίζεται ο ρόλος, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των κοινωνών μπορούν να ανιχνευτούν στο άρθρο 106.1 Σ: Με στόχο την «αξιοποίηση του εθνικού πλούτου» προστατεύονται, χωρίς όμως να τίθεται σαφείς προϋποθέσεις υπέρ του «γενικού συμφέροντος», «η ατμόσφαιρα, τα υπόγεια ή υποθαλάσσια κοιτάσματα». Ωστόσο, θα πρέπει να διασφαλιστεί η ισορροπία της προστασίας άλλων πόρων, που ενδεχομένως βρίσκονται σε κατάσταση διακινδύνευσης, αλλά και ο κοινωνικός έλεγχος υπέρ της κοινότητας. Μάλιστα, η οικονομική εκμετάλλευση θα πρέπει να αποδίδει συγκεκριμένα οφέλη υπέρ του δημόσιου συμφέροντος και να συνεισφέρει στην ανάπτυξη και την αειφορία άλλων δημόσιων αγαθών. Το ερώτημα που παραμένει εκκρεμές είναι το κανονιστικό περιεχόμενο της αειφορίας και της διασφάλισής της. Μία σχετική παράμετρος που επανέρχεται στην νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας που αφορά τα δημόσια αγαθά, υπογραμμίζει την ωφέλεια υπέρ των πολιτών την οποία το κράτος οφείλει να διαφυλάττει.[27]

Δίπλα σε αυτές τις φειδωλές προβλέψεις του Συντάγματος θα πρέπει να διαβάζονται οι διάσπαρτες διατάξεις στον Αστικό Κώδικα καθώς και τα ειδικά νομοθετήματα που ρυθμίζουν ζητήματα αναφορικά με τους κοινόχρηστους χώρους, όπως ο αιγιαλός, οι δρόμοι, οι πλατείες, αλλά και ορισμένα άλλα κοινά αγαθά, όπως τα δάση, τα άγρια ζώα, το αλίευμα, τα μεταλλεύματα, υπό την οπτική είτε της εκμετάλλευσης (ελεύθερης ή κατά παραχώρηση με οικονομικό αντάλλαγμα) είτε της προστασίας της αειφορίας τους (βλ. περιβαλλοντική προστασία, προστασία της ανθρώπινης ζωής, μεταξύ άλλων).

Μπορεί να δει κανείς πολλές αναλογίες του «κοινού αγαθού» με παρεμφερείς έννοιες του αστικού δικαίου: Τα κοινά τοις πάσι πράγματα, τα κοινόχρηστα, εκείνα που είναι προορισμένα για την εξυπηρέτηση δημόσιων, δημοτικών ή θρησκευτικών σκοπών και τα οποία συνδέονται με τους δυνάμει κοινωνούς. Τα πράγματα αυτά είναι εκτός συναλλαγής.[28] Το άρθρο 967 ΑΚ περιγράφει τα κοινόχρηστα πράγματα ως εξής: «τα νερά με ελεύθερη και αέναη ροή, οι δρόμοι, οι πλατείες, οι γιαλοί, τα λιμάνια και οι όρμοι, οι όχθες πλεύσιμων ποταμών, οι μεγάλες λίμνες και οι όχθες τους». Το κράτος (ή ο τοπικός δήμος) διατηρεί την κυριότητα (άρ. 968 ΑΚ) με την έννοια ότι αποτελεί τον θεματοφύλακα του κοινού καλού και του δημόσιου συμφέροντας. Από την οπτική των κοινών θα προσθέταμε ότι ασκεί «αγαθή επιστασία» (stewardship) υπέρ των κοινών και των κοινωνών-πολιτών.

Τα κοινά τοις πάσι πράγματα διαφοροποιούνται από την ιδιωτική περιουσία του Δημοσίου, καθώς εμπεριέχουν την ελεύθερη πρόσβασης για όλους, η οποία υπηρετεί την κοινή ωφέλεια. Σύμφωνα με το άρθρο 969 ΑΚ που αφορά το κοινόχρηστο νερό, σε περίπτωση σύγκρουσης δικαιωμάτων, η «κοινή ωφέλεια» υπερτερεί.[29] Ως νομική συνέπεια της παρεμπόδισης στην πρόσβαση κατοχυρώνεται η προσβολή δικαιώματος της προσωπικότητας (57 ΑΚ).

Σπάνια, ένας νόμος ρυθμίζει τη θέση ενός συγκεκριμένου κοινού πόρου. Πέρα από το αλίευμα στην Αμοργό, που ήδη συζητήσαμε, σε μίαν άλλη απομονωμένη περίπτωση, το ελληνικό δίκαιο αναφέρεται σε έναν άυλο πόρο, όπως είναι η επιστημονική γνώση: σκοπός των πανεπιστημίων είναι να «αναπτύσσουν κοινούς, ανοιχτούς πόρους στην εκπαίδευση, την έρευνα, την τεχνολογία και τον πολιτισμό».[30]

Αξίζει να αναφερθεί ότι στην πρόταση αναθεώρησης του ελληνικού Συντάγματος το 2019 συμπεριλήφθηκε διάταξη που αναγνώριζε το νερό, την ηλεκτρική ενέργεια και τα δίκτυα διανομής τους ως κοινωνικά αγαθά. Η προσπάθεια αναθεώρησης προς την κατεύθυνση αυτή έπεσε τελικά στο κενό, όπως και ολοκληρωμένες προτάσεις για μια ολιστική συνταγματική πρόβλεψη των κοινών.[31]

Όλες οι διατάξεις που αναφέρθηκαν, ρυθμίζουν τη νομική θέση των ορισμένων δημόσιων, κοινωφελών – και όπως αλλιώς μπορούν να αναφερθούν – κοινών πόρων μέσα από το πρίσμα του κοινού καλού και της δημόσιας ωφέλειας, χωρίς όμως να αναγνωρίζουν σχέσεις κοινού πόρου–κοινωνών και χωρίς να καθορίζουν σχέσεις εξουσίασης που να προσιδιάζουν στον χαρακτήρα των κοινών.

4.2. Η νομική οντότητα και οι σχέσεις εξουσίασης.

Τα κοινά αγαθά είναι ιδιαίτερης σημασίας για την ανθρώπινη διαβίωση και την ευημερία, όπως το πόσιμο νερό, ο καθαρός αέρας, τα δάση, η ενέργεια, το διαδίκτυο, το ραδιοφάσμα, τα επινοήματα ελεύθερης πρόσβασης κλπ. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να εξασφαλίζεται από τις κοινότητες των χρηστών και διαχειριστών του πόρου (βλ. κοινωνών), αλλά και των αρχών της τοπικής αυτοδιοίκησης και του κράτους, η αειφορία του πόρου, και η δημοκρατική διακυβέρνηση με στόχο το κοινό συμφέρον. Στο ισχύον νομικό περιβάλλον για να υλοποιηθεί ο συλλογισμός αυτός δύο είναι τα κανονιστικά ζητούμενα: πρώτον, ο προσδιορισμός της νομικής προσωπικότητας του κοινού και δεύτερον, η διασφάλιση και η νομική περιγραφή της πυρηνικής σχέσης εξουσίασης του κοινού πόρου από την κοινότητα των κοινωνών συλλογικά, και ενδεχομένως από κάθε κοινωνό ατομικά.

Κρίσιμη είναι η διαπίστωση ότι κάθε κοινότητα κοινωνών διαμορφώνεται καταστατικά από την φύση και τα εγγενή χαρακτηριστικά του πόρου γύρω από τον οποίον κινητοποιείται. Διαφορετικά χαρακτηριστικά έχουν οι κοινότητες των αστικών κοινών, των κοινοτήτων του νερού ή των ψηφιακών κοινών. Συνεπώς, ο κοινός παρονομαστής του νομικού καθεστώτος των κοινοτήτων θα πρέπει να έχει δικλείδες ευελιξίας και συμπεριληπτικότητας ώστε να ανταποκρίνεται στην ετερογένεια των στόχων του κάθε κοινού αλλά και να ενσωματώνει αποτελεσματικά το δεύτερο νομικό ζητούμενο: τις σχέσεις εξουσίασης του πόρου.

Τα κοινά πράγματα ή οι κοινοί πόροι, μπορούν να υπόκεινται σε σχέσεις ιδιοκτησίας ή/και διαχείρισης από ιδιώτες, άτομα ή εταιρείες, ιδιώτες μέλη ομάδων, ομάδες/κοινότητες ανθρώπων, δήμους, κράτη, ατομικά ή συλλογικά ανάλογα με τον σκοπό τους. Οι σχέσεις πρόσβασης-εκμετάλλευσης-ιδιοκτησίας-ιδιοποίησης με στόχο την εξαγωγή ωφέλειας, υπέρ του ατομικού ή συλλογικού συμφέροντος, έχουν κρίσιμη σημασία για τους χρήστες και το κοινωνικό κοινό καλό. Οι εντάσεις και οι συγκρούσεις των συμφερόντων οδηγούν στο ερώτημα: σε ποιον (πρέπει να) ανήκουν τα κοινά, και ποιοι είναι οι κανόνες και ποιες οι αξίες που (θα πρέπει να) καθορίζουν τη θέση όσων έχουν σχέση με αυτά. Η εξουσίαση που ασκείται επί των κοινών συνεπάγεται ή προέρχεται από διαφορετικές μορφές δικαιωμάτων που συχνά συνυπάρχουν: δικαίωμα πρόσβασης, χρήσης, αποκλεισμού, εξαγωγής της ωφέλειας, ή μεταβίβασης. Παράλληλα, τα δικαιώματα δημιουργούν για τους κοινωνούς υποχρεώσεις, όπως της διαφύλαξης και της συντήρησης των κοινών πόρων, της δημοκρατικής διαχείρισης και του διαμοιρασμού.

Η έννοια και το νομικό περιεχόμενο της ιδιοκτησίας, όπως το αντιλαμβάνεται σήμερα το Αστικό μας Δίκαιο, οικοδομείται σε μια αυστηρή διαίρεση δημόσιου-ιδιωτικού, στην οποία δεν χωρεί -ή δεν χωρεί ικανοποιητικά- η έννοια των κοινών, ως οργανική αυτόνομη ενότητα πράγματος-κοινότητας-κανόνων. Μια ξεχωριστή εφαπτόμενη με το ιδιωτικό-δημόσιο κατηγορία εξουσίασης επί του πόρου θα μπορούσε να ενσωματώσει τις ιδιαιτερότητες των κοινών, ως μια «ενισχυμένη νομή» ή «ημι-κυριότητα». Η άσκηση εξουσίασης επί του πόρου και της έννομης σχέσης του ανήκειν του πράγματος από την κοινότητα προσκρούει σε ένα επιπρόσθετο ζήτημα. Ότι οι συλλογικότητες-υποκείμενα του κοινού, δεν διαθέτουν συγκροτημένη νομική προσωπικότητα ώστε να ασκούν ορατή κατά το δίκαιο αρμοδιότητες εξουσίασης επί του πόρου. Στην πράξη, οι κοινότητες κοινωνών στην Ελλάδα συγκροτούνται ως νομικά πρόσωπα, τυπικά ή άτυπα, όχι όμως αποτελεσματικά. Οι υφιστάμενες νομικές μορφές της ένωσης προσώπων (άρ. 107 ΑΚ), του σωματείου (άρ. 78 ΑΚ), της ΑΜΚΕ (άρ. 741 επ. ΑΚ), των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων (ν. 4430/2016), του αγροτικού συνεταιρισμού (ν. 4673/2020), του ιδρύματος (άρ. 108 επ. ΑΚ) ή του trust του αγγλοσαξωνικού δικαίου μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες αναλογίες. Ωστόσο, οι αναλογίες αυτές δεν μπορούν να καλύψουν ικανοποιητικά τα χαρακτηριστικά μιας κοινότητας κοινωνών, και σίγουρα δεν μπορούν να ρυθμίσουν τις σχέσεις εξουσίασης που αναπτύσσονται εντός του κοινού.

Ειδικά για τα κοινά της Φύσης, τα τελευταία χρόνια επιχειρείται η αναγνώριση νομικής προσωπικότητας σε ένα οικοσύστημα (βλ. παραδείγματα των ποταμών Γάγγη και Γιαμούρα, όπως και του ποταμού Γουανγκάνουι στην Ινδία και την Νέα Ζηλανδία, αντίστοιχα). Η αναγνώριση αυτή δημιούργησε νομικά πρόσωπα, στο όνομα των οποίων οι κάτοικοι της περιοχής αποκτούν αγώγιμα δικαιώματα προστασίας και διαχείρισης. Το 2022, η Μαρ Μενόρ στην Μούρθια της Ισπανίας αποτέλεσε το πρώτο ευρωπαϊκό οικοσύστημα που αναγνωρίστηκε ως υποκείμενο δικαίου και φορέας δικαιωμάτων. Ο ισπανικός νόμος (ν. 19/2022) επιτρέπει στους πολίτες να επιδιώκουν νομική προστασία υπέρ του οικοσυστήματος και δημιουργεί τρία όργανα με διαχειριστικές αρμοδιότητες των πολιτών-φροντιστών (stewards) της Μαρ Μενόρ. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η πρόβλεψη αγώγιμων δικαιωμάτων υπέρ της φύσης συνέχεται με την ιδέα της αποτελεσματικής προστασίας των πόρων στο πλαίσιο μιας ενεργούς κοινότητας πολιτών. Με συμπληρωματικούς ρόλους, οι κοινότητα και το κράτος ενεργούν ως διαμεσολαβητές ή εκπρόσωποι της Φύσης.[32]

Ένα ακόμη σπάνιο παράδειγμα κοινότητας που συνέχεται με κοινό πόρο και για την οποία αναγνωρίζεται ιδιαίτερο νομικό καθεστώς: Με την Οδηγία 2018/2001 της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, όπως αναθεωρήθηκε το 2018, οι «κοινότητες ανανεώσιμης ενέργειας», που συναποτελούνται από φυσικά πρόσωπα και φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης, αποκτούν νομική υπόσταση ως φορείς δικαιωμάτων. Στην Ευρώπη λειτουργούν πάνω από 3.400 συνεταιρισμοί ανανεώσιμων μορφών ενέργειας, που διέπονται από το ευρωπαϊκό αλλά και το παράλληλα αναπτυσσόμενο εθνικό δίκαιο.[33] Η πρωτοποριακή αναγνώριση των ενεργειακών κοινοτήτων, προϊόν πολιτικών κινηματικών πιέσεων, μπορεί να αποτελέσει οδηγό για την κατοχύρωση της νομικής υπόστασης των κοινοτήτων και σε άλλα πεδία, όπως το νερό, ο αέρας, οι διατροφικοί πόροι ή το διαδίκτυο.

4.3. Τα δικαιώματα στα κοινά

Αφού, λοιπόν, ρυθμιστεί το ζήτημα της νομικής προσωπικότητας του κοινού και οι σχέσεις εξουσίασης του κοινού αγαθού από τους κοινωνούς, η επόμενη εκκρεμότητα αφορά τα δικαιώματα των κοινωνών. Το δικαίωμα των ανθρώπων στην πρόσβαση, χρήση, και διοίκηση του κοινού αγαθού αντιστοιχεί σε μία υποχρέωση επιτήρησης από το κράτος για τη χρηστή διαχείριση του κοινού και τη διατήρησή του υπέρ του δημοσίου συμφέροντος. Η διασφάλιση της αρχής της αναλογικότητας και της προσφορότητας των μέσων, όπως και της αειφορίας του πόρου, είναι καίριας σημασίας για την υλοποίηση των δικαιωμάτων των κοινωνών.

Από την πλευρά του ατόμου που συμμετέχει στην κοινότητα των κοινωνών του κοινού αγαθού, η πρόσβαση, η χρήση, διαχείριση του πόρου μπορεί να θεωρηθεί ως μέρος της ανάπτυξης της προσωπικότητάς του που τίθεται υπό προστασία από το άρθρο 5 Σ., ανάλογα με τον χαρακτήρα του κοινού. Αλλά και η συλλογική διάσταση των δικαιωμάτων έχει καίρια σημασία για το κοινό, καθώς η κοινότητα ως καταστατικό υποκείμενο του κοινού θα πρέπει να διαθέτει τα νομικά μέσα για την υποστήριξη του σκοπού του κοινού και της εξυπηρέτησης του κοινού συμφέροντος.

Η υπεροχή της εφαρμοσιμότητας των ατομικών δικαιωμάτων έναντι των συλλογικών μπορεί να δυσχεραίνει την προστασία των κοινών πόρων, καθώς υποβαθμίζει το συλλογικό υποκείμενο των κοινοτήτων των κοινωνών, ενώ η κατά περίπτωση έλλειψη αγωγιμότητας των οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων τους απομειώνει την απαιτούμενη αποτελεσματικότητα για την προστασία των κοινών. Η θέσμιση των κοινών και των κοινοτήτων τους δεν μπορεί παρά να συνδεθεί με την ενίσχυση των συλλογικών δικαιωμάτων, ώστε να συμβιώνουν συνεργατικά με τα ατομικά δικαιώματα.

Η συζήτηση γύρω από τα κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα συχνά περιπλέκεται εξαιτίας του δημοσιονομικού κόστους, το οποίο συνεπάγεται η εφαρμογή τους, όπως το δικαίωμα στην εγγυημένη πρόσβαση στη στέγαση, την αξιοπρεπή διαβίωση και υγεία ή την κοινωνική ασφάλιση. Ωστόσο, στην περίπτωση των κοινών, τα δημοσιονομικά κόστη είναι ανύπαρκτα ή ελάχιστα, καθώς μπορεί να εφαρμοστεί μία τελείως διαφορετική λογική, όπως φάνηκε και στο παράδειγμα της Ιταλίας. Η αναγνώριση των κοινοτήτων των κοινών ως υποκείμενο κοινωνικών δικαιωμάτων σε συνδυασμό με την αναγνώριση των κοινών ως μορφή ιδιοκτησίας, μπορεί να συνοδευτεί από σταδιακή, στοχευμένη και μεθοδική αποκέντρωση πόρων και εξουσίας λήψης αποφάσεων. Τα παραπάνω δεν συνδέονται με δημοσιονομικά κόστη, σίγουρα όχι με τον τρόπο και τα μεγέθη τα οποία η σχετική συζήτηση παραδοσιακά συνδέει με τα κοινωνικά δικαιώματα.

Για τον λόγο αυτό μία νέα κατηγορία αγώγιμων δικαιωμάτων θα πρέπει να εγκαθιδρυθεί, σε συνδυασμό με την διακριτή κατηγορία εξουσίασης επί του πόρου, πέρα από την διάκριση ιδιωτικού-δημοσίου: το δικαίωμα των ανθρώπων στα κοινά, το οποίο εγκιβωτίζει ατομικά και συλλογικά δικαιώματα πρόσβασης, διαχείρισης, διακυβέρνησης και διαμοιρασμού των ωφελημάτων.

4.4. Η αρχή της οριζόντιας επικουρικότητας.

Στην Ιταλία, η αρχή της επικουρικότητας μεταξύ τοπικής αυτοδιοίκησης και κεντρικής κυβέρνησης επανανοηματοδοτήθηκε στην οριζόντια διάστασή της μέσω των προτάσεων της επιτροπής Ροντοτά και λειτούργησε συνταγματικά ως σημείο εισόδου για την προστασία των κοινών. Επιπρόσθετα, η ενισχυμένη αυτονομία της τοπικής αυτοδιοίκησης συνέβαλε καθοριστικά σε αυτόν τον στόχο. Σε ποιο βαθμό θα μπορούσε κάτι αντίστοιχο να λειτουργήσει ωφέλημα στην ελληνική περίπτωση;

Αντλώντας από το ιταλικό παράδειγμα και την θεωρία που αναπτύχθηκε, η αρχή της επικουρικότητας έχει δύο βασικούς άξονες: Πρώτα, ο πιο συνηθισμένος είναι αυτός της κάθετης επικουρικότητας, μεταξύ ιεραρχημένων διοικητικών δομών ή έννομων συστημάτων, όπως στην περίπτωση των τριών βαθμίδων εντός του κράτους, τοπική-περιφερειακή-εθνική. Όπου οι αντίστοιχες διοικητικές μονάδες και τα όργανα λήψης απόφασης αντιστοιχούν στους Δήμους, τις Περιφέρειες και την κυβέρνηση μπορούν να ενισχύσουν τις πρωτοβουλίες πολιτών και να καλύψουν θεσμικά την συνδρομή της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Δεύτερον, ο οριζόντιος άξονας, ο οποίος είναι κρίσιμος για το ζήτημα των κοινών, είναι αυτός που ορίζει την οριζόντια επικουρικότητα. Ως τέτοια, αφορά την κατανομή αρμοδιοτήτων και πρωτοβουλιών μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών φορέων, προωθώντας και υποστηρίζοντας τις κοινότητες, την κοινωνία των πολιτών και τους οργανισμούς της αγοράς να δράσουν και να αναλάβουν ευθύνες σε διάφορους τομείς.[34] Σε συνδυασμό με την κάθετη επικουρικότητα οδηγεί στην ολοκληρωμένη ιδέα της ενεργού επικουρικότητας υποβοηθώντας έτσι την συνεργασία μεταξύ των θεσμικών οργάνων και των τοπικών και περιφερειακών αρχών κατά την υιοθέτηση πολιτικών και εφαρμογής του δικαίου. Με τον τρόπο αυτό, προωθείται ένα πιο περιεκτικό και αποτελεσματικό σύστημα διακυβέρνησης των κοινών,[35] το οποίο θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στην Ελλάδα.

Η οριζόντια επικουρικότητα εκφράζει την ενεργή ιθαγένεια προς την κατεύθυνση των κοινών, δίνοντας την θεσμική ενέργεια στους πολίτες να αναλάβουν συμμετοχικά τη διακυβέρνηση κοινών πόρων.[36] Αυτό στην πράξη μπορεί να γίνει μέσα από συμπράξεις Δημοσίου-Κοινών, ύστερα από πρωτοβουλία των πολιτών ή ύστερα από πρόσκληση των τοπικών αρχών. Στο σημείο αυτό θα μπορούσε να νομοθετηθεί ένα κανονιστικό πλαίσιο ώστε να προβλέπεται ρητά η δυνατότητα των συμπράξεων και των πρωτοβουλιών των πολιτών με στόχο την διακυβέρνηση κοινών πόρων.

5. Συμπεράσματα

Στην Ελλάδα, μόνο αποσπασματικά – και συχνά όχι ικανοποιητικά – ορισμένοι κοινοί πόροι τυγχάνουν νομικής προστασίας. Η αειφορία των δημόσιων αγαθών συντελείται σε μία θολή νομικά και αβέβαιη πολιτικά κατάσταση πραγμάτων, καθώς τα κοινά ως σύνθετες οντότητες ενός πόρου και της αντίστοιχης κοινότητας δεν είναι ορατά στο νομικό μας σύμπαν. Η σημασία τους σε έναν κόσμο στον οποίο καλπάζουν οι εξορυκτικές λογικές και οι πρακτικές ιδιοποίησης των κοινών χώρων, πόρων και αγαθών αναδεικνύει την ανάγκη για την νομική τους κατοχύρωση. Η κατοχύρωση των κοινών περνάει μέσα από την αναγνώριση των κοινοτήτων των κοινωνών με δικαιώματα (και υποχρεώσεις) που λειτουργούν υπέρ του σκοπού του κοινού χωρίς δημόσιο κόστος. Τα κοινά ως διακριτές οντότητες προϋποθέτουν δημοκρατική διακυβέρνηση και τον δίκαιο διαμοιρασμό των ωφελημάτων που προέρχονται από την αειφόρο χρήση των πόρων. Συνεπώς, κρίσιμη σημασία για την οικοδόμηση ενός αποτελεσματικού μοντέλου των κοινών έχει η νομική αναγνώριση, πρώτα της ωφελιμότητας του κοινού πόρου μέσω της κοινότητας, και όχι απλά η προστασία του πόρου, και δεύτερον της κατοχύρωσης της ιδιαίτερης σχέσης εξουσίασης που ασκεί η κοινότητα επί του πόρου.

Στην προσδοκώμενη συνθήκη κατοχύρωσης των κοινών ως τριμερών οντοτήτων (πόρου-κοινότητας-κανόνων λειτουργίας), το κράτος θα πρέπει να αναλάβει τον ρόλο του εγγυητή της αναπαραγωγής των πόρων και της διασφάλισης της εξυπηρέτησης του κοινού συμφέροντος. Οι εγγυήσεις υπέρ των πρωτοβουλιών που αναλαμβάνουν άτομα ή νομικά πρόσωπα, χωρίς να αποσκοπούν μόνο στο κέρδος αλλά στην κοινωνική αξία, μπορούν να διασφαλιστούν μέσα από συνέργειες που θα υλοποιούν την αρχή της επικουρικότητας και την κανονιστική θεσμοθέτηση των κοινών.

Παράρτημα

Εδώ η προτεινόμενη διάταξη όπως κατατέθηκε τον Νοέμβριο 2018 στον Ινστιτούτο Ν. Πουλαντζάς εν όψει της συνταγματικής αναθεώρησης. Ασφαλώς είναι υποκείμενη σε βελτιώσεις και επαναδιατυπώσεις.

Κοινά αγαθά / κοινά πράγματα

Προτεινόμενη διάταξη

1. Τα κοινά αγαθά και οι κοινοί πόροι, φυσικοί ή επινοήματα, ανεξάντλητοι και εξαντλήσιμοι, υλικοί και άυλοι, εξυπηρετούν τις ανάγκες των χρηστών-κοινωνών.

2. Κάθε ένας και κάθε μία έχει δικαίωμα πρόσβασης και χρήσης των κοινών αγαθών και πόρων, άμεσα ή έμμεσα, σύμφωνα με τις προϋποθέσεις που τίθενται από τον νόμο και σύμφωνα με τη φύση του κοινού πόρου ή αγαθού και τους εγγενείς περιορισμούς που τυχόν προκύπτουν από αυτή και τον χαρακτηρισμό του ως κοινό.

3. Το Κράτος ελέγχει και εγγυάται τη διασφάλιση της μη εξάντλησης των πόρων και των κοινών αγαθών στη βάση της αρχής της αειφορίας. Οι κοινωνοί-χρήστες των κοινών αγαθών και πόρων αναλαμβάνουν τη διαχείριση του πόρου χωρίς αποκλεισμό και με υποχρέωση διατήρησης και προστασίας του πόρου.

4. Τα κοινά αγαθά και πόροι μπορούν να τεθούν υπό διαχειριστική ιδιοποίηση με όρους που θέτει ο νόμος, υπό την εγγύηση του Κράτους, υπέρ της κοινότητας των χρηστών-κοινωνών και του κοινωνικού συνόλου.

5. Οι περιορισμοί στα δικαιώματα των χρηστών-κοινωνών λαμβάνουν υπόψη το δημόσιο συμφέρον και την προστασία των κοινών αγαθών και πόρων.

6. Το Κράτος και οι Δήμοι ενισχύουν τις αυτόνομες πρωτοβουλίες των πολιτών, άτομα και μέλη νομικών προσώπων, σχετικά με δραστηριότητες που αφορούν τα κοινά αγαθά και τους κοινούς πόρους.

Η διάταξη προτείνεται να διατυπωθεί σε νέο άρθρο, για παράδειγμα το 24^Α. Επίσης θα πρέπει να απορροφήσει το κανονιστικό πεδίο του άρθρου 106.1 (αξιοποίηση εθνικού πλούτου) και να εναρμονιστεί με το άρθρο 24.1 (προστασία φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος).

[1] Δ. Κοτσακά (2026), Κοινά Αγαθά 2.0: Θεσμικές παρεμβάσεις, εφαρμοσμένες πολιτικές και παραγωγικό μοντέλο, Νήσος.

[2] K. Tsitselikis (2026), Towards an International Law of the Commons, Brill.

[3] Ως «περίφραξη» (enclosure) νοείται κάθε μορφή αποκλειστικής εξουσίασης (βλ. ιδιοποίηση) από άτομα, εταιρίες, ή το κράτος κοινών πόρων ή οι περιορισμοί που επιβάλλονται σε ήδη κοινούς πόρους με σκοπό την ιδιοποίηση τους.

[4] M. Graziadei (2024), «Urban Commons in Italy», FIU Law Review, Vol. 18/4, The American Society of Comparative Law, 2023 Annual Meeting: Comparative Law Florida, International University College of Law.

[5] Ενδιαφέρον παρουσιάζει η καταγραφή της εξέλιξης των εργασιών της επιτροπής από τον Ugo Mattei. Ο Mattei, γνωστός μελετητής του διεθνούς δικαίου, δικηγόρος και ακτιβιστής μαζί με τον St. Rodotà βρέθηκαν στο επίκεντρο ορισμένων από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες για τα κοινά στην Ιταλία. Βλ. U. Mattei (2014), Institutionalising the commons: An Italian primer στο Global Activism: Art and Conflict in the 21st Century, P. Weibel (επιμ.), MIT Press ΗΠΑ.

[6] Commissione Rodotà – per la modifica delle norme del codice civile in materia di beni pubblici (6/2007), αρ.1, lett.b,c. Ministero della Giustizia. Διαθέσιμο στο:

[7] Για παράδειγμα στον τομέα της υγείας: Α. Ciarini, St. Neri (2021), “Intended” and “Unintended” Consequences of the Privatisation of Health and Social Care Systems in Italy in light of the Pandemic, Transfer: European Review of Labor and Research, 27/3. Διαθέσιμο στο: https://bit.ly/4hS2G0H; Ε. Pavolini (επ.) (2015), From austerity to permanent strain? The EU and welfare state reform in Italy and Spain, Comparative European Politics 13: 56-76.

[8] Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κατάρρευση της γέφυρας Morandi στη Γένοβα που στοίχησε τη ζωή σε 43 ανθρώπους. Η λεωφόρος της οποίας η γέφυρα αποτελούσε μέρος είχε παραχωρηθεί από το Ιταλικό κράτος στην Atlantia, μία εταιρεία που υπάγονταν στον όμιλο Benetton. Η εταιρεία δεν επένδυσε στην απαιτούμενη συντήρηση της γέφυρας και η δημόσια διοίκηση απέτυχε ως προς την επαρκή επίβλεψη της διαχείρισης των ζητημάτων ασφάλειας που σχετίζονταν με αυτή. Βλέπε σχετικά G. Mattioli, What caused the Genoa bridge collapse and the end of an Italian national myth?, Guardian (26/2/2019), στο: https://bit.ly/4rGf9bh

[9] Η οριζόντια επικουρικότητα στην Ιταλία αναγνωρίστηκε αρχικά στο άρθρο 2 του νόμου αριθμό 265/1999, στη συνέχεια ενσωματώθηκε με το νόμο 267/2000 και, τέλος, στο άρθρο 118 παρ. 4 του Συντάγματος: “To κράτος, οι περιφέρειες, οι μητροπολιτικοί δήμοι, οι επαρχίες και οι δήμοι θα προάγουν τις αυτόνομες πρωτοβουλίες των πολιτών, ως άτομα και ως μέλη συλλογικοτήτων, ως προς τις δραστηριότητες γενικού συμφέροντος στη βάση της αρχής της επικουρικότητας” (μετάφραση δική μας).

[10] Μ. Pagano (7/2023), Urban commons from Italy to Europe, Transformative private Law Blog. Διαθέσιμο στο: https://transformativeprivatelaw.com/urban-commons-from-italy-to-europe/

[11] Ενδεικτικά, σύμφωνα με μια έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2017, η Μπολόνια ολοκλήρωσε 280 συμφωνίες συνεργασίας κατά την περίοδο από το 2014-2016. Σε οικονομικούς όρους, το συνολικό ποσό των οικονομικών πόρων που επενδύθηκαν από τους πολίτες που συμμετείχαν στις συμφωνίες (συμπεριλαμβανομένων των ιδρυμάτων βάσης και των επιχειρήσεων) ήταν 480.180,27 ευρώ για μια περίοδο δύο ετών, ενώ ο Δήμος επένδυσε 195.558,84 ευρώ για το ίδιο σκοπό. Μ. Pagano, όπ.π., σ. 845.

[12] Bologna Regulation on Collaboration Between Citizens and the City for the Care and Regeneration of the Urban Commons. Ο κανονισμός ήταν το αποτέλεσμα της συνεργασίας μεταξύ της νομικής ομάδας Laboratory for Subsidiarity (Labsus), του πολιτιστικού-κοινωνικού ιδρύματος Fondazione del Monte di Bologna e Ravenna και του Δήμου της Μπολόνια που ένωσαν τις δυνάμεις τους για περισσότερο από δύο χρόνια με στόχο τον σχεδιασμό ενός κανονισμού για τα κοινά βασισμένου στην συνταγματική αρχή της επικουρικότητας.

[13] Sh. R. Foster, Ch. Iaione (2016), The City as a Commons, Yale Law & Policy Review, 34: 281. Διαθέσιμο στο: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2653084

[14] M. R. Marella (2017), The commons as a legal concept, Law and Critique, 28 (1): 61-86.

[15] A. Kioupkiolis (2020), όπ.π.

[16] A. Kioupkiolis (2020), όπ.π.

[17] Golfinopoulos, S. K., & Koumparou, D. (2024). Rural environmental governance: A communal irrigation system in Greece through the social–ecological system framework. Sustainability, 16(15), 6416.

[18] Χαΐτογλου, Γ. (2024). Κοινά της φύσης, περιφράξεις και κοινωνική δράση: Η περίπτωση του Δάσους του Ράντη στην Ικαρία. Ιστορική αναδρομή και σύγχρονη συνάφεια. ΑΕΠ, Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, https://bit.ly/46OSTT6

[19] Marini Govigli, V., Efthymiou, A., & Stara, K. (2021). From religion to conservation: Unfolding 300 years of collective action in a Greek sacred forest. Forest Policy and Economics, 131, 102575.https://doi.org/10.1016/j.forpol.2021.102575

[20] Kanellopoulou, V. (2020). Seeds as common cultural heritage. Στο: S. Lekakis (επιμ.), Cultural heritage in the realm of the commons: Conversations on the case of Greece, Ubiquity Press, 141–158. <

[21] Tzoumakers, στο: <tzoumakers.gr.
Ντούρος (13/3/2023), μέλος της ομάδας Tzoumakers, Video/Συνέντευξη στο Παρατηρητήριο των Κοινών του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ. Διαθέσιμο στο: https://bit.ly/4e1kynu;

[22] Liodaki, D. (2024). Alternative futures “in the making”: Insights from three makerspaces in peripheral Greece, Futures, Vol. 164, p. 103481.

[23] Kotzamani, M.-I., Paidakaki, A., Katsigianni, X., & Pratsinakis, M. (2026). Commoning Water as a Pathway to Sustainable and Culturally-Grounded Management: The Case of Stagiates, Greece. Europa XXI, 50 2.

[24] https://heteropolitics.net/index.php/tag/sarantaporo-gr/

[25] https://www.mesopotamia.gr/el/about/

[26] “Vernacular law” σύμφωνα με την ορολογία που προτείνουν οι D. Bollier & B. Weston (Green Governance: Ecological Survival, Human Rights and the Law of the Commons, Cambridge University Press, 2013).

[27] Με την απόφαση 1906/2014 το ΣτΕ (Ολ.) έκρινε ότι η μετατροπή της ΕΥΔΑΠ σε ιδιωτική επιχείρηση αντίκειται στο Σύνταγμα (άρθρα 5 και 21). Το δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η παροχή υπηρεσιών κοινής ωφέλειας (ύδρευση-αποχέτευση) δεν μπορεί να εξαρτάται από τους νόμους της ελεύθερης αγοράς και την επιδίωξη κέρδους. Επίσης το ΣτΕ (αποφάσεις 190-191/2022) ακύρωσε την υπ’ αριθμ. 135275/19.05.2017 απόφαση της διυπουργικής Εθνικής Επιτροπής Υδάτων, η οποία προέβλεπε την τιμολόγηση του νερού ως εμπόρευμα και την μετακύλιση του κόστους στους χρήστες. Το νερό κρίθηκε ότι αποτελεί ζωτικής σημασίας δημόσιο αγαθό, την επιστασία του οποίου ασκεί το Δημόσιο. Ωστόσο, η κυβέρνηση νομοθέτησε προς την αντίθετη κατεύθυνση (ν. 4964/2022), μεταβιβάζοντας πλειοψηφικά πακέτο μετοχών στο Υπερταμείο. Μεταξύ πολλών άλλων σχολίων βλ.: Νερό, Δημοκρατία και Κράτος Δικαίου. Τι απομένει μετά την απαξίωση του ΣτΕ; Μ. Καραμανώφ, 5-8-2022, https://protovoulia-dimosio-nero.gr/nero-dimokratia-kai-kratos-dikaiou-ti-apomenei-meta-tin-apaxiosi-tou-ste/

[28] 966 ΑΚ: «Πράγματα εκτός συναλλαγής είναι τα κοινά σε όλους, τα κοινόχρηστα και τα προορισμένα για την εξυπηρέτηση δημόσιων, δημοτικών, κοινοτικών ή θρησκευτικών σκοπών».

[29] Σχετικά με το δικαίωμα για την απόλαυση του οφέλους που πηγάζει από το δάσος, ιδιωτικό μεν, αλλά προστατευόμενο από το Σύνταγμα ως κοινωνικό αγαθό, κρίθηκε (ΜΠΒ 1531/2002) ότι: «η ύπαρξη κυριότητας [επί των ιδιωτικών δασών] μπορεί μεν να αποστερεί από το κοινωνικό σύνολο την ελεύθερη και χωρίς περιορισμούς χρήση τους, δεν του αποστερεί όμως την απόλαυσή τους, στην οποία εμπεριέχεται η ωφέλεια που προκύπτει για το κοινωνικό σύνολο από την ύπαρξη και διατήρηση αναλλοίωτης της δασικής μορφής των δασικών αυτών εκτάσεων. […] Σε περίπτωση, επομένως, που επιχειρείται μεταβολή του προορισμού τους με υλικές πράξεις ιδιωτών (λ.χ. αποψιλωτική υλοτομία) συντρέχει περίπτωση προσβολής της προσωπικότητας [του κάθε πολίτη] και χωρεί εφαρμογή του άρθρου 57 ΑΚ».

[30] Ν. 4185/2017, άρθρο 4.1.ζ (ΦΕΚ Α 114).

[31] Προτάθηκε η προσθήκη νέας διάταξης, ως παρ. 7, στο άρθρο 21 Σ: «Βασικά κοινωνικά αγαθά, όπως το νερό και η ηλεκτρική ενέργεια, και τα δίκτυα διανομής τους υπόκεινται σε καθεστώς δημόσιας υπηρεσίας και τελούν σε δημόσιο έλεγχο». Ωστόσο, η προτεινόμενη διάταξη, η οποία τελικά δεν υιοθετήθηκε με την απαιτούμενη πλειοψηφία, περιορίζει κατά πολύ το εύρος των κοινών πόρων που θα μπορούσαν να τεθούν υπό προστασία. Για μια πληρέστερη προσέγγιση για την συνταγματική κατοχύρωση των κοινών βλ. πρόταση της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και εδώ στο Παράρτημα.

[32] Forsyth, M. B. Pali & F. Tepper (2022). Environmental Restorative Justice: An Introduction and an Invitation, στο The Palgrave Handbook of Environmental Restorative Justice, B. Pali, M. Forsyth, F. Tepper (επιμ.), Palgrave Macmillan, Cham, 1–23.

[33] REScoop MECISE (2020). Mobilising European Citizens to Invest in Sustainable Energy, Final Results Oriented report, Horizon 2020, Antwerp. Σχετικό νομοθετικό πλαίσιο αναπτύχθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ολλανδία, τη Δανία και αλλού. Στην Ελλάδα, οι ενεργειακές κοινότητες αναγνωρίζονται με τον ν. 4513/2018 (ΦΕΚ Α’ 9), ωστόσο η νομική πρόβλεψη για προτεραιοποίηση συνδεσιμότητας με το δίκτυο δεν βρίσκει πραγματικό αντίκρισμα.

[34] Urbinati, N. (2018). Subsidiarity and the challenge to the sovereign state. In: Cohen, J., Arato, A., von Busekist, A. (eds.), Forms of Pluralism and Democratic Constitutionalism, pp. 187–210. Columbia University Press, New York.

[35] Angeloni, S., Fattore, M., Mazziotta, M. et al. (2026). Horizontal subsidiarity is not social capital: theoretical reflections and a proposal of measurement. Qual Quant 60, σ. 11942 (2026). Διαθέσιμο στο:

[36] Βλ. Αναλυτικά Salati, Ch. (2023). The forgotten meaning of the EU principle of subsidiarity, EURAC Research 2/2023, διαθέσιμο στο: https://bit.ly/4xUnLwr

Ας συμφωνήσουμε σε κάτι βασικό. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως τεχνικό και όχι ως πολιτικό ζήτημα. Ως τέτοιο αυτονόητα συνδέεται με διαφορετικές αναγνώσεις, ανάλογα με την πολιτική, αξιακή και ταξική τοποθέτηση του υποκειμένου, συλλογικού ή ατομικού.

Η Κυβέρνηση επαναλαμβάνει ότι αντιλαμβάνεται τον τομέα της ψηφιακής πολιτικής ως προνομιακό τομέα για την ίδια και είναι βέβαιο ότι σε επίπεδο gov.gr και ψηφιοποίησης του κράτους οι πολίτες αντιλήφθηκαν αλλαγές κατά την περίοδο διακυβέρνησης της ΝΔ. Ωστόσο, το opengov, όπως και η Διαύγεια υπάρχουν από το 2009-2010. Το θεσμικό και τεχνικό υπόβαθρο (π.χ., Διαύγεια, taxisnet, ΕΡΜΗΣ, νομοθεσία ηλεκτρονικής διακυβέρνησης) χτίστηκε την περίοδο 2009-2011 και το gov.gr ήρθε και ενοποίησε υπάρχουσες υπηρεσίες το 2020, προσθέτοντας ορισμένες λειτουργίες. Τα παραπάνω θεμελιώθηκαν επί κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου με κόστη εντυπωσιακά μικρότερα από αυτά που μας έχει συνηθίσει η ΝΔ για σχετικά παραδοτέα.

Ο πρωθυπουργός υποστήριξε πρόσφατα ότι το κράτος μέσω της ψηφιοποίησης σέβεται το χρόνο του πολίτη. Στην πραγματικότητα όλοι μας έχουμε καφκικού χαρακτήρα εμπειρίες μεταφοράς της γραφειοκρατίας στον ψηφιακό χώρο ή στα τηλέφωνα σε άπειρες ώρες αναμονής, εκνευρισμού, μπερδέματος, συχνά και χωρίς αποτέλεσμα. Δεν λέμε ότι η κατάσταση δεν βελτιώθηκε, λέμε ότι πολλά χρήματα ξοδεύτηκαν και το αποτέλεσμα δεν είναι αυτό που θα έπρεπε. Η κυβέρνηση μας λέει ‘να χαίρεστε που είχατε και αποτέλεσμα’. Υποστηρίζει ότι αξιοποιεί τα ψηφιακά εργαλεία για την πάταξη της διαφθοράς. Εκ του αποτελέσματος δεν τα κατάφεραν και πολύ καλά. Το ένα σκάνδαλο ‘σκάει’ μετά το άλλο και κυβερνητικά στελέχη είναι υπόλογα στη δικαιοσύνη για ζητήματα διαφθοράς.

Τα ψηφιακά συστήματα του Δημοσίου δεν είναι ουδέτερες υποδομές. Ορίζουν δικαιώματα, πρόσβαση, εξυπηρέτηση, δεδομένα, σχέσεις εξουσίας. Όποιος ελέγχει την τεχνολογική υποδομή, επηρεάζει και τον τρόπο λειτουργίας του κράτους. Και για να περάσουμε στην ουσία του θέματος. Όταν μία τεχνολογία είναι ώριμη αργά ή γρήγορα θα εφαρμοστεί. Ας σκεφτούμε την επανάσταση του ατμού, μέσα σε ένα χρονικό διάστημα όλες οι ευρωπαϊκές χώρες απέκτησαν τρένα. Μία διάσταση συνδέεται με την ταχύτητα εφαρμογής, σύμφωνοι. Μία δεύτερη όμως έχει να κάνει με το πόσο ακριβή είναι αυτή η τεχνολογία, αν την πληρώνεις πολύ ακριβότερα από όσο θα μπορούσες, σε ποιον δίνεις αυτά τα χρήματα και με ποιες διαδικασίες και κυρίως τι αφήνεις στο κράτος ως υποδομή; Όλα τα παραπάνω έχουν δημιουργηθεί με δημόσιο χρήμα, δεν είναι δυνατόν τα ψηφιακά κλειδιά και ο έλεγχος -πχ για την αναβάθμιση των συστημάτων ή τη μεταφορά τους- να αποδίδονται σε ιδιώτες. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι είδους ψηφιακό κράτος χτίζουμε: ένα κράτος που αποκτά γνώση, ικανότητα και έλεγχο ή ένα κράτος που μετατρέπει διαρκώς βασικές λειτουργίες του σε υπηρεσίες που αγοράζει απ’ έξω; Μένει γνώση στο Δημόσιο; Μένει τεχνογνωσία; Μένουν υποδομές που μπορεί να ελέγχει και να εξελίσσει; Μένουν δικαιώματα, ανοιχτά πρότυπα, δυνατότητα διαλειτουργικότητας και αλλαγής προμηθευτή; Μένει, τελικά, δημόσια αξία στη χώρα; Αν η απάντηση είναι όχι, τότε δεν μιλάμε για ψηφιακά κυρίαρχο κράτος. Πρόκειται για ένα κλάσμα: τι ξόδεψες/τι έφερες. Και η κυβέρνηση της ΝΔ ξόδεψε πάρα πολλά, εγκλώβισε το κράτος και ναι, έφερε κάτι.

Η ψηφιακή κυριαρχία συνδέεται με μια συγκεκριμένη αρχή την οποία στηρίζουν εκατοντάδες οργανισμοί και δημόσιοι φορείς σε όλη την Ευρώπη: «Δημόσιο χρήμα, δημόσιος κώδικας». Ό,τι αναπτύσσεται με χρήματα του φορολογούμενου παραδίδεται στο κράτος με πλήρη δικαιώματα χρήσης, ελέγχου και τροποποίησης, και δημοσιεύεται υπό ανοιχτή άδεια. Προς αυτή την κατεύθυνση νομοθετεί η Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Data Act και της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Ανοιχτού Κώδικα. Δηλαδή, διαλειτουργικότητα, ανοιχτά πρότυπα και προστασία από τον τεχνολογικό εγκλωβισμό. Σε αυτό το πλαίσιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τον Ιανουάριο ψήφισμα σχετικά με την τεχνολογική κυριαρχία, το οποίο για πρώτη φορά υποστηρίζει τη χρήση κριτηρίων δημοσίων προμηθειών, προκειμένου να ευνοηθούν τα ευρωπαϊκά τεχνολογικά προϊόντα όπου είναι δυνατόν. Επιπλέον, προτείνει νέα νομοθεσία για την προώθηση των Ευρωπαίων παρόχων cloud. Κομισιόν και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δηλώνουν ότι προτεραιοποιούν την ενίσχυση των ευρωπαϊκών εταιρειών λογισμικού για τις μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες. Η Γαλλία δρομολογεί τη μετακίνηση 2,5 εκατομμυρίων δημοσιών υπαλλήλων σε εφαρμογές ανοιχτού κώδικα. Το γερμανικό κρατίδιο Σλέσβιχ-Χόλσταϊν πέρασε το 80% των υπηρεσιών του σε LibreOffice και αποφάσισε μετάβαση σε ελεύθερο και ανοιχτό λογισμικό. Η Εσθονία, με ανοιχτές διαλειτουργικές υποδομές, εξοικονομεί περίπου 2% του ΑΕΠ της ετησίως. Αυτό είναι το ‘αύριο’ που προωθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση, για λόγους και γεωπολιτικούς.

Η κυβέρνηση επιλέγει να μείνει πίσω αγνοώντας τις κατεπείγουσες ευρωπαϊκές οδηγίες για ψηφιακή κυριαρχία της ΕΕ και των μελών της. Στο παρελθόν, οι αποφάσεις σχετικά με τον ψηφιακό τομέα στην Ευρώπη είχαν ως κριτήρια την ταχύτητα, την ευκολία και τη βραχυπρόθεσμη εξοικονόμηση κόστους. Αυτό οδηγούσε σε λύσεις προερχόμενες από τους αμερικάνικους τεχνολογικούς κολοσσούς. Αυτή η προσέγγιση λειτουργούσε υπό διαφορετικές γεωπολιτικές συνθήκες και όταν ακόμα τα ψηφιακά συστήματα υποστήριζαν τις επιχειρήσεις. Σήμερα, τα ψηφιακά συστήματα συγκροτούν σε μεγάλο βαθμό την ίδια την επιχείρηση. Το τοπίο έχει αλλάξει ραγδαία και με συνθήκες κατεπείγοντος.

Το παράδειγμα των Data Centers: Δύο διαφορετικές προσεγγίσεις

Η αντίληψη που ταυτίζει την τεχνολογική πρόοδο με περισσότερες πλατφόρμες, περισσότερες συμβάσεις και περισσότερες αναθέσεις σε μεγάλους παρόχους ανήκει σε μια προηγούμενη εποχή: τότε που το ζητούμενο ήταν απλώς να μπει ένας υπολογιστής σε κάθε υπηρεσία, να ψηφιοποιηθεί ένα έντυπο, να φύγει ο πολίτης από την ουρά. Σήμερα αυτό δεν αρκεί.

Ας δούμε την περίπτωση των data centers που συνδέεται με τεράστιες επενδύσεις οι οποίες επαναδιαμορφώνουν όχι μόνο τη θέση της χώρας στον ψηφιακό χάρτη, αλλά και σε απολύτως υλικό επίπεδο, επανακατανέμουν την διαθέσιμη ενέργεια για το σύνολο της οικονομίας και τα νοικοκυριά, τις δυνατότητες των δικτύων, τα αποθέματα νερού και τη χρήση της γης. Όλοι οι παραπάνω πόροι είναι πεπερασμένοι, άρα αναγκαστικά θα πρέπει να προτεραιοποιήσουμε κάποιες ανάγκες, έναντι άλλων στη βάση σοβαρού εθνικού σχεδιασμού. Και αυτό συνιστά μία απολύτως πολιτική ανάγνωση. Πεπερασμένα αγαθά μέγιστης σημασίας που μας ανήκουν από κοινού και διατίθενται στην παραγωγική διαδικασία πρέπει να ακολουθούν ως γνώμονα την αειφορία και την κάλυψη των εθνικών αναγκών. Σε αυτό το σημείο καλό είναι να σημειώσουμε ότι οι επενδύσεις σε data centers δεν ανήκουν στην κατηγορία επενδύσεων που συνδέονται με αξιόλογο αριθμό νέων θέσεων εργασίας.

Για να έχουμε μία συνολικότερη εικόνα, σε χώρες που εδώ και χρόνια φιλοξενούν μεγάλο αριθμό data centers και πλέον υφίστανται τις συνέπειες, οι αντιδράσεις και τα κινήματα πολιτών οδήγησαν σε πάγωμα των επενδύσεων και μπλοκάρισμα της λειτουργίας τους, έχοντας ως αίτημα την εφαρμογή κανονισμών προστασίας. Στις ΗΠΑ καταγράφεται πλήθος τέτοιων περιπτώσεων. Στον ευρωπαϊκό χώρο χαρακτηριστικότερα είναι παραδείγματα σε Ιρλανδία και Ολλανδία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει έρευνα του Harvard (Harvard Electricity Law Initiative, Μάρτιος 2025), οι οποία περιέλαβε πενήντα ρυθμιστικές διαδικασίες μεταξύ εθνικών αρχών και data centers. Τα ευρήματα έδειξαν πως τα τελευταία εξασφαλίζουν συμφωνίες για μειωμένο κόστος ενέργειας και ταυτόχρονα απαιτούν τη δημιουργία νέων υποδομών παραγωγής ενέργειας ώστε να εξυπηρετούν τη λειτουργία τους. Σύμφωνα με τα συμπεράσματά τους, αυτό σημαίνει πως πιθανόν οι καταναλωτές θα κληθούν να πληρώσουν το κόστος. Σημειώνεται δε ότι οι περισσότερες ενεργειακές συμφωνίες ανάμεσα στις εταιρείες τεχνολογίας και τις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας εγκρίθηκαν με επιφανειακές αναλύσεις και με ελάχιστα ή καθόλου δημόσια αποδεικτικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι τα κόστη των data center δεν θα μεταφραστούν σε αυξημένους λογαριασμούς ρεύματος για τα νοικοκυριά. Η έρευνα του Harvard τοποθετείται με σαφήνεια, λέγοντας πως χρειάζεται μεγαλύτερη επιτήρηση των συμφωνιών αυτών, ώστε να προστατεύονται οι καταναλωτές από οποιαδήποτε καιροσκοπική ή κερδοσκοπική προσπάθεια. Ένα μήνα μετά ακολούθησε κείμενο εργασίας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου με τίτλο «Power Hungry: How AI Will Drive Energy Demand» (22/4/25), το οποίο τονίζει ότι η ανάπτυξη μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, όπως το ChatGPT, σε όλο τον κόσμο θα συνοδευτεί από την επέκταση των κέντρων δεδομένων που καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας. Επισημαίνει ότι αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του κόστους ενέργειας τόσο για τα νοικοκυριά όσο και για τις επιχειρήσεις, όπως και την αύξηση των ρύπων. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και σχετική έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας το 2023 με τίτλο ‘Green Data Center: Practitioners Guide’.

Η Ελλάδα άργησε να μπει στον χώρο των data centers, αλλά σήμερα αυτό συμβαίνει με πολύ μεγάλες ταχύτητες για πλήθος λόγων, μεταξύ αυτών και γεωστρατηγικών. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, παίζει το ρόλο της εναλλακτικής διαδρομής για την Ανατολική Ευρώπη, ενώ αποτελεί τη συντομότερη διαδρομή για τη διασύνδεση με τις αγορές της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Αφρικής. Η ένταξή της στο παγκόσμιο δίκτυο ενισχύεται περαιτέρω με την άφιξη πολλών υποθαλάσσιων καλωδίων, όπως το σύστημα καλωδίων AAE-1, που τη συνδέει με αυτές τις βασικές αγορές. Εκτός από τη γεωγραφική θέση της χώρας, τις εν λόγω επενδύσεις προσελκύει η διαθεσιμότητα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καθώς τα κέντρα δεδομένων είναι ιδιαίτερα ενεργοβόρα. Διεθνείς αναλυτές εκτιμούν ότι σε ορίζοντα πενταετίας θα επενδυθούν στην Ελλάδα περί τα 1,2 δις ευρώ για την ανάπτυξη κέντρων δεδομένων, με τις επενδύσεις στο συγκεκριμένο τομέα να αυξάνονται με ετήσιο ρυθμό 8,8% έως και το 2028. Αναμένεται ότι η συνολική χωρητικότητα της ελληνικής αγοράς θα υπερδιπλασιαστεί μέχρι το 2030. Προφανώς όλα τα παραπάνω συνιστούν μία ευκαιρία την οποία το πολιτικό προσωπικό της χώρας πρέπει να ξέρει πως να αξιοποιήσει. Να εφαρμόζει εθνική στρατηγική προστασίας του δημόσιου οφέλους και κάλυψης των αναγκών της χώρας. Κάτι διαφορετικό από το να περιορίζεται στη διευκόλυνση της επενδυτικής στρατηγικής των μεγάλων ομίλων.

Στην Ελλάδα υπάρχουν πεδία όπου η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συνδεθεί με πραγματικές κοινωνικές ανάγκες: πρόληψη φυσικών καταστροφών, καλύτερη λειτουργία νοσοκομείων, εξατομικευμένη στήριξη στην εκπαίδευση, προστασία περιβάλλοντος, εξυπηρέτηση πολιτών, επιτάχυνση δικαιοσύνης, ενίσχυση μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Τεχνητή νοημοσύνη χωρίς data centers δεν υπάρχει και οι επενδύσεις σε αυτά μπορούν να είναι επωφελείς και στρατηγικής σημασίας για τη χώρα, αλλά υπό όρους που η παρούσα κυβέρνηση αγνοεί αντιλαμβανόμενη το κράτος ως πελάτη ξένων συμφερόντων. Μια επένδυση δεν γίνεται στρατηγική για τη χώρα μόνο επειδή εγκαθίσταται στην επικράτειά της. Γίνεται στρατηγική όταν αφήνει πίσω της στρατηγικό όφελος. Όταν προτεραιοποιεί τις εθνικές και τις ευρωπαϊκές ανάγκες και ό,τι απομένει το προσφέρει στους μεγάλους επενδυτές υπό όρους και με ρήτρες εθνικής ωφέλειας. Όχι γενικές δεσμεύσεις εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, αλλά συγκεκριμένες υποχρεώσεις. Όταν η χώρα εκτός από τους υλικούς πόρους δίνει και αδειοδοτήσεις, θεσμικές διευκολύνσεις και δημόσια κίνητρα, οφείλει να ξέρει τι ακριβώς εξασφαλίζει. Η χώρα δεν έχει λόγο να πει όχι σε μεγάλες τεχνολογικές επενδύσεις. Έχει όμως κάθε λόγο να απαιτήσει να υπηρετούν και τη δική της ανάπτυξη. Ας μάθουμε από τα λάθη των άλλων, ας επεξεργαστούμε μία σοβαρή εθνική στρατηγική για ένα τόσο σοβαρό θέμα που δεν θα λειτουργεί με παραδοχές παρωχημένες.

Αυτό προσπάθησε να κάνει το ΙΝΑΤ και συγκεκριμένα η Ομάδας Ψηφιακής Πολιτικής, Τεχνητής Νοημοσύνης και Καινοτομίας, όταν με διεπιστημονική προσέγγιση και την εργασία αθροίσματος ειδικών στον τομέα κατέθεσε τη μελέτη με τίτλο ‘Από την Ψηφιακή αποικία στην στρατηγική αυτονομία: Εθνικό πλαίσιο για τα data centers’. Συγκεκριμένα η μελέτη τεκμηριώνει ότι για κάθε μεγάλη επένδυση σε data centers πρέπει να προβλέπονται οι παρακάτω πέντε πυλώνες.

- Υλοποίηση ενός Εθνικού Σχεδίου Υπολογιστικής Ισχύος. Ένα οργανωμένο κρατικό σχέδιο που θα απαντά σε τρία απλά ερωτήματα: πόσα data centers αντέχει και χρειάζεται πραγματικά η χώρα, σε ποιες περιοχές μπορούν να εγκατασταθούν χωρίς να πιέζουν υπερβολικά το ρεύμα, το νερό και τη γη, και πώς συνδέονται με τη συνολική αναπτυξιακή και βιομηχανική στρατηγική της Ελλάδας.

- Ρήτρες Εθνικής Ωφέλειας. Όποιος επενδύει σε ένα μεγάλο data center δεν θα μπορεί απλώς να χρησιμοποιεί ελληνικό ρεύμα, δίκτυα, γη και φυσικούς πόρους χωρίς συγκεκριμένο αντάλλαγμα για τη χώρα. Προτείνεται Εθνικό Αποθεματικό Υπολογιστικής Ισχύος: το 10%-15% της υπολογιστικής δυνατότητας κάθε κέντρου να δεσμεύεται για πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα, δημόσιες υπηρεσίες και νεοφυείς επιχειρήσεις. Στόχος είναι μέρος αυτής της τεράστιας ψηφιακής ισχύος να μένει διαθέσιμο και για ελληνικές ανάγκες, ώστε να μη δουλεύουν όλες οι υποδομές αποκλειστικά για ξένους τεχνολογικούς κολοσσούς. Στην ίδια λογική εντάσσεται και η αρχή της προσθετικότητας στις ΑΠΕ, δηλαδή οι νέες ενεργειακές ανάγκες των data centers να μην καλύπτονται αφαιρώντας καθαρή ενέργεια από την υπόλοιπη οικονομία, αλλά με αποτελεσματικότερη παραγωγή ΑΠΕ και αποθήκευση.

- Ρήτρες Ψηφιακής Κυριαρχίας. Δεν αρκεί να έχουμε τις εγκαταστάσεις στο έδαφός μας, αν στην πράξη δεν ελέγχουμε τίποτα από όσα συμβαίνουν σε αυτές. Η μελέτη επικεντρώνει στη φορητότητα δεδομένων, υποστηρίζοντας ότι τα δεδομένα και οι ψηφιακές υπηρεσίες δεν πρέπει να εγκλωβίζονται σε ένα κλειστό οικοσύστημα από το οποίο δεν θα μπορεί να απεμπλακεί η χώρα χωρίς τεράστιο κόστος. Η ευρωπαϊκή δικαιοδοσία κρίσιμων δεδομένων αναφέρεται στα ευαίσθητα δεδομένα του Δημοσίου, κρίσιμων υποδομών ή στρατηγικών τομέων τα οποία δεν νοείται να εξαρτώνται από νομικά καθεστώτα τρίτων χωρών. Ένα σχέδιο γεωπολιτικής ανθεκτικότητας προβλέπει την προετοιμασία της χώρας για περιπτώσεις διεθνών εντάσεων, κυρώσεων, διακοπών υπηρεσιών ή άλλων μορφών εξάρτησης που μπορεί να πλήξουν την ψηφιακή της λειτουργία.

- Ρήτρες Ενεργειακής Ευελιξίας για πολύ μεγάλες εγκαταστάσεις, άνω των 50 MW. Ένα τόσο μεγάλο data center δεν μπορεί να λειτουργεί σαν να είναι αόρατο για το ενεργειακό σύστημα. Η μελέτη προτείνει να αντιμετωπίζονται αυτές οι μονάδες ως ελεγχόμενα φορτία, δηλαδή να μπορούν, όταν το χρειάζεται το σύστημα, να μειώνουν γρήγορα μέρος της κατανάλωσής τους, να διαθέτουν πιστοποιημένα συστήματα ενεργειακής διαχείρισης, τηλεμετρία, αποθήκευση και συμμετοχή σε μηχανισμούς απόκρισης ζήτησης. Με απλά λόγια, τα data centers δεν πρέπει να είναι μόνο μεγάλοι καταναλωτές ρεύματος, αλλά και μέρος της λύσης για τη σταθερότητα του δικτύου.

Τέλος, η μελέτη προτείνει τη δημιουργία Εθνικού Παρατηρητηρίου Πόρων και Υπολογιστικής Ισχύος. Αυτό σημαίνει έναν μόνιμο δημόσιο μηχανισμό που θα παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο πόσο ρεύμα καταναλώνουν τα data centers, τι πίεση ασκούν σε νερό και υποδομές, ποια υπολογιστική ισχύς είναι διαθέσιμη και αν τηρούνται οι υποχρεώσεις τους. Ο στόχος είναι η διαφάνεια και η λογοδοσία: να μην αποφασίζονται όλα πίσω από κλειστές πόρτες, αλλά να υπάρχει σαφής εικόνα για το πραγματικό κόστος και το πραγματικό όφελος αυτών των επενδύσεων, μαζί με αυτοματοποιημένους μηχανισμούς συμμόρφωσης όταν οι κανόνες παραβιάζονται. Αυτή δεν είναι αντιεπενδυτική στάση, είναι σοβαρή αναπτυξιακή πολιτική. Η μελέτη του ΙΝΑΤ απαντά σε ερωτήματα που μας αφορούν πραγματικά, όπως το ποιος φέρει το βάρος της κατασκευής και της συντήρησης αυτών των υποδομών έναντι του ποιος και πόσα κερδίζει και επιτρέπει να φανταστούμε εναλλακτικά μοντέλα τεχνολογικών υποδομών τα οποία ήδη προτείνει και υποστηρίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση.

*(Η Δώρα Κοτσακά είναι ερευνήτρια και μέλος της Ομάδας Ψηφιακής Πολιτικής, Τεχνητής Νοημοσύνης και Καινοτομίας του ΙΝΑΤ. Σε αυτό το άρθρο περιελήφθησαν ορισμένα σημεία όπως προκύπτουν από το άθροισμα των επεξεργασιών της ομάδας στην οποία συμμετέχουν οι Β. Κανούλας, Σ. Κασάπης, Β. Κωστάκης, Α. Μαγκλάρας, Γ. Πάντζιου. Κάθε αστοχία βαρύνει την γράφουσα. Περισσότερα σχετικά με τις επεξεργασίες του ΙΝΑΤ στο in-at.gr.)

Το άρθρο στο Dnews

Στις αρχές του χρόνου το χειρότερο σενάριο για τους Ευρωπαίους αξιωματούχους δεν ήταν ούτε η Γροιλανδία, ούτε οι δασμοί. Ήταν ένα εκτελεστικό διάταγμα του Λευκού Οίκου που θα μπορούσε να διακόψει την πρόσβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε κέντρα δεδομένων (data centers) ή σε εφαρμογές όπως το λογισμικό ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, τα οποία προαπαιτούνται για τη λειτουργία των αγορών και του δημόσιου τομέα. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων μηνών έχουν αλλάξει άρδην την γωνία θέασης ως προς τις στρατηγικές επιλογές της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο ψηφιακό τομέα. Σε όλη την Ευρώπη, κυβερνήσεις και οργανισμοί προσπαθούν να περιορίσουν τη χρήση αμερικανικών ψηφιακών υπηρεσιών, επιλέγοντας λύσεις εγχώριες και συχνά ανοιχτών τεχνολογιών. Το πρόταγμα της εθνικής ψηφιακής κυριαρχίας αποκτά ολοένα και μεγαλύτερο εύρος, καθώς ο απρόβλεπτος Αμερικανός πρόεδρος δεν εξαιρεί τους συμμάχους του ΝΑΤΟ από τις απειλές που εξαπολύει. Η κρίση σχετικά με τον έλεγχο της Γροιλανδίας λειτούργησε ως οδοδείκτης.

Ενδεικτική ήταν η δήλωση της εκτελεστικής αντιπροέδρου της Κομισιόν, αρμόδιας για την Ψηφιακή Ασφάλεια Χένα Βίρκουνεν, στο βήμα του συνεδρίου του Νταβός τον Ιανουάριο. Σημείωσε ότι η εξάρτηση της Ευρώπης από άλλους παίκτες μπορεί να στραφεί εναντίον της Ένωσης: «Είναι πολύ σημαντικό να μην εξαρτώμεθα από μια χώρα ή μια εταιρεία σε ότι αφορά τους ζωτικής σημασίας τομείς της οικονομίας και της κοινωνίας». Η Κομισιόν εργάζεται επί του παρόντος για μία νέα νομοθεσία που στοχεύει στην προώθηση της τεχνολογικής κυριαρχίας. Οι κίνδυνοι ασφάλειας που θέτει η αμερικανική τεχνολογία συζητούνται πλέον ανοιχτά με όρους που πριν από έξι μήνες θα ήταν αδύνατο ακόμα και να διατυπωθούν.

Η εμπιστοσύνη, η κυριαρχία και ο μακροπρόθεσμος έλεγχος των κρίσιμων ψηφιακών συστημάτων έχουν γίνει περισσότερο σημαντικά από τη βραχυπρόθεσμη αποδοτικότητα ή την ευκολία των προμηθευτών. Στο παρελθόν, οι αποφάσεις σχετικά με τον ψηφιακό τομέα στην Ευρώπη είχαν ως κριτήρια την ταχύτητα, την ευκολία και τη βραχυπρόθεσμη εξοικονόμηση κόστους. Αυτό οδηγούσε σε λύσεις προερχόμενες από τους αμερικάνικους τεχνολογικούς κολοσσούς. Αυτή η προσέγγιση λειτουργούσε υπό διαφορετικές γεωπολιτικές συνθήκες και όταν ακόμα τα ψηφιακά συστήματα υποστήριζαν τις επιχειρήσεις. Σήμερα, τα ψηφιακά συστήματα συγκροτούν σε μεγάλο βαθμό την ίδια την επιχείρηση. Το τοπίο έχει αλλάξει ραγδαία και με συνθήκες κατεπείγοντος.

Σε αυτό το πλαίσιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τον Ιανουάριο ψήφισμα σχετικά με την τεχνολογική κυριαρχία, το οποίο για πρώτη φορά υποστηρίζει τη χρήση κριτηρίων δημοσίων προμηθειών, προκειμένου να ευνοηθούν τα ευρωπαϊκά τεχνολογικά προϊόντα όπου είναι δυνατόν. Επιπλέον, προτείνει νέα νομοθεσία για την προώθηση των Ευρωπαίων παρόχων cloud. Κομισιόν και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δηλώνουν ότι προτεραιοποιούν την ενίσχυση των ευρωπαϊκών εταιρειών λογισμικού για τις μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες. Ωστόσο, επισημαίνουν ότι δεν πρόκειται για μια προσπάθεια να εγκαταλειφθεί εντελώς η αμερικανική τεχνολογία, κάτι που άλλωστε θα ήταν αδύνατο. Η επιλογή της αμερικανικής ψηφιακής τεχνολογίας για τις μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες ως προεπιλογή είναι μεν πολύ εύκολη, αλλά πρέπει να σταματήσει. Όπως ειπώθηκε κατ’ επανάληψη στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, πρόκειται για περίπλοκο εγχείρημα, δεδομένου του εύρους της αμερικανικής τεχνολογίας που χρησιμοποιείται, από τσιπ και υπηρεσίες cloud, έως μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και λογισμικό. Η κλίμακα της εξάρτησης της Ευρώπης από την τεχνολογία των ΗΠΑ δεν ήταν ποτέ τόσο μεγάλη, ιδιαίτερα για υπηρεσίες cloud-computing από εταιρείες όπως η Amazon, η Google και η Microsoft. Το 2024, οι Ευρωπαίοι πελάτες ξόδεψαν σχεδόν 25 δισεκατομμύρια δολάρια σε υπηρεσίες υποδομής από τις πέντε κορυφαίες εταιρείες cloud των ΗΠΑ. Πρόκειται για το 83% της συνολικής αγοράς.

Το θέμα της απεξάρτησης από τις ΗΠΑ απασχολεί την ΕΕ από το 2013 όταν ο Έντουαρντ Σνόουντεν, διέρρευσε πληροφορίες σχετικά με τις πρακτικές επιτήρησης των ΗΠΑ. Το 2018, υπό την πρώτη διακυβέρνηση Τραμπ, οι ευρωπαϊκές εταιρείες και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής εξέφρασαν ξανά ανησυχία, μετά την ψήφιση νόμου από τις ΗΠΑ που ρητά παρείχε στις αρχές επιβολής του νόμου την εξουσία να ζητούν δεδομένα άλλων χωρών τα οποία οι Αμερικανοί πάροχοι cloud έχουν αποθηκεύσει στο εξωτερικό. Και στις δύο περιπτώσεις, οι εταιρείες των ΗΠΑ ανταποκρίθηκαν και κατάφεραν να διατηρήσουν και να αυξήσουν το μερίδιο αγοράς τους στην Ευρώπη, χτίζοντας περισσότερα κέντρα δεδομένων για την αποθήκευση των δεδομένων των πελατών σε ευρωπαϊκό έδαφος και δεσμευόμενες να μην τα στείλουν αλλού. Τα τελευταία χρόνια, έχουν προχωρήσει περισσότερο, προσθέτοντας επιλογές αποθήκευσης δεδομένων με θυγατρικές ή συνεργάτες υπό ευρωπαϊκό έλεγχο. Η περαιτέρω διεύρυνση αυτής της πρακτικής επανέρχονταν στο Νταβός ως κεντρική επιδίωξη των ευρωπαϊκών στελεχών.

Αμέσως μετά τη δεύτερη εκλογή του Τραμπ, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι ζήτησαν από ορισμένους Αμερικανούς παρόχους cloud να διασφαλίσουν ότι οι πελάτες τους σε βασικούς τομείς μπορούν εύκολα να μεταφέρουν την υποδομή των κέντρων δεδομένων τους σε τοπικούς παρόχους εάν μια ενέργεια των ΗΠΑ διακόψει την προσφερόμενη υπηρεσία. Στη Γερμανία, η Microsoft επέκτεινε πρόσφατα μια συμφωνία με την Delos Cloud – θυγατρική της SAP – για την παροχή των υπηρεσιών της εταιρείας υπό την ιδιοκτησία και τον έλεγχο της τελευταίας. Η Amazon κυκλοφόρησε μέσα στον Ιανουάριο μια υπηρεσία sovereign cloud στην Ευρώπη, η οποία διαχειρίζεται δεδομένα πολιτών της ΕΕ και εδρεύει στη Γερμανία. Η Google έχει επίσης δημιουργήσει τα τελευταία χρόνια συνεργασίες με τοπικές εταιρείες σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες για την κυρίαρχη cloud υπηρεσία της, συμπεριλαμβανομένης μιας κοινοπραξίας στη Γαλλία που λειτουργεί πλήρως από τοπική επιχείρηση, προστατεύοντας τους πελάτες από πιθανά αμερικανικά αιτήματα για περιορισμό της πρόσβασης ή κατασκοπεία.

Έφτασε η εποχή του ανοιχτού λογισμικού;

Στα παραπάνω πρέπει να προστεθεί η ανάγκη διασφάλισης της ανεξαρτησίας του δημοσίου στην ΕΕ στον ψηφιακό τομέα, κάτι που φέρνει στο προσκήνιο το ανοιχτό λογισμικό. Τα κράτη μέλη μεταβαίνουν ενεργά σε εναλλακτικές λύσεις ανοιχτού κώδικα για να παρακάμψουν τις μεγάλες εταιρείες των ΗΠΑ. Αξιοσημείωτα παραδείγματα περιλαμβάνουν το openDesk της Γερμανίας (μια εναλλακτική λύση του Microsoft 365) και τη χρήση από τη Γαλλία εργαλείων που φιλοξενούνται από το κράτος, όπως τα συστήματα επικοινωνίας που βασίζονται στο Matrix. Η Λυών στη Γαλλία ανακοίνωσε πέρσι την ανάπτυξη ανοιχτού λογισμικού για τις υπηρεσίες της. Ο στρατός στην Αυστρία μετά από απόφαση του στρατιωτικού επιτελείου έπαυσε την εφαρμογή Microsoft Office για λόγους εθνικής ασφάλειας και πλέον χρησιμοποιεί ανοικτό λογισμικό. Η κυβέρνηση της Δανίας και πολλές πόλεις της χώρας στράφηκαν και αυτές σε ανοιχτό λογισμικό.

Πρόσφατη εξέλιξη η ανακοίνωση της γαλλικής κυβέρνησης στα τέλη Φεβρουαρίου σχετικά με την παύση χρήσης από τα 2,5 εκατομμύρια δημόσιους υπαλλήλους, εφαρμογών τηλεδιάσκεψης αμερικανικών εταιρειών (Zoom, Microsoft Teams, Webex, GoTo Meeting), αντικαθιστώντας τες με τη γαλλική εφαρμογή Visio η οποία στηρίζεται σε ανοιχτό λογισμικό. Σύμφωνα με τον υπουργό Δημόσιας Διοίκησης της Γαλλίας, Νταβίντ Αμιέλ: «Στόχος μας είναι να δώσουμε τέλος στις μη ευρωπαϊκές λύσεις, να εγγυηθούμε την ασφάλεια και την ιδιωτικότητα των δημόσιων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, βασιζόμενοι σε ένα ισχυρό και κυριαρχικό εργαλείο. Δεν είναι δυνατόν να διακινδυνεύουμε τις επιστημονικές ανταλλαγές μας, τα ευαίσθητα δεδομένα μας και τις στρατηγικές καινοτομίες μας σε μη Ευρωπαίους παίκτες».

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μετά την αναταραχή που προκάλεσαν οι απειλές Τραμπ σχετικά με τη Γροιλανδία, στην επίσημη ιστοσελίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπήρξαν δημοσιεύματα αναφορικά με την εμβληματική περίπτωση του γερμανικού κρατιδίου Schleswig-Holstein, ως παράδειγμα προς μίμηση στην υιοθέτηση λογισμικού ανοιχτού κώδικα στη δημόσια διοίκηση. Σύμφωνα με την κυβέρνηση του κρατιδίου, η μετάβαση του συστήματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της κρατικής διοίκησης στις λύσεις ανοιχτού κώδικα Open-Xchange και Mozilla Thunderbird ολοκληρώθηκε πλήρως και το 80% του οικοσυστήματος γραφείου έχει ήδη μεταφερθεί σε LibreOffice, ενώ έχει ληφθεί πολιτική απόφαση για τη μετάβαση όλων των φορητών υπολογιστών εργασίας σε Linux και για την ενσωμάτωση λύσεων αποθήκευσης cloud ανοιχτού κώδικα. Η μετάβαση έφερε σαφές οικονομικό αποτύπωμα. Το Schleswig-Holstein εξοικονόμησε συνολικά 15 εκατομμύρια ευρώ από άδειες χρήσης λογισμικού. Μετά την κάλυψη του κόστους μετάβασης και λοιπών συναφών δαπανών, 9 εκατομμύρια ευρώ επανεπενδύθηκαν στο οικοσύστημα ανοιχτού κώδικα. Η διαφάνεια αποτέλεσε βασική αρχή της επιλογής αυτής. Η πολιτική ηγεσία του κρατιδίου έθεσε ως προτεραιότητα τα διαθέσιμα κονδύλια να μην κατευθυνθούν σε «μαύρα κουτιά», αλλά να επιστρέψουν σε ένα ανοιχτό και ελέγξιμο περιβάλλον.

Ωστόσο, η αξιοποίηση του ανοιχτού λογισμικού ως μέσο βελτίωσης της ψηφιακής κυριαρχίας στην ΕΕ δεν περιορίζεται μόνο στον δημόσιο τομέα. Από τις αρχές Ιανουαρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναπτύσσει μια νέα στρατηγική για το λογισμικό ανοιχτού κώδικα η οποία εστιάζει στην επέκταση της κοινότητας, την εφαρμογή στον βιομηχανικό τομέα, την ενσωμάτωση των καινοτομιών ανοιχτού κώδικα στην αγορά και τις ασφαλείς αλυσίδες εφοδιασμού. Θα δημοσιευθεί παράλληλα με τον νόμο για την ανάπτυξη του cloud και της τεχνητής νοημοσύνης (Cloud and AI Development Act CAIDA) εντός του 2026. Σε αυτά τα πλαίσια τον Ιανουάριο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε στην πρόσκληση “European Open Digital Ecosystems”, ενώ η “EU Open Source Week” συγκέντρωσε υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και ηγέτες της βιομηχανίας με σκοπό την εδραίωση του ανοιχτού λογισμικού ως προτύπου για τις ψηφιακές υποδομές της ΕΕ. Επιπλέον, πρωτοβουλίες όπως το EuroStack και η πρωτοβουλία 8ra δημιουργούν αποκεντρωμένα, διαλειτουργικά πλαίσια cloud και edge για να διασφαλίσουν ότι τα κρίσιμα δεδομένα και οι υπηρεσίες παραμένουν υπό ευρωπαϊκό έλεγχο. Η πρωτοβουλία Eurostack έχει ως στόχο τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ευρωπαϊκού, ανεξάρτητου συνόλου ψηφιακών υποδομών, το οποίο ενσωματώνει τοπικούς παρόχους υπηρεσιών cloud, λογισμικό ανοιχτού κώδικα και κέντρα δεδομένων υπό εθνική κυριαρχία.

Που εστιάζει η διαπραγμάτευση;

Σε παγκόσμιο επίπεδο, ακούγεται συχνά η άποψη ότι οι ΗΠΑ εξάγουν τεχνολογία και η Ευρωπαϊκή Ένωση «εξάγει» νόμους και ρυθμιστικούς κανόνες σχετικά με αυτή. Με δεδομένη την διαρκή κλιμάκωση των διεθνών αναταραχών αυτό έχει οδηγήσει σε σημαντικές ρυθμιστικές διαμάχες μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χαρακτηριστεί ως εμπορική ρυθμιστική υπερδύναμη (regulatory power) στο παγκόσμιο σύστημα. Το φαινόμενο στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρεται ως «Brussels effect» και περιγράφει την ικανότητά της να «εξάγει» ρυθμίσεις, θέτοντας τις προδιαγραφές σε τομείς όπως η ιδιωτικότητα, ο ανταγωνισμός, η τεχνολογία και η προστασία του περιβάλλοντος. Η «Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες» (Digital Services Act, DSA) και η «Πράξη για τις Ψηφιακές Αγορές» (Digital Markets Act, DMA) προχωρούν ένα βήμα παραπέρα προς αυτή την κατεύθυνση. Το DSA στοχεύει στη δημιουργία ενός ασφαλέστερου ψηφιακού πλαισίου για τους χρήστες όπου τα θεμελιώδη δικαιώματα θα προστατεύονται και το DMA στην καθιέρωση ενός επιπέδου λειτουργίας της αγοράς με τρόπο που θα περιορίζει τη δύναμη των ψηφιακών μονοπωλίων. Η σημασία αυτών των προσπαθειών εξηγεί και τις έντονες αντιδράσεις που προκαλούν από την πλευρά των Big Tech και της πολιτικής ηγεσίας των ΗΠΑ με τρόπο που τις καθιστά διπλωματικό διακύβευμα, μεταξύ πολλών άλλων. Οι μάχες που δίνονται αυτή την περίοδο εστιάζουν στα παρακάτω:

- Νόμος για τις Ψηφιακές Αγορές, DMA

Σε αυτή τη χρονική περίοδο αναθεωρείται το πρώτο σε παγκόσμιο επίπεδο ρυθμιστικό πακέτο που συνιστά ο Νόμος για τις Ψηφιακές Αγορές (DMA), το οποίο έχει σχεδιαστεί προκειμένου να αποτραπούν εταιρείες όπως η Apple, η Meta και η Google από το να καταπνίξουν τον ανταγωνισμό στην Ευρώπη. Ωστόσο, η χρονική στιγμή απλά συμπίπτει με τις γεωπολιτικές αναταραχές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι νομικά υποχρεωμένη να αξιολογήσει την αποτελεσματικότητα του νόμου προκειμένου να διαπιστωθεί τι λειτουργεί και τι όχι και να συλλέξει τα σχόλια του κοινού σχετικά με τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν πριν από την προγραμματισμένη αναθεώρησή του, η οποία αναμένεται εντός του 2026. Από τις αρχές του έτους, το επίκεντρο των διαπραγματεύσεων μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ σχετικά με τον Νόμο για τις Ψηφιακές Αγορές (DMA) και τον Νόμο για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) έχει μετατοπιστεί από τον νομοθετικό διάλογο σε έντονες, συγκρουσιακές διαμάχες που αφορούν την εφαρμογή των κανονισμών. Οι ΗΠΑ προσπαθούν ενεργά να περιορίσουν την εφαρμογή τους μέσω εμπορικών πιέσεων.

Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι «απεχθάνεται» το DMA και ότι τo θεωρεί μη δασμολογικό εμπόδιο στο εμπόριο και αδικαιολόγητα στοχευμένο κατά των αμερικανικών εταιρειών. Οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας δεν δίστασαν να προτείνουν τρόπους με τους οποίους η εκτελεστική εξουσία της ΕΕ θα πρέπει να τροποποιήσει τους κανόνες. Η Apple δήλωσε ότι ο κανονισμός πρέπει να καταργηθεί. Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο τύπου της Επιτροπής Thomas Regnier «Η εταιρεία απλώς αμφισβητεί κάθε λεπτομέρεια του DMA από την έναρξη της εφαρμογής του». Η Google - η οποία διαθέτει τις περισσότερες υπηρεσίες που εμπίπτουν στον κανονισμό - υιοθετεί έναν ελαφρώς πιο συμβιβαστικό τόνο. Θα ήθελε να δει την Επιτροπή να υιοθετεί μια «ήπια» προσέγγιση στην επιβολή του νόμου. Δηλαδή να απομακρυνθεί από τα πρόστιμα και να στραφεί προς τις διαπραγματεύσεις.

Επιπλέον ζητήματα που προκύπτουν έχουν να κάνουν, για παράδειγμα, με το γεγονός ότι εταιρείες όπως η DuckDuckGo και η Ecosia προσβλέπουν στο DMA προκειμένου να τους δοθούν τα απαραίτητα δεδομένα ώστε να μπορέσουν ανταγωνιστούν τον τεχνολογικό γίγαντα στον τομέα της αναζήτησης, την Google. Η παροχή καλύτερων και περισσότερο λεπτομερών δεδομένων αναζήτησης συνιστά άλλον ένα τομέα διαπραγματευτικής έντασης.

- Προσθήκη cloud και τεχνητής νοημοσύνης σε DMA

Αρχικά, οι υπηρεσίες cloud επρόκειτο να καλύπτονται από το DMA. Ωστόσο, μια φόρμουλα που συμφωνήθηκε το 2022 εξασφάλιζε ότι οι μεγάλοι πάροχοι, όπως η Amazon, η Microsoft και η Google θα εξαιρούνταν. Τώρα ευρωβουλευτές, ομάδες της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και ορισμένες εθνικές ρυθμιστικές αρχές, επιθυμούν εξασφαλίσουν ότι οι μεγάλοι πάροχοι των ΗΠΑ θα υποχρεούνται να τηρούν τους κανόνες. Ο επικεφαλής της CISPE που εκπροσωπεί τους ευρωπαίους παρόχους cloud Francisco Mingorance δήλωσε ότι: «Η εξαίρεση του cloud δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό. Πρόκειται για τη ραχοκοκαλιά της τεχνητής νοημοσύνης και, μέσα σε λίγα χρόνια, η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα λειτουργεί απλώς στο cloud — η τεχνητή νοημοσύνη θα είναι το cloud».

- Δημιουργία νέου ρυθμιστικού φορέα και ενίσχυση της επιβολής

Τα παραπάνω έχουν οδηγήσει τους τελευταίους μήνες στην ιδέα της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου φορέα με αποστολή την επιβολή των σχετικών κανόνων, εκτός της αρμοδιότητας της Επιτροπής που έχει πολλαπλές ανταγωνιστικές προτεραιότητες και υπόκειται σε πολιτικές πιέσεις. Ο φόβος ότι η επιβολή του DMA θα υποχωρήσει έναντι των εμπορικών συμφερόντων της ΕΕ οδήγησε ορισμένους, κυρίως ακαδημαϊκούς, να υποστηρίξουν αυτή την ιδέα. Μια πιθανή λύση θα ήταν η δημιουργία μιας «Ευρωπαϊκής Ψηφιακής Αρχής» υπεύθυνης για την άμεση επιβολή των νόμων του ψηφιακού κανονισμού, συμπεριλαμβανομένου του DMA. Μια ανεξάρτητη οντότητα, απαλλαγμένη από πολιτικές επιρροές, με δικό της προϋπολογισμό και ταυτότητα που θα μπορεί να εξασφαλίσει και την ταχύτητα της επιβολής.

Η Δώρα Κοτσακά είναι Ερευνήτρια, Αν. Συντονίστρια Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα

Το άρθρο στο Dnews

Το site του Modus CoOperandi

Ο Βασίλης Κωστάκης και η Δώρα Κοτσακά γράφουν στο NEWS 24/7 για την ανάγκη ενός Συνεργατικού Κράτους, που “διαχέει την εξουσία σε πολλούς”.

Τα Τέμπη, οι πλημμύρες στη Θεσσαλία, οι πυρκαγιές, η ενεργειακή κρίση. Οι πολλαπλές συστημικές αποτυχίες της τελευταίας δεκαετίας δεν αποτελούν απλώς αστοχίες διαχείρισης· αποκαλύπτουν την αποτυχία ενός ολόκληρου μοντέλου διακυβέρνησης.

Η κυβέρνηση υποσχέθηκε ένα «επιτελικό κράτος», αποτελεσματικό, συντονισμένο, σύγχρονο. Αυτό που πήραμε ήταν ένα κράτος συγκεντρωτικό και πρωθυπουργοκεντρικό, που λειτουργεί από πάνω προς τα κάτω και αδυνατεί να ανταποκριθεί στις κρίσεις που πλήττουν τις τοπικές κοινωνίες. Την ίδια στιγμή, η μεταβίβαση του ελέγχου στην αγορά ευθύνεται για το μεγαλύτερο μέρος των αδιεξόδων που σήμερα αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες μας παγκοσμίως. Ζούμε πολλές κρίσεις μαζί και η αντιμετώπισή τους απαιτεί ταχύτητα, ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Χρειαζόμαστε περισσότερο κράτος, αλλά ριζικά διαφορετικό.

Το πρώτο επίπεδο έχει να κάνει με το κράτος πρόνοιας ως κράτος ασφάλειας. Ένα κράτος που ελέγχει τα εργοστάσια πριν θρηνήσουμε νεκρούς. Που εγγυάται καθαρό νερό για όλους και όλες. Που χτίζει αντιπλημμυρικά έργα πριν έρθει η επόμενη νεροποντή. Που προστατεύει τη γη, τη θάλασσα, τον αέρα. Εργασιακή ασφάλεια, περιβαλλοντική ασφάλεια, επισιτιστική ασφάλεια, ενεργειακή ασφάλεια, υγειονομική ασφάλεια· αυτά δεν είναι συνθήματα. Είναι δικαιώματα. Και το κράτος πρόνοιας οφείλει να τα θωρακίσει με κανόνες, με ελέγχους, με θεσμούς, με κυρώσεις, χωρίς εξαιρέσεις.

Αυτή η βάση είναι αναγκαία αλλά δεν αρκεί. Χωρίς ένα ισχυρό και πολυκεντρικό κράτος πρόνοιας που να δίνει αναπτυξιακές κατευθύνσεις, τίποτα δεν μπορεί να χτιστεί. Όμως το κράτος πρόνοιας κάνει αναδιανομή στο τέλος της παραγωγής. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, αλλά δεν φτάνει για να αντιμετωπίσουμε τις πολλαπλές κρίσεις που βιώνουμε. Δεν αλλάζει ουσιαστικά το πως παράγεται η αξία.

Εδώ ακριβώς έρχεται το Συνεργατικό Κράτος: διατηρεί και ενδυναμώνει τις λειτουργίες αλληλεγγύης και προστασίας που χτίσαμε με αγώνες δεκαετιών, αλλά πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα. Κατασκευάζει το αντίστοιχο νομικό και θεσμικό πλαίσιο για τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων στη διαχείριση των υπηρεσιών και την απαλλαγή τους από τη γραφειοκρατία. Περνά από την κρατική ιδιοκτησία στην κοινή ιδιοκτησία των πολιτών.

Η κεντρική ιδέα είναι όχι μόνo η αναδιανομή αλλά κυρίως η προ-διανομή. Αντί να διορθώνουμε τις ανισότητες αφού αυτές έχουν παραχθεί, αλλάζουμε τους όρους στο επίπεδο της παραγωγής. Δίνουμε στους ανθρώπους πρόσβαση στα ίδια τα μέσα παραγωγής. Δεν τους κάνουμε απλώς καταναλωτές υπηρεσιών, αλλά παραγωγούς πλούτου και κοινής ευημερίας.

Τα οφέλη αυτής της μετατόπισης είναι πολλαπλά: οργανωσιακή καινοτομία, καλύτερες θέσεις εργασίας, αύξηση του πλούτου της τοπικής κοινωνίας, παραγωγή προσαρμοσμένη στις τοπικές βιοκλιματικές συνθήκες. Και κυρίως, εισαγωγή της αυτοοργάνωσης και της δημοκρατίας στη σφαίρα της παραγωγής.

Αυτό δεν είναι ουτοπία. Συμβαίνει ήδη. Στη Βαρκελώνη, στη Μπολόνια, στη Γάνδη, πόλεις μετατρέπονται σε εργαστήρια δημοκρατικής καινοτομίας. Εκεί, το δημόσιο και η τοπικές κοινωνίες συνεργάζονται ως ίσοι εταίροι. Οι πολίτες δεν είναι απλοί καταναλωτές υπηρεσιών, αλλά ενεργοί συμπαραγωγοί. Ο διαμοιρασμός της γνώσης μέσα από νέα νομικά εργαλεία που προστατεύουν τα κοινά αγαθά, το κίνημα των ανοιχτών τεχνολογιών, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, το συνεταιριστικό κίνημα και οι Συμπράξεις Δημοσίου-Κοινών δημιουργούν τις προϋποθέσεις για ένα διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο.

Ενδεικτικά, ένα από τα πολλά παραδείγματα που έχουμε στη χώρα μας έρχεται από τον τομέα της ενέργειας. Οι ενεργειακές κοινότητες που αναπτύσσονται στην Ήπειρο, στην Κρήτη, στη Θεσσαλία δείχνουν ακριβώς αυτή τη δυναμική. Δημιουργούν τη δική τους υποδομή. Πολίτες, συνεταιρισμοί, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και Δήμοι συνεταιρίζονται, κατέχουν τα μέσα παραγωγής ενέργειας, αποφασίζουν δημοκρατικά για τη διαχείρισή τους. Τα κέρδη επανεπενδύονται στην κοινότητα, στηρίζουν ευάλωτα νοικοκυριά, δημιουργούν τοπικές θέσεις εργασίας. Η ενέργεια γίνεται δικαίωμα και κοινό αγαθό· όχι εμπόρευμα για κερδοσκοπία. Η ενεργειακή κοινότητα δεν σε προστατεύει μόνο από την ενεργειακή φτώχεια: σε χειραφετεί από τα καρτέλ. Παρομοίως, ο συνεταιρισμός αγροτών που ελέγχει την παραγωγική αλυσίδα δεν εξασφαλίζει μόνο επισιτιστική ασφάλεια: χτίζει επισιτιστική αυτάρκεια.

Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό· είναι πολιτικό. Έχουμε τη γνώση, έχουμε την τεχνολογία, έχουμε τα παραδείγματα. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η πολιτική βούληση και το σχέδιο. Η απάντηση δεν είναι το Επιτελικό Κράτος που συγκεντρώνει την εξουσία στην κορυφή. Είναι το Συνεργατικό Κράτος που τη διαχέει στους πολλούς. Να θωρακίσουμε το κράτος πρόνοιας και να το εκδημοκρατίσουμε ακόμα πιο βαθιά. Ένας κόσμος όπου η εξουσία βρίσκεται στα χέρια των πολλών.

^{*Ο Βασίλης Κωστάκης και η Δώρα Κοτσακά είναι μέλη επιστημονικού συμβουλίου του Ινστιτούτο Αλέξης Τσίπρας}

Εδώ το link στο NEWS 24/7

Το link στο site του Modus CoOperandi

Το σκάνδαλο της Cambridge Analytica το 2016 υπήρξε η έναρξη των δημοσιογραφικών αποκαλύψεων, οι οποίες διαδέχθηκαν η μία την άλλη, ως προς την χρήση αλγοριθμικής προπαγάνδας. Κακόβουλοι παράγοντες εκμεταλλεύτηκαν τις δυνατότητες που δίνουν οι ψηφιακές πλατφόρμες και την έλλειψη ελέγχου, προκειμένου να διεξάγουν εκστρατείες παραπληροφόρησης, να διαδώσουν παραπλανητικές διαφημίσεις, να χειραγωγήσουν τους ψηφοφόρους και τελικά να υπονομεύσουν τη δημοκρατική διαδικασία. Εκ τότε τα συμπεριφορικά δεδομένα, η συλλογή και η επεξεργασία τους έχουν εξελιχθεί με τρόπο που διαρκώς γίνεται αποτελεσματικότερος ως προς τη δυνατότητα πρόβλεψης και επηρεασμού της μελλοντικής μας συμπεριφοράς.

Το πλήθος των δραστηριοτήτων που σταθερά συγκεντρώνεται σε μονοπωλιακούς παίκτες δεν βοηθάει στον έλεγχό τους και επιπλέον έχει ως αποτέλεσμα τη γιγάντωση της εξουσίας τους επί της πολιτικής σφαίρας. Με την έναρξη της δεύτερης θητείας Τραμπ ο Τζ. Ντ. Βανς ανέλαβε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης. Πρόκειται για έναν πρώην επενδυτή που μπήκε στην πολιτική υπό την προστασία του Π. Τιλ, συνιδρυτή του PayPal και σημαίνουσας προσωπικότητας του ψηφιακού τομέα, με γνωστές ακροδεξιές απόψεις. Ο Ι. Μασκ - προπαγανδιστής της διεθνούς ακροδεξιάς με 218.000.000 ακολούθους στο υπό την ιδιοκτησία του Χ - αναδείχτηκε στον κύριο σύμμαχο του Τραμπ, επενδύοντας πάνω από 130.000.000 δολάρια στην προεκλογική του εκστρατεία. Η Meta, η Microsoft, η Amazon και η Google έκαναν σημαντικές δωρεές για την ορκωμοσία του Τραμπ. Ο Σ. Όλτμαν, επικεφαλής της OpenAI, δώρισε προσωπικά 1.000.000 δολάρια για την τελετή. Ο Τζ. Μπέζος, παλαιότερα αντίπαλος του Τραμπ, παρενέβαινε στην υπό ιδιοκτησία του Washington Post προκειμένου να λογοκρίνει τις φωνές που επέκριναν τη νέα κυβέρνηση. Ο Μ. Ζάκερμπεργκ δήλωνε ανακουφισμένος από τη νίκη του Τραμπ, ζητώντας αύξηση της «αρσενικής ενέργειας» μέσα στις επιχειρήσεις - ό,τι και αν σημαίνει αυτό. Η πολιτική εγγύτητα μεταφράστηκε σε οικονομική συνεισφορά και στη συνέχεια σε άμεση συμμετοχή τους στα κυβερνητικά όργανα των ΗΠΑ από το Department of Government Efficiency (DOGE), έως τη NASA.

Οι ελίτ της Σίλικον Βάλεϊ είναι πάροχοι απαραίτητων πόρων για την πολιτική σφαίρα – είτε πρόκειται για υλικές υποδομές, όπως τα κέντρα δεδομένων και τα δίκτυα, είτε για υπολογιστικές, όπως το λογισμικό και οι αλγόριθμοι. Η σημερινή αμερικάνικη κυβέρνηση ασκεί πολιτική στη βάση μίας αντίληψης που αντιμετωπίζει τα πάντα ως ψηφιακό περιεχόμενο. Πρόκειται για τον συνδυασμό των δυνατοτήτων του διαδικτύου με ολοκληρωτικές ιδεολογίες και αξίες, κάτι που ενισχύει τη ροπή στη διακίνηση παραπλανητικών μηνυμάτων (προπαγάνδα, θεωρίες συνωμοσίας κλπ) και στην πόλωση των χρηστών σε αντίθετα στρατόπεδα. Η υποκατάσταση της λειτουργίας της δημόσιας σφαίρας από αυτά τα μέσα προφανώς αποδυναμώνει θεσμικούς και νομικούς φραγμούς και εγγυήσεις.

Η πρώτη θητεία του Τραμπ ήταν περισσότερο μία τηλεοπτική προεδρία (ακόμα και σήμερα καμιά εικοσαριά μέλη του Fox News δουλεύουν για τον Τραμπ). Η δεύτερη διαμορφώνεται από τις απόψεις της ακροδεξιάς του διαδικτύου. Η διάφορα έχει να κάνει με το ότι ενώ η τηλεόραση απευθύνεται στον γενικό πληθυσμό, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απευθύνονται σε ένα στοχευμένο κοινό και προσαρμόζουν το περιεχόμενο τους κατά περίπτωση, χρησιμοποιούν περισσότερο ακραία μηνύματα και εικόνες με στόχο την αδιάλειπτη ροή της ντοπαμίνης. Σε αυτό το πλαίσιο οι πολιτικοί νομίζουν ότι έρχονται σε επαφή με το κοινό μέσω της διαδικτυακής τους παρουσίας, όταν στην πραγματικότητα λειτουργούν εντός μίας φούσκας που τους ξεπερνάει.

Το προηγούμενο έτος οι εταιρείες αποκόμισαν τεράστια οφέλη από τη συμμαχία τους με τον Τραμπ. Ενδεικτικό το πρόσφατο εκτελεστικό διάταγμα που απαγορεύει στις πολιτείες να θεσπίζουν νόμους για τη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης με την απειλή τιμωρητικών μέτρων, όπως η παρακράτηση ομοσπονδιακών κονδυλίων. Ο Τραμπ υποστήριξε τη βιομηχανία τεχνολογίας με δισεκατομμύρια σε κρατική χρηματοδότηση και με τη συμμετοχή διευθυνόντων συμβούλων σε διπλωματικές επισκέψεις ως συνδιαπραγματευτών σε γιγαντιαίες, επικερδείς συμφωνίες.

Αν και οι ιδιοκτήτες των Big Tech σταθερά επιδιώκουν τον περαιτέρω πλουτισμό τους, όλοι οι δρώντες στον τομέα προσπαθούν να επαναπροσδιοριστούν στη βάση των νέων δεδομένων που προκύπτουν:

⇒ Εδώ και αρκετούς μήνες υπάρχει ένα σταθερό μοτίβο επαναλαμβανόμενων δημοσιευμάτων στα μεγαλύτερα και απολύτως συστημικά οικονομικά μέσα τα οποία αναφέρονται στην ΑΙ ως φούσκα. Όπως λένε δεν μπορεί παρά να σκάσει άμεσα. Δίνουν έμφαση στις αναλογίες με την χρηματιστηριακή φούσκα της εποχής του dot.com στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και τις τεράστιες οικονομικές της συνέπειες. Με δεδομένο ότι ο Τραμπ έχει αποδείξει ότι υπολογίζει μόνο τις αντιδράσεις των αγορών, τα παραπάνω διαμορφώνουν ένα ιδιόμορφο πλαίσιο. Ενδεικτική ήταν η πρόσφατη αναδίπλωση του μετά την πτώση του χρηματιστηρίου το οποίο αντέδρασε φοβικά στην δήλωσή του ότι θα είναι ικανοποιημένος μόνο εφόσον εξασφαλίσει πλήρη κυριαρχία στη Γροιλανδία.

⇒ Οι Big Tech πιέζουν για απεριόριστες επενδύσεις και πόρους (δημόσιο χρήμα, ενέργεια, νερό, σπάνιες γαίες) τόσο τους μετόχους τους, όσο και την ομοσπονδιακή κυβέρνηση ως προϋπόθεση για την περαιτέρω ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, εφαρμογές όπως το κινέζικο deep seek απέδειξαν ότι οι τεχνολογίες μπορούν να παραχθούν με ασύγκριτα χαμηλότερα κόστη, κάτι για το οποίο βρέθηκαν υπόλογοι στους επενδύτες τους καθώς ανέτρεπε τους προηγούμενους ισχυρισμούς τους. Επιπλέον, διαφορετικοί παραγωγικοί τομείς ανταγωνίζονται για τους ίδιους πόρους και χρηματοδοτικά κονδύλια, αυτό δημιουργεί συγκρούσεις και αντιφάσεις με δεδομένο ότι στις Big Tech δεν αρκεί να είναι το διαμάντι του στέμματος, θέλουν όλη την πίττα.

⇒ Έχει γίνει φανερό ότι ο Τραμπ ανησυχεί για τις επιπτώσεις των κέντρων δεδομένων στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μήπως η δυσαρέσκεια των Αμερικανών για την απότομη αύξηση του κόστους της ενέργειας υπονομεύσει όχι μόνο τον στόχο του για πλήρως αρρύθμιστη τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και τις εκλογικές φιλοδοξίες του κόμματός του στις επερχόμενες εκλογές του Νοεμβρίου; Η μείωση του λογαριασμού ηλεκτρικού ρεύματος στο μισό υπήρξε μία από τις βασικές προεκλογικές του υποσχέσεις. Η ανησυχία του Τραμπ έγινε εμφανής με δύο ενέργειες στις οποίες προχώρησε τον περασμένο μήνα. Σε κοινή ανακοίνωση με τον πρόεδρο της Microsoft δήλωσαν ότι ο τεχνολογικός γίγαντας θα πληρώνει περισσότερα για τα κέντρα δεδομένων του, θα καταβάλλει το σύνολο των φόρων ακίνητης περιουσίας και δεν θα γίνεται αποδέκτης ούτε φορολογικών ελαφρύνσεων, ούτε εκπτώσεων στις τιμές ηλεκτρικού ρεύματος στις πόλεις όπου λειτουργούν τα κέντρα δεδομένων του. Πρόκειται για προνόμια που μέχρι σήμερα οι Big Tech θεωρούσαν αδιαπραγμάτευτα. Μετά από λίγες μέρες ο Τραμπ και οι κυβερνήτες των πολιτειών της βορειοανατολικής Αμερικής έδωσαν εντολή στον μεγαλύτερο διαχειριστή δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας να πραγματοποιήσει έκτακτη δημοπρασία που θα αφορά την αξιοπιστία και την ανθεκτικότητα των δικτύων ενέργειας. Η κίνηση αυτή θα μπορούσε να αναγκάσει τις εταιρείες να πληρώσουν για την κατασκευή των νέων σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που θα τροφοδοτούν τα κέντρα δεδομένων τους.

⇒ Τέλος, η Silicon Valley δεν είναι μόνο το άθροισμα των ελίτ της τεχνολογίας και των επιχειρηματικών κεφαλαίων. Χτίστηκε και συντηρείται από εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενους στον τομέα της τεχνολογίας, οι οποίοι τάσσονται με μεγάλη πλειοψηφία υπέρ φιλελεύθερων και προοδευτικών αιτημάτων. Επτά στους δέκα εργαζόμενους στον τομέα της τεχνολογίας στην περιοχή δεν ψήφισαν τον Τραμπ το 2024, και πολλοί είναι δυσαρεστημένοι από τη δεξιά στροφή της ηγεσίας τους, όπως και από τις πολιτικές που εφαρμόζουν οι εταιρείες τους. Ενδεικτικές είναι καμπάνιες όπως η ‘No Tech for Apartheid’ των εργαζομένων των Google και Amazon που αντέδρασαν στη συνεργασία με την Ισραηλινή κυβέρνηση ή οι ανοιχτές επιστολές εκατοντάδων εργαζομένων προς τις εταιρείες τους με τις οποίες ζητούν από τους CEO τους να ασκήσουν πίεση στον Λευκό Οίκο για την απόσυρση των ομοσπονδιακών πρακτόρων μετανάστευσης (ICE) από τις αμερικανικές πόλεις. Μετά τις πρόσφατες δολοφονίες οι αντιδράσεις έχουν ενταθεί.

*Το άρθρο αποτελεί μέρος της εισήγησης που εκφωνήθηκε στα πλαίσια της ημερίδας του Ινστιτούτου ΕΝΑ “Απέναντι στον τραμπισμό: προκλήσεις & (αντι)στάσεις σε μια νέα διεθνή πραγματικότητα”, στις 30 Ιανουαρίου στην ΕΣΗΕΑ

Εδώ το link στην ΕΦΣΥΝ

Το site του Modus CoOperandi

Μπορεί να ακούγονται ως θέματα από το… μέλλον, αλλά στην πραγματικότητα η συζήτηση για τα Κέντρα Δεδομένων αφενός, τα κοινά αγαθά αφετέρου, είναι ήδη εδώ. Συζητάμε για τα θέματα αυτά με μία επιστήμονα που έχει ασχοληθεί πολύ με τα δύο αυτά ζητήματα, τη Δώρα Κοτσακά. Καθότι, όμως, είναι και αναπληρώτρια συντονίστρια του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα, μας μιλάει για τη δουλειά που γίνεται εκεί και τι έχουμε να περιμένουμε από τις επεξεργασίες τους στην αρχή του έτους.

● Τι να περιμένουμε, κυρία Κοτσακά, από το Επιστημονικό Συμβούλιο του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα στις αρχές του 2026;

Το βασικό χαρακτηριστικό του Επιστημονικού Συμβουλίου έχει να κάνει τόσο με την ποιότητα όσο και με την πολυμέρεια των επιστημονικών αντικειμένων που καλύπτουν τα μέλη του. Ακολουθούμε συγκεκριμένη μεθοδολογία πάνω στην οποία εργαζόμαστε και τα πρώτα παραδοτέα αναμένονται στις αρχές του έτους. Στόχος είναι η τεκμηρίωση και η επεξεργασία προτάσεων σε καίριους τομείς εφαρμοσμένης πολιτικής στην παρούσα συγκυρία. Οι ομάδες που εργάζονται είναι πολυάριθμες και το πραγματικό στοίχημα είναι η σύνδεση των επεξεργασιών μεταξύ των διαφορετικών τομέων.

● Ενα θέμα με το οποίο έχετε ασχοληθεί πολύ, είναι αυτό των Κέντρων Δεδομένων (Data Centers), τα οποία είναι ιδιαίτερα υδροβόρα. Η Αττική καθίσταται περιφερειακός κόμβος και η κυβέρνηση πανηγυρίζει γι’ αυτό. Δεν βρίσκετε κάποια αντίφαση, δεδομένου του οξύτατου προβλήματος λειψυδρίας που αντιμετωπίζει το Λεκανοπέδιο;

Οι εργασιακές, κοινωνικές και ιδιαίτερα οι περιβαλλοντικές συνέπειες των Data Centers -ως προς την ενέργεια και το νερό που καταναλώνουν σε τεράστιες ποσότητες- απασχολούν έντονα την κοινή γνώμη σε διεθνές επίπεδο. Σε χώρες που εδώ και χρόνια φιλοξενούν μεγάλο αριθμό και πλέον υφίστανται τις συνέπειες, οι αντιδράσεις και τα κινήματα πολιτών οδήγησαν σε πάγωμα των επενδύσεων και μπλοκάρισμα της λειτουργίας τους, έχοντας ως αίτημα την εφαρμογή κανονισμών προστασίας.

Η Ελλάδα άργησε να ενταχθεί στο σχέδιο εξάπλωσης των Data Centers, αλλά τώρα αυτό συμβαίνει με μεγάλη ταχύτητα. Λόγω της γεωγραφικής θέσης της, παίζει ρόλο εναλλακτικής διαδρομής διασύνδεσης για πλήθος αναδυόμενων αγορών. Η Αττική φτάνει ήδη στα όρια κορεσμού από άποψη δυνατότητας να φιλοξενήσει νέα κέντρα. Πολύ περισσότερο τώρα που προσελκύει μεγάλα μεγέθη του κλάδου, που θέλουν πολλή γη, πολύ ρεύμα και πολύ νερό.

Παρότι οι εν λόγω επενδύσεις προβλήθηκαν επικοινωνιακά ως μεγάλη αναβάθμιση για τη χώρα, κανείς δεν ασχολήθηκε με το -ανεπαρκές- ρυθμιστικό πλαίσιο, η δημόσια διαβούλευση ήταν από προσχηματική έως ανύπαρκτη, οι υπεύθυνοι και οι πολιτικές δυνάμεις δεν τοποθετήθηκαν και οι τοπικές κοινωνίες δεν φαίνεται να είναι επαρκώς ενήμερες για το θέμα. Η συζήτηση φαίνεται να ξεκινά και στην Ελλάδα, καθώς η γη, το νερό και η ενέργεια είναι πεπερασμένα αγαθά μέγιστης σημασίας που μας ανήκουν από κοινού και η διάθεσή τους στην παραγωγική διαδικασία πρέπει να λειτουργεί με γνώμονα την αειφορία τους και την προτεραιοποίηση των εθνικών αναγκών.

● Ενα άλλο θέμα που σας έχει απασχολήσει είναι τα κοινά αγαθά. Τι είναι αυτά; Μπορούμε να μιλήσουμε για τη νέα ιδεολογία του 21ου αιώνα;

Η συγκεκριμένη πρακτική εφαρμόζει σε πλήθος ετερόκλητων πόρων και σε διαφορετικούς τομείς της κοινωνικής μας ζωής. Νέες λειτουργίες διοίκησης στηριγμένες στα κοινά, με έμφαση στην αυτοοργάνωση και τη συμμετοχή, βρίσκουν εφαρμογή με στόχο τη διαχείριση ενός ευρέος φάσματος πόρων: είτε παραδοσιακών (π.χ. ποτάμια, δάση, τοπικές κουλτούρες), είτε αναδυόμενων (π.χ. ηλιακή ενέργεια, κοινωνική καινοτομία, διαδίκτυο).

Μιλώντας για την παραγωγική ανασυγκρότηση από την πλευρά της κοινωνικής δικαιοσύνης, δεν μπορούμε να μην εντάξουμε τα παραπάνω στη συζήτηση, με την ιδιότητά τους ως κοινής μας κληρονομιάς. Ωστόσο - και αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον- στο πλαίσιο του ψηφιακού μετασχηματισμού τα κοινά και η ομότιμη παραγωγή επανακάμπτουν δυναμικά με έμφαση στις αναπτυξιακές τους δυνατότητες.

Παραδείγματα όπως οι κοινότητες ελεύθερου λογισμικού υπό τη Γενική Αδεια Δημόσιας Χρήσης GNU, η Wikipedia και η κοινότητά της με τις άδειες Creative Commons, το ανοιχτό σχέδιο, τα ανοιχτά δεδομένα, αυτό που διεθνώς έχει ονομαστεί open culture movement, απελευθερώνουν δυνατότητες καινοτομίας. Μυριάδες έργα όπως το 3D printing υπογραμμίζουν την ανάδυση τεχνολογικών δυνατοτήτων, οι οποίες επαναδιαμορφώνουν το οικονομικό και κατά συνέπεια το κοινωνικό περιβάλλον, όπως η λειτουργική αρχή «design global - manufacture local».

● Το σχήμα των κοινών αγαθών συνδέεται και με την αυτοοργάνωση των πολιτών, στην οποία κάλεσε τις προάλλες ο Αλέξης Τσίπρας;

Θα μπορούσε, στην περίπτωση που μια κοινότητα των κοινών αποφασίσει ότι εξυπηρετεί τον στόχο της η οργανική εμπλοκή με ένα πολιτικό σχέδιο που μοιράζεται τις ίδιες αξίες. Ωστόσο, μεθοδολογικά μιλώντας, αυτό συνιστά μία υποπερίπτωση. Τα κοινά είναι τρισυπόστατα. Δεν υπάρχει πόρος που να καθίσταται κοινός αξιωματικά. Προϋποτίθενται η κοινότητα που είναι διατεθειμένη να αναλάβει την ευθύνη της διαχείρισής του, το πρωτόκολλο -τυπικό ή άτυπο- στη βάση του οποίου λειτουργεί η κοινότητα και φυσικά ο πόρος.

Η ανθρωπότητα διαχειριζόταν τους κοινούς της πόρους σε όλο το εύρος της ιστορίας της με αυτόν τον τρόπο. Ας σκεφτούμε το αλίευμα, τα βοσκοτόπια, το νερό κ.ά. Η Elinor Ostrom (Νόμπελ Οικονομικών 2009) απέδειξε με την έρευνά της ότι ο τρόπος της συνεργασίας είναι αποτελεσματικότερος και ωφελιμότερος για τις κοινότητες από αυτόν του ανταγωνισμού.

Τα κοινά διατηρήθηκαν ζωντανά στις σκιές της κουλτούρας της αγοράς και τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται ως μια δυνητική εναλλακτική στις επιτακτικές κρίσεις με τις οποίες βρίσκεται αντιμέτωπη η ανθρωπότητα. Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό συμβαίνει χωρίς να έχουν λάβει τη συστηματική υποστήριξη κάποιου πολιτικού χώρου, κάτι που συνδέεται και με το συστατικό τους χαρακτηριστικό, αυτό της οργάνωσης των δικτύων που συνιστούν οι κοινότητές τους πέρα από το κράτος και την αγορά.

Ωστόσο, όλο και συχνότερα γίνεται αντιληπτό ότι προκειμένου τα κοινά να κλιμακώσουν ο ρόλος του κράτους είναι κρίσιμος, τόσο για τη μεγιστοποίηση των ωφελημάτων τους, όσο και για την προστασία τους από επιθετικές περιφράξεις που μετατρέπουν το κοινό σε ιδιωτικό. Η ενίσχυση αυτής της τάσης προϋποθέτει καινοτόμες νομικές διατάξεις και πολιτικές, όπως και παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα διοίκησης, ώστε τα κοινά να αναγνωριστούν και να υποστηριχτούν με τη νομική τους υπόσταση. Προϋποθέτει επίσης πρωτοπόρους θεσμούς διακυβέρνησης, οι οποίοι να επιτρέπουν και να δίνουν κίνητρο στους ανθρώπους προκειμένου να αναπτύξουν ποιοτικά διαφορετικούς τύπους σχέσεων με τη φύση και ανάμεσά τους.

Δώρα Κοτσακά, αναπληρώτρια συντονίστρια Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα, δρ Πολιτικής Επιστήμης

Συνέντευξη στον Νίκο Παπαδημητρίου

Εδώ το link στην ΕΦΣΥΝ

Το site του Modus CoOperandi

Σε τι αναφερόμαστε όταν μιλάμε για τα κοινά;

Μιλώντας για τα κοινά είναι χρήσιμο να αποσαφηνίζουμε μεθοδολογικά σε τί πραγματικά αναφερόμαστε. Αυτό είναι απαραίτητο καθώς υπάρχει η τάση να αποδίδεται σε αυτά ό,τι συνιστά καλή ή αγαθή ιδέα. Ωστόσο, αυτή η εννοιολογική χαλαρότητα δεν λειτουργεί υπέρ τους, ιδιαίτερα όταν περνάμε στον τομέα των εφαρμοσμένων πολιτικών.

Το κοινό αγαθό δεν είναι κάτι το οποίο υπάρχει ως τέτοιο αφ’ εαυτού του. Προϋποτίθεται η αναγνώριση και η διαχείρισή του υπό αυτή την ιδιότητα από μία κοινότητα η οποία εκδηλώνει βούληση να το διαχειριστεί ως κοινό, μαζί με τις σχέσεις και τους τυπικούς ή άτυπους κανόνες που αναπτύσσουν τα μέλη της.

Τα κοινά ως πολιτικό πρόταγμα βρίσκονται ακόμα σε πρώιμη κατάσταση, χωρίς ένα ενοποιημένο πρόγραμμα εφαρμοσμένων πολιτικών και σαφείς συμμαχίες. Ωστόσο, ενώ δεν έχουν προωθηθεί από κάποια ελίτ ή πολιτικό κόμμα, στην πράξη λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη με αυξανόμενη ένταση.

Μία συζήτηση σχετικά με την παραγωγική ανασυγκρότηση από την πλευρά της κοινωνικής δικαιοσύνης και της περιβαλλοντικής αειφορίας, δεν μπορεί πλέον παρά να εντάσσει στη συζήτηση τα κοινά αγαθά, με την ιδιότητα τους ως κοινή μας κληρονομιά.

Τα κοινά συνιστούν μία κοινωνική φόρμα που συνόδευσε σταθερά την ανθρωπότητα στην εξελικτική της πορεία. Διατηρήθηκε ζωντανή στις σκιές της κουλτούρας της αγοράς και τα τελευταία χρόνια επανέρχεται ως μία δυνητική εναλλακτική στις επιτακτικές κρίσεις που αντιμετωπίζουμε. Το νερό, η γη, το DNA, ο θαλάσσιος βυθός και τόσα άλλα των οποίων η προστασία προϋποτίθεται με όρους πλέον υπαρξιακούς.

Ωστόσο -και αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον- τα κοινά και η ομότιμη παραγωγή σήμερα επανακάμπτουν με έμφαση στις αναπτυξιακές τους δυνατότητες. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός επιτείνει αυτή την τάση, η οποία είναι η στιγμή να πλαισιωθεί θεσμικά από κατάλληλα σχεδιασμένες δημόσιες πολιτικές.

Η επιπλέον ιδιότητά τους, αυτή της ενίσχυσης της δημοκρατίας μέσω της συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων, της ενδυνάμωσης των κοινοτήτων και της εφαρμογής της αρχής της επικουρικότητας, καθιστούν τα κοινά μέρος της απάντησης σε πολλαπλά ερωτήματα.

Το νέο εννοιολογικό πλαίσιο των κοινών αγαθών, με τη μακρά προϊστορία του, έχει αρχίσει να ενοποιεί διαφορετικούς αγώνες από όλο τον κόσμο. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες όσοι αποτελούν μέρος των κοινοτήτων των κοινών (commoners) ξεκίνησαν να αναγνωρίζονται μεταξύ τους, καθώς η συγκεκριμένη πρακτική εφαρμόζει σε πλήθος ετερόκλητων πόρων και σε διαφορετικούς τομείς της κοινωνικής μας ζωής.

Νέες λειτουργίες διοίκησης στηριγμένες στα κοινά με έμφαση στην αυτό-οργάνωση και τη συμμετοχή, βρίσκουν εφαρμογή με στόχο τη διαχείριση ενός ευρέος φάσματος πόρων: είτε παραδοσιακών (π.χ. ποτάμια, δάση, αυτόχθονες κουλτούρες), είτε αναδυόμενων (π.χ. ηλιακή ενέργεια, τεχνολογική καινοτομία, διαδίκτυο). Διεκδικούν νέους ορισμούς για την αξία τόσο σε οικονομικό, όσο και σε φιλοσοφικό επίπεδο, αμφισβητώντας τις εμπεδωμένες παραδοχές της νεοφιλελεύθερης οικονομικής και πολιτικής τάξης.

Η συζήτηση έχει τεράστιο εύρος το οποίο είναι αδύνατο να εξαντληθεί στο παρόν πλαίσιο. Στη συνέχεια θα εστιάσουμε στην περίπτωση των Συμπράξεων Δημοσίου Κοινών ως ένα εκ των εργαλείων του οποίου ο ρόλος είναι κρίσιμος ως προς την ενίσχυση των κοινών στο πεδίο των εφαρμοσμένων πολιτικών.

Ιταλική περίπτωση

Είναι η αρχή της οριζόντιας επικουρικότητας, η οποία προβλέπεται από το άρθρο 118 του Ιταλικού συντάγματος που συνιστά τη νομική βάση του κανονισμού της Μπολόνια ο οποίος προτρέπει τις τοπικές αρχές να εμπλέξουν τους πολίτες στη διαχείριση των δημόσιων αγαθών.

Η καρδιά του κανονισμού βρίσκεται στο άρθρο 5, το οποίο ορίζει το «σύμφωνο συνεργασίας». Πρόκειται για μια σύμβαση παρόμοια με τις συμβάσεις ιδιωτικού δικαίου και υπογράφεται από την πόλη και τους πολίτες.

Το σύμφωνο συνεργασίας επιτρέπει στο δήμο να συμμετέχει σε συνέργειες με κατοίκους και άλλους δρώντες (πχ. ΜΚΟ, τοπικούς επιχειρηματίες, οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, ερευνητικά ινστιτούτα και πολιτιστικούς φορείς) με σκοπό τη «φροντίδα και τη βιωσιμότητα» των αστικών κοινών. Στην πράξη δίνει θεσμικό έρεισμα στις Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών απελευθερώνοντας μεγάλες δυνατότητες.

Οι συγκεκριμένες δυνατότητες αξιοποιήθηκαν θεαματικά και πλέον έχει συγκροτηθεί ένα μεγάλο αυτοδιοικητικό δίκτυο εντός της χώρας. Μέχρι σήμερα εκατοντάδες συμφωνίες συνεργασίας αυτού του τύπου έχουν υπογραφεί και συνεχίζουν με αυξητικούς ρυθμούς. Απολύτως ενδεικτικά μόνο στην Μπολόνια μεταξύ των ετών 2014-16 υπεγράφησαν 280 Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών.

Το παράδειγμα της Μπολόνια πυροδότησε μια τάση υιοθέτησης αυτού του εργαλείου και από άλλες πόλεις στην Ιταλία, οδηγώντας στη θέσπιση αντίστοιχων Συμπράξεων σε περισσότερες από 250 πόλεις σε όλη την χώρα – μεταξύ αυτών και οι μεγαλύτερες όπως το Τορίνο,το Μιλάνο, η Ρώμη, η Νάπολη, η Φλωρεντία. Έχει τεθεί σε εφαρμογή ένα συνεκτικό σχέδιο χρήσης εγκαταλελειμμένων ή εκτός χρήσης δημοσίων πόρων, καθώς και η διαχείρισή τους ως χώρων συνεργατικών. Επιπλέον, μια σειρά από προγράμματα στα πλαίσια των Συμπράξεων Δημοσίου Κοινών είναι στοχευμένα στην ενίσχυση των φτωχότερων στρωμάτων.

Το πιο σημαντικό είναι ότι το θεσμικό σχήμα της Μπολόνια θεμελιώνεται συνταγματικά κατοχυρώνοντας τη λειτουργία του και διασφαλίζει την ανεξαρτησία του από το κεντρικό κράτος και τους εκλεγμένους τοπικούς αντιπρόσωπους. Ως νομικό μοντέλο είναι, περισσότερο ανθεκτικό στις πολιτικές αλλαγές, ενώ η τυπική νομική αναγνώριση προσφέρει ασφάλεια και δίνει κίνητρα για την ανάληψη πρακτικών παραγωγής αστικών κοινών. Επιπλέον η μεθοδολογία της Μπολόνια έχει αποδειχθεί ικανή να πείσει και να κερδίσει τοπικές αρχές, διαφορετικές ομάδες συμφερόντων, επιχειρήσεις και απλούς ανθρώπους της μεσαίας τάξης που αποστρέφονται την κομματική ένταξη.

Οι Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών σε παγκόσμιο επίπεδο

Οι Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών ενδύονται διαφορετικές θεσμικές μορφές και καλύπτουν μεγάλο εύρος πόρων και υπηρεσιών, ενώ βρίσκουν εφαρμογή σε παγκόσμιο επίπεδο – από τις ΗΠΑ έως τη Βραζιλία, από το Ηνωμένο Βασίλειο έως την Ινδία- καλύπτοντας πραγματικές και επείγουσες ανάγκες των κοινοτήτων.

Το 2021 το Transnational Institute (TNI) μελέτησε και κατέγραψε 80 περιπτώσεις Συμπράξεων Δημοσίου Κοινών από όλο τον κόσμο στη βάση μεθοδολογικών κριτηρίων που αφορούσαν τη δομή της ιδιοκτησίας, τη διακυβέρνηση και τη χρηματοδότηση των συνεργασιών. Πόλεις και πολίτες έχουν επινοήσει νέους τρόπους και μεγάλη ποικιλία θεσμικών παρεμβάσεων που αφορούν τη δίκαιη ενεργειακή μετάβαση, την ενδυνάμωση των πολιτών και των εργαζομένων στη φροντίδα, τους οργανωμένους και δικτυωμένους σε συνεργατικά εγχειρήματα εργαζόμενους σε τοπικές αλυσίδες παραγωγής τροφής, τους συνεταιρισμούς μη κερδοσκοπικής αστικής ανάπτυξης και πλήθος άλλων πόρων.

Η δημόσια ιδιοκτησία παίζει καίριο ρόλο στην προστασία του κλίματος και στην κοινωνική συμπερίληψη και οι Συμπράξεις συνιστούν ζωτικό εργαλείο προκειμένου η διαχείριση των δημόσιων πόρων να γίνεται με τρόπο δημοκρατικό. Είναι σαφές ότι οι Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών δεν προορίζονται να αναλάβουν ή να υποκαταστήσουν την αρμοδιότητα του δημοσίου, αλλά να δημιουργήσουν προστιθέμενη κοινωνική και δημοκρατική αξία. Ισχυροί και επαρκώς χρηματοδοτημένοι δημόσιοι θεσμοί συνιστούν το απαραίτητο σημείο έναρξης.

Στα πλαίσια αυτών των προσπαθειών αξιοποιούνται πολιτικές όπως η δημόσια και συλλογική ιδιοκτησία, η συν-διοίκηση και τα καινοτόμα χρηματοδοτικά εργαλεία με στόχο την περαιτέρω ενίσχυση των εγχειρημάτων.

Αντιλαμβανόμαστε ότι ουσιαστικά μιλάμε όχι απλά για ένα εργαλείο, αλλά για αναζήτηση νέων μορφών ιδιοκτησίας κάτι που και μόνο ως σκέψη έχει εξαιρετικά σημαντικές πολιτικές προεκτάσεις. Κοινός τόπος σε όλες τις περιπτώσεις είναι η πολιτική επιλογή των τοπικών αρχών και κοινοτήτων να αναπτύξουν συμμετοχικούς μηχανισμούς δημοκρατικής λειτουργίας των δημόσιων υπηρεσιών, δίνοντας έμφαση στην πολιτική προμηθειών και τα κριτήρια που προτεραιοποιούν.

Νέοι θεσμοί αναδύονται και υποστηρίζουν αυτού του τύπου τις συμπράξεις, επιβλέπουν την εφαρμογή των σχετικών πολιτικών και των ευκαιριών που δίνονται, ενώ παράλληλα παράσχουν γνώση και εκπαίδευση. Οι στρατηγικές που συχνότερα επιστρατεύονται έχουν να κάνουν με:

Δημόσια και συλλογική ιδιοκτησία

• α. Εξαγορά γης/ιδιοκτησιών και στη συνέχεια αποεμπορευματοποίησή τους.

• β. Συνιδιοκτησία τοπικών υποδομών

• γ. Συνιδιοκτησία υπηρεσιών κοινής ωφέλειας

Συνδιοίκηση

• α. Φορείς Δημοσίου Κοινών

• β. Δημιουργία επιτροπών αντιπροσώπευσης των κοινών σε δημόσιους θεσμούς

• γ. Μόνιμες επιτροπές που εισάγονται σε ήδη υπάρχοντες δημόσιους θεσμούς.

• – Καινοτόμους τρόπους χρηματοδότησης προκειμένου να διευρυνθούν οι ΣυμπράξειςΔημοσίου Κοινών

• α. Επανεπένδυση των κερδών στις κοινότητες

• β. Δημιουργικές δημόσιες προμήθειες στις δημοτικές υπηρεσίες

Νομικές μορφές που συχνά αξιοποιούνται – όπως οι «εταιρείες κοινού συμφέροντος» (community interest company) – μπορεί να εξυπηρετούν υπό συγκεκριμένες συνθήκες αλλά στην περίπτωση κάποιου άλλου πόρου ή περιφέρειας ίσως να μην εφαρμόζουν.

Τα μοντέλα δεν μπορούν να μεταφερθούν μηχανιστικά και προϋποτίθεται η «μετάφραση» μίας διαδικασίας σε ένα άλλο πλαίσιο προκειμένου να γίνει η προσαρμογή σε διαφορετικά νομικά και κοινωνικά περιβάλλοντα.

Τα παρακάτω περιγράφουν τις βασικές τάσεις στον τομέα των Συμπράξεων Δημοσίου Κοινών όπως διαμορφώνονται σε παγκόσμια κλίμακα:

• Υπάρχει μεγάλη ποικιλία στον τομέα της ενέργειας. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις η ενεργειακή φτώχεια αντιμετωπίζεται ως κεντρική πρόκληση στα πλαίσια της στρατηγική ενεργειακής μετάβασης. Οι Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών στηρίζονται σε δημόσια-κοινοτική συνιδιοκτησία των τοπικών υποδομών και της παροχής υπηρεσιών (π.χ. Βολφάγκεν Γερμανία, Κάδιθ Ισπανία, Πλίμουθ Ηνωμένο Βασίλειο).

• Η δημόσια ιδιοκτησία της καλλιεργήσιμης γης και των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας– με προεξάρχουσα την περίπτωση του νερού – παίζει τεράστιο ρόλο. Ο δήμος προωθεί τη βιώσιμη γεωργία, συνεταιριζόμενος με τους αγρότες και ασκεί την αρμοδιότητά του στις δημόσιες προμήθειες προκειμένου να αγοράζει τα τοπικά αγαθά και τις υπηρεσίες. Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνει υγιές περιβάλλον, καλή διατροφή, βιώσιμη γεωργία, δημιουργία θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο και τοπική οικονομική ανάπτυξη (π.χ. Ρεν Γαλλία).

• Σε πολλές πόλεις κλιμακώνονται οι αγώνες που συνδέονται με τον έλεγχο των υπερβολικών αυξήσεων στα ενοίκια και του υπέρ-τουρισμού. Οι συνέπειες της μαζικής πώλησης δημοτικών πόρων κατοικίας (π.χ. Βιέννη) οδήγησαν σε δημιουργία Συμπράξεων Δημοσίου Κοινών προκειμένου οι περιφέρειες να συνδιαχειριστούν με την κοινότητα τα σχετικά περιουσιακά τους στοιχεία (π.χ. Δημοτικό Διαμέρισμα Χάριγκεϊ, Λονδίνο UK).

• Οι Συμπράξεις Δημοσίου Κοινών δεν συνιστούν επιπλέον οικονομική επιβάρυνσηγια τις τοπικές κοινωνίες, μπορούν να είναι αυτοχρηματοδοτούμενες. Ξεκινώντας από την αρμοδιότητα των τοπικών αρχών να αξιοποιούν τις χρηματοδοτικές τους πηγές, είναι δυνατό να αναπτυχθούν υποδομές παραγωγής κέρδους τοπικής ιδιοκτησίας και διαχείρισης. Αυτά τα κέρδη επανεπενδύονται σε προγράμματα σχεδιασμένα προς όφελος των τοπικών κοινωνιών (π.χ. Λάτσιο Ιταλία, Χάριγκεϊ Λονδίνο Ηνωμένο Βασίλειο, Πλίμουθ Ηνωμένο Βασίλειο, Μπέρλιγκτον Καναδάς, Βερμόντ ΗΠΑ).

• Μέσω των Συμπράξεων Δημοσίου Κοινών οι τοπικές αρχές έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν αξιοπρεπείς δουλειές και να ενισχύσουν τα εργασιακά δικαιώματα. Το πρώτο βήμα γίνεται συνήθως τερματίζοντας τα συμβόλαια με τις πολυεθνικές που σχετίζονται με την προνοιακή φροντίδα και την καθαριότητα. Στη συνέχεια οι τοπικές αρχές μπορούν να στηρίξουν τη δημιουργία εργατικών συνεταιρισμών και να χρησιμοποιήσουν την αρμοδιότητά τους στις δημόσιες προμήθειες προκειμένου να τους στηρίξουν οικονομικά (π.χ. Ρεκολέτα Χιλή).

Preston Model

Σε αυτό το σημείο αξίζει μία ιδιαίτερη αναφορά στην περίπτωση του Preston Modelστο Ηνωμένο Βασίλειο όπου πολλά από τα παραπάνω βρίσκουν εφαρμογή εδώ και περισσότερο από 10 χρόνια με εντυπωσιακά αποτελέσματα ως προς την αύξηση του πλούτου της κοινότητας και του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων.

Με το οικονομικό κραχ του 2008, το Preston βρέθηκε αντιμέτωπο με ζοφερές οικονομικές και κοινωνικές προοπτικές. Το Πανεπιστήμιο του Central Lancashire και το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισαν να ερευνήσουν το κατά πόσο οι συνεταιρισμοί θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αύξηση των επενδύσεων στην περιοχή, όπως συνέβη σε άλλες περιοχές όπως για παράδειγμα το Μοντραγόν στην Ισπανία.

Οι λύσεις που υιοθετήθηκαν συνέβαλαν καθοριστικά στη μεταμόρφωση της οικονομικής ζωής της περιοχής και έγιναν μέρος αυτού που είναι σήμερα γνωστό ως Preston Model. Συνιστά διεθνές μοντέλο αναφοράς για την οικοδόμηση κοινοτικού πλούτου και έχει να επιδείξει αποτελέσματα σε διαφορετικά επίπεδα ως προς τον κοινωνικοοικονομικό μετασχηματισμό των αστικών περιοχών.

Αρχικά κατόρθωσαν να αυξήσουν τις τοπικές επενδύσεις αλλάζοντας τις δημόσιες δαπάνες και τις προτεραιότητες των μεγάλων εργοδοτών. Χωρίς να πάψουν να αναζητούν ποιότητα στην καλύτερη τιμή, εισήγαγαν ένα επιπλέον κριτήριο όπως η αγορά από τοπικούς προμηθευτές που έφερε πολλαπλά οφέλη. Επιπλέον, ενθάρρυναν την ποιοτική απασχόληση και την ανάπτυξη συνεταιριστικών επιχειρήσεων οι οποίες διοικούνται στη βάση συνεταιριστικών αρχών. Οι τελευταίες γίνονται αντιληπτές ως ενισχυτικές της ιδιότητας του πολίτη και της δημοκρατίας.

Οι τοπικές προμήθειες αυξήθηκαν μεταξύ του 2012/13 και του 2016/17 από 39% σε 80%, μια αύξηση της τάξης των 200.000.000 λιρών. Kατόρθωσαν να επεκτείνουν των πραγματικό μισθό διαβίωσης, να ιδρύσουν κοινοτικές τράπεζες, να προχωρήσουν σε δημόσιες συνταξιοδοτικές επενδύσεις και συνταξιοδοτικό ταμείο, να διασφαλίσουν την εργατική ιδιοκτησία και να συνδέσουν τις δημοτικές επιχειρήσεις με μια στρατηγική προμηθειών σε δημοτικό επίπεδο. Στον σχεδιασμό των παραπάνω πολιτικών συμμετείχαν οι κάτοικοι και οι επιχειρήσεις.

Είναι φανερό ότι όλα τα παραπάνω έρχονται σε ρήξη στην πράξη με την εμπεδωμένη αντίληψη που αντιλαμβάνεται την οικονομική πολιτική των δήμων ως κάτι που συνίσταται σε αναζήτηση επενδύσεων από μεγάλες εταιρείες και ανάθεση προμηθειών πάλι σε αυτές, αναπτυξιακά σχέδια real estate μεγάλης κλίμακας και μεγάλες πανάκριβες εκδηλώσεις εντυπωσιασμού.

Αντίθετα, εστιάζει στη διεύρυνση του δημοσίου και κοινωνικού τομέα της οικονομίας, σε οικονομικές δραστηριότητες με δικαιότερους μισθούς, με μεγαλύτερο εργατικό έλεγχο και αυξημένη περιβαλλοντική και κοινωνική μέριμνα. Στόχος είναι η δημιουργία πλούτου στην κοινότητα κατά τη διάρκεια της πραγματικής λειτουργίας της οικονομίας και όχι μίας εκ των υστέρων ανακατανομής με αμφίβολους όρους.

Η τάση των κοινών στην περιφέρεια της επικρατούσας πολιτικής οικονομίας, συγκροτεί ένα νέο πρότυπο που απαντά σε παθογένειες όπως προκύπτουν από την αποκλειστικότητα του κράτους και των αγορών ως ρυθμιστών της συλλογικής μας ζωής.

Η ενίσχυση αυτή της τάσης προϋποθέτει καινοτόμες νομικές διατάξεις και πολιτικές, όπως και παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα διοίκησης, ώστε τα κοινά να αναγνωριστούν και υποστηριχθούν με τη νομική τους υπόσταση. Προϋποθέτει επίσης πρωτοπόρους θεσμούς διακυβέρνησης οι οποίοι να επιτρέπουν και να δίνουν κίνητρο στους ανθρώπους προκειμένου να αναπτύξουν ποιοτικά διαφορετικούς τύπους σχέσεων με τη φύση και ανάμεσά τους, αναλαμβάνοντας ευθύνη για τη κοινωνική τους ζωή και την καθημερινότητά τους μέσω της συμμετοχής στη διαχείριση των κοινών πόρων.

Η σχέση των παραπάνω με την ποιότητα της δημοκρατίας είναι προφανής.

*Η Δώρα Κοτσακά είναι Δρ. Πολιτικής Κοινωνιολογίας / Ερευνήτρια. Από το 2020 συντονίζει το Παρατηρητήριο των Κοινών του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών

*Το άρθρο βασίζεται στην ομιλία της στο πλαίσιο της διημερίδας «Παραγωγική Ελλάδα 2030: Μετασχηματισμός με όραμα, δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα» που διοργάνωσαν το Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτικής Στρατηγικής (ΙΝΕΡΠΟΣΤ), το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ και η Πρωτοβουλία για το Πρόγραμμα Προοδευτικής Εναλλακτικής Διακυβέρνησης (10-11 Οκτωβρίου 2025).

Εδώ το link στο TVXS

Το ζήτημα των δημόσιων πολιτικών στον τομέα της τεχνολογίας μάλλον υπολείπεται σε επίπεδο τεκμηρίωσης και επεξεργασμένων προτάσεων στην ατζέντα των κομμάτων στη χώρα μας. Αντιμετωπίζεται περισσότερο ως ευκαιρία για την προσέλκυση επενδύσεων από τους μεγάλους τεχνολογικούς κολοσσούς με όποιους όρους. Η περίπτωση των ιδιαίτερα ενεργοβόρων data centers που απλώνονται άναρχα στη χώρα χωρίς ανταποδοτικότητα για την ελληνική οικονομία, είναι ενδεικτική. Ο Αλέξης Τσίπρας στην ομιλία του στο συνέδριο του Economist αναφέρθηκε συνοπτικά στην ανάγκη τεχνολογικής αναβάθμισης και ψηφιακής αυτονομίας για την Ελλάδα.

Με αυτή την αφορμή είναι σκόπιμο να σημειώσουμε ότι η ψηφιακή ανεξαρτησία μιας χώρας αναφέρεται στην ικανότητα της οικονομίας, της Πολιτείας και εν γένει της κοινωνίας να λειτουργούν ανεξάρτητα από εξωτερικούς παράγοντες και μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα στον ψηφιακό χώρο, κάτι που προϋποθέτει την ελεύθερη πρόσβαση, τον έλεγχο και την αυτονομία στις ψηφιακές υποδομές, τα δεδομένα και τις τεχνολογίες. Η ταχύτητα με την οποία μετασχηματίζεται η παγκόσμια οικονομία δημιούργησε νέες προοπτικές στην παραγωγή και τον διαμοιρασμό κοινών πόρων, αλλά και νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας σε δίκτυα ομότιμων παραγωγών/χρηστών. Για την ενίσχυση της ψηφιακής ανεξαρτησίας, μια από τις σημαντικές προτεραιότητες είναι η προώθηση του ελεύθερου λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί αρχικά με την προώθηση της χρήσης ανοιχτού κώδικα σε δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμούς. Η χρήση ανοιχτού κώδικα στον δημόσιο τομέα μπορεί να ενισχύσει την ανεξαρτησία από εμπορικά προϊόντα μεγάλων κολοσσών και να παρέχει διαφάνεια και λογοδοσία. Η χώρα μας υστερεί και δεν έχει στρατηγική στα ζητήματα αυτά σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Είναι χαρακτηριστικό ότι περιοδικά και κατ’ επανάληψη δαπανούνταν πολλά εκατομμύρια ευρώ για άδειες Microsoft αποστερώντας πόρους από άλλες κρίσιμες ανάγκες, ενώ με αυτό τον τρόπο διαιωνίζεται η εξάρτηση της χώρας από προϊόντα μεγάλων κολοσσών.

Μέρος των δημόσιων ερευνητικών πόρων μπορεί να κατευθύνεται στην εφαρμοσμένη έρευνα που οδηγεί στην παραγωγή ανοικτών τεχνολογιών, «σχεδόν έτοιμων» προϊόντων, για χρήση από τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα, τους φορείς ΚΑΛΟ και τις δημόσιες επιχειρήσεις. Είναι παράλογο και άδικο η δημόσια χρηματοδότηση να έχει ως αποτέλεσμα την κατοχύρωση δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας από ιδιωτικές εταιρείες επιβαρύνοντας διπλά τους πολίτες.

Η ανάπτυξη ανοικτών προτύπων και η σύνδεσή τους με τις πράσινες δημόσιες προμήθειες μπορεί να διαμορφώσει την απαραίτητη αγορά για την απορρόφηση προϊόντων ανοικτών τεχνολογιών. Οι ανοικτές τεχνολογίες μπορούν να υποστηρίξουν τα εγχειρήματα των ενεργειακών κοινοτήτων και να επιταχύνουν την ενεργειακή μετάβαση.

Η ανάπτυξη ανοικτών πόρων στην εκπαίδευση, την τεχνολογία και τον πολιτισμό, όπως θεσμοθετήθηκε στην Ελλάδα με τον νόμο για τα ΑΕΙ το 2017, θα μπορούσε να γίνει ο κεντρικός άξονας της εκπαιδευτικής πολιτικής διαχέοντας το έργο και την τεχνογνωσία που παράγεται στο δημόσιο σύστημα παιδείας στην κοινωνία και τον παραγωγικό ιστό. Εκτός από την ενδυνάμωση των σχέσεων συνεργασίας στο εσωτερικό της εκπαιδευτικής και ερευνητικής κοινότητας εξυπηρετεί την σύνδεσή της έρευνας με την παραγωγή κάτω από συνθήκες διαφάνειας και κοινωνικής λογοδοσίας.

Στο πλαίσιο του εκτεταμένου ψηφιακού μετασχηματισμού και της επιρροής του σε κάθε πτυχή της κοινωνικής και προσωπικής ζωής, η προστασία της ιδιωτικότητας των πολιτών μπορεί να προστατευθεί αν γίνει αντιληπτή ως συλλογικό κοινό αγαθό κρίσιμης σημασίας. Παρά τις προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ρυθμίσεις όπως η νομοθεσία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων (GDPR) παραμένουν ανεπαρκείς, ιδιαίτερα στο εθνικό επίπεδο εφαρμογής της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Η προστασία της ιδιωτικότητας των πολιτών ορίζεται συνταγματικά και η διασφάλιση των τεχνολογικών μέσων με στόχο την εξυπηρέτηση αυτού του σκοπού, οφείλει να αποτελεί μέριμνα της κυβερνητικής πολιτικής. Και για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, τα παρακάτω αποτελούν καλές πρακτικές που εφαρμόζονται ήδη από άλλες χώρες και για λόγους προστασίας της εθνικής ασφάλειας:

● Ανάπτυξη δημόσιας αποκεντρωμένης μηχανής αναζήτησης.

● Συνεισφορά στη δημιουργία και συντήρηση δημόσιων διανομών λειτουργικών συστημάτων ελεύθερου λογισμικού.

● Ανάπτυξη ανοικτής τεχνολογίας τερματικών συσκευών δικτύων.

● Data Centers υπό τον έλεγχο του Δημοσίου.

*Δρ Πολιτικής Κοινωνιολογίας, ερευνήτρια

To site του Modus CoOperandi

Εδώ το link στην ΕΦΣΥΝ

Επτά χρόνια μετά την έξοδο από τα μνημόνια διαπιστώνουμε ότι στο πεδίο της ενίσχυσης των κοινοτήτων των κοινών (commons), της ομότιμης παραγωγής (P2P), της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας (ΚΑΛΟ) και των πολιτικών ανοιχτής πρόσβασης, καμία πρόοδος δεν έχει σημειωθεί. Το αντίθετο, οι περισσότερες από τις περιορισμένες και θραυσματικές προσπάθειες που σημειώθηκαν στα πλαίσια της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ είτε έπαψαν να ισχύουν, είτε ακυρώθηκαν στην πράξη. Ωστόσο, αυτό το μείγμα πολιτικών – ή ακριβέστερα μέρη αυτού – επανέρχεται διαρκώς τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο διεθνών οργανισμών (βλ. ΟΑΣΑ), της Ευρωπαϊκής Ένωσης (βλ. έκθεση Ντράγκι, έκθεση Λέτα), ή σε επίπεδο εθνών κρατών (βλ. πολιτική της Γαλλίας για τις ανοιχτές τεχνολογίες). Ο λόγος της ανάδειξης αυτών των εργαλείων δεν έχει να κάνει με κάποια πολιτική μετατόπιση στον συσχετισμό ισχύος. Συνδέεται με τις αναπτυξιακές δυνατότητες των παραπάνω σε συνδυασμό με την ανθεκτικότητά τους και τη δυνατότητα να δίνουν άμεσες λύσεις σε συνθήκες αλλεπάλληλων κρίσεων (βλ. πανδημία, κρίση χρέους).

Την περίοδο 2015-2019 αποσπασματικά σχεδιάστηκαν τέτοιου τύπου εφαρμοσμένες πολιτικές, κάποιες από αυτές έφεραν αποτελέσματα, κάποιες άλλες έμειναν στο επίπεδο του σχεδιασμού. Ωστόσο, εδώ μας ενδιαφέρει το ανησυχητικό γεγονός ότι ενώ υπό μνημονιακές συνθήκες λιτότητας υπήρξε το περιθώριο να γίνουν έστω και κάποιες ελάχιστες κινήσεις, τα τελευταία χρόνια με σαφώς βελτιωμένα τα δημοσιονομικά δεδομένα και με τα τεράστια κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης διαθέσιμα, καμία πρόοδος δεν σημειώθηκε. Η αιτία δεν έχει να κάνει μόνο με τον νεοφιλελεύθερο προσανατολισμό της κυβέρνησης, καθώς άλλες κυβερνήσεις με αντίστοιχο ιδεολογικό πρόσημο αναγνωρίζουν την ωφελιμότητα ορισμένων εξ αυτών και αφήνουν τον δρόμο ανοιχτό στην κοινωνία προκειμένου να καινοτομήσει. Ο δογματισμός, η έλλειψη γνώσης, όπως και η απουσία οράματος και ενδιαφέροντος για την κοινωνία στο σύνολό της από την πλευρά μίας ιδιοτελούς οικονομικής ελίτ, εξηγούν περισσότερα.

Σε αυτό το σημείο είναι σκόπιμο να δώσουμε ορισμένα παραδείγματα ως προς το τι μπορεί να σημαίνει ενισχυτικές πολιτικές για τα κοινά στο ελληνικό πλαίσιο αντλώντας από την εμπειρία της περιόδου 2015-2019:

- Το Θεσμικό και Στρατηγικό Πλαίσιο για την ΚΑΛΟ (Ν.4430/2016). Το θεσμικό πλαίσιο και οι αρχές λειτουργίας των φορέων κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας συνδέονται σε ορισμένες περιπτώσεις οργανικά και με τις ανάγκες εγχειρημάτων ανάπτυξης κοινών.

- Το θεσμικό πλαίσιο των Ενεργειακών Κοινοτήτων (Ν. 4513/2018). Παρέχει τη δυνατότητα ανάληψης δράσεων για τα κοινά στο πεδίο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας

- Η Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα (Ν. 4608/2019) περιελάμβανε στους σκοπούς της τη χρηματοδότηση της κοινωνικής οικονομίας.

- Ο νόμος 4485/2017 για την ανώτατη εκπαίδευση προέβλεπε μεταξύ άλλων ως θεσμική αποστολή των ΑΕΙ την ανάπτυξη κοινών, ανοικτών πόρων στην εκπαίδευση (Open Educational Resources, OER), την έρευνα, την τεχνολογία και τον πολιτισμό. Ερευνητές, δάσκαλοι, καθηγητές και θεσμικά όργανα της εκπαίδευσης μοιράζονται τη γνώση και το εκπαιδευτικό τους υλικό θέτοντας το υπό την άδεια Creative Commons σε ένα ανοικτό και λειτουργικό Δημόσιο Αποθετήριο (Public Reserve), ελεύθερο για επαναχρησιμοποίηση, αναθεώρηση και επαναδιανομή.

- Ο νόμος 4605/2019 του Υπουργείου Οικονομίας και Ανάπτυξης, προέβλεπε μεταξύ άλλων τη δημόσια προσφορά αδειών εκμετάλλευσης και έκπτωση από τα τέλη όταν η ευρεσιτεχνία διατίθεται σε φορείς Κ.ΑΛ.Ο και σε δημόσιους οργανισμούς κοινής ωφέλειας (κλιμακωτές άδειες). Ο νόμος ήρθε σε συνέχεια νομοθετικής πρότασης του Οργανισμού Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας το 2017 σχετικά με α) τις υποχρεωτικές άδειες για λόγους δημόσιου συμφέροντος (π.χ. υγεία), β) το μητρώο των ανοικτών διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, και γ) τις ανοικτές δεξαμενές τεχνολογίας).

Τον Μάιο του 2019 ανακοινώθηκε η έγκριση της 1ης Ετήσιας Αναθεώρησης της Εθνικής Αναπτυξιακής Στρατηγικής. Το γεγονός ότι τα κοινά αγαθά και η δημιουργία ενός πλαισίου πολιτικής και αντίστοιχων εργαλείων για την ανάπτυξή τους περιελήφθησαν ως ξεχωριστός τομέας στο κεφάλαιο που αφορά τη βιώσιμη ανάπτυξη, είναι σημαντικό. Ήταν η πρώτη φορά που έγινε αναφορά στην οικονομία των κοινών σε ένα κείμενο επιχειρησιακής κυβερνητικής πολιτικής αυτού του είδους και αυτής της κλίμακας, συνοδευόμενη από την πολιτική απόφαση υποστήριξης των δυνατοτήτων της βιώσιμης ανάπτυξης. Ο στόχος ήταν το αναθεωρημένο κείμενο της Εθνικής Αναπτυξιακής Στρατηγικής να λειτουργήσει ως βάση για την προετοιμασία της επόμενης προγραμματικής περιόδου 2021-2027, ωστόσο οι εκλογές του ίδιου έτους ανέκοψαν την όποια προσπάθεια. Σήμερα δεν γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό τα παραπάνω θα είχαν εφαρμοστεί, ωστόσο η καταγραφή των διαθέσιμων νομικοτεχνικών κειμένων, η τεχνικοοικονομική διατύπωσή τους και η μελέτη ένταξής τους στο ισχύον θεσμικό πλαίσιο συνιστούν μία παρακαταθήκη εργαλείων χρήσιμων για την Στηριγμένη στα Κοινά Ομότιμη Παραγωγή.

Εδώ το link στο Dnews

Οι εργασιακές, κοινωνικές και, ιδιαίτερα, οι περιβαλλοντικές συνέπειες των data centers –ως προς την ενέργεια και το νερό που καταναλώνουν σε τεράστιες ποσότητες– απασχολούν έντονα την κοινή γνώμη σε διεθνές επίπεδο. Σε χώρες που εδώ και χρόνια φιλοξενούν μεγάλο αριθμό και πλέον υφίστανται τις συνέπειες, οι αντιδράσεις και τα κινήματα πολιτών οδήγησαν σε πάγωμα των επενδύσεων και μπλοκάρισμα της λειτουργίας τους, έχοντας ως αίτημα την εφαρμογή κανονισμών προστασίας.

Πέρα από τα data centers, το διαδίκτυο συνίσταται σε τεράστιες υποδομές που περιλαμβάνουν υπόγεια, υπέργεια και υποβρύχια καλώδια, οπτικές ίνες, δορυφόρους και τους επίγειους σταθμούς τους, ενισχυτές καλωδιακού σήματος και πλήθος άλλων. Τα παραπάνω αποτελούν πεδίο σύγκρουσης μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών συμφερόντων και έχουν έντονο υλικό αποτύπωμα δεδομένου του όγκου των πόρων που καταναλώνουν.

Η Ελλάδα άργησε να ενταχθεί στο σχέδιο εξάπλωσης των data centers, αλλά τώρα αυτό συμβαίνει με μεγάλη ταχύτητα. Λόγω της γεωγραφικής θέσης της, παίζει τον ρόλο της εναλλακτικής διαδρομής για την Ανατολική Ευρώπη, ενώ αποτελεί τη συντομότερη διαδρομή για τη διασύνδεση με τις αγορές της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Αφρικής. Η ένταξή της στο παγκόσμιο δίκτυο ενισχύεται περαιτέρω με την άφιξη πολλών υποθαλάσσιων καλωδίων, όπως το σύστημα καλωδίων AAE-1, που τη συνδέει με αυτές τις βασικές αγορές. Πλήθος εταιρειών έχουν εμπλακεί στον τομέα (Microsoft, Google, Digital Realty, Sparkle, Amazon, Lancom κ.ά.).

Τα data centers εγκαταστάθηκαν κατά προτεραιότητα στην Αττική (Παιανία, Κορωπί, Μεταμόρφωση, Αγιο Στέφανο, Ανω Λιόσια, Μαρούσι), αλλά απλώνονται και σε Κρήτη, Βόλο και Θεσσαλονίκη, ενώ ο σχεδιασμός περιλαμβάνει και άλλες περιφέρειες. Παρ’ όλα αυτά, η Αττική φτάνει ήδη στα όρια κορεσμού από άποψη δυνατότητας να φιλοξενήσει νέα κέντρα. Πολύ περισσότερο τώρα που προσελκύει μεγάλα μεγέθη του κλάδου, που θέλουν πολλή γη, πολύ ρεύμα και πολύ νερό.

Παρότι οι εν λόγω επενδύσεις προβλήθηκαν επικοινωνιακά ως μια μεγάλη αναβάθμιση για τη χώρα μας, κανείς δεν ασχολήθηκε με το –ανεπαρκές– ρυθμιστικό πλαίσιο, η δημόσια διαβούλευση ήταν από προσχηματική έως ανύπαρκτη, οι υπεύθυνοι και οι πολιτικές δυνάμεις δεν τοποθετήθηκαν, και οι τοπικές κοινωνίες δεν φαίνεται να είναι επαρκώς ενήμερες για το θέμα. Το γεγονός της υπαγωγής αυτού του τύπου επενδύσεων στο κρυπτικό καθεστώς των στρατηγικών επενδύσεων ενίσχυσε τις παραπάνω τάσεις. Ωστόσο, φαίνεται ότι δειλά και με χρονοκαθυστέρηση η συζήτηση ξεκινά και στην Ελλάδα, καθώς όλο και περισσότεροι αντιλαμβάνονται τις συνέπειες και αρθρώνουν λόγο και ερωτηματικά σχετικά με το σχεδιαζόμενο υπερπλάνο. Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας εντάσσεται και το workshop με τίτλο «The hidden costs of digital sovereignty: Greece’s data infrastructures as a site of political contestation» που συνιστά και την πρώτη δημόσια εκδήλωση σχετικά με το θέμα.

*Συντονίστρια του Παρατηρητηρίου των Κοινών του ινστιτούτου ΕΝΑ

το link στην ΕΦΣΥΝ: https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/476703_apoysia-dimosioy-dialogoy-gia-tis-ependyseis-se-data-centers

Συνοδευτικό άρθρο της ΕΦΣΥΝ από τον Γιάννη Κιμπουρόπουλο στο ίδιο φύλλο

Στο σταυροδρόμι του ψηφιακού ανταγωνισμού

Μια σημαντική συζήτηση για το κρυφό κόστος του διεθνούς επενδυτικού διαγκωνισμού για τα Κέντρα Δεδομένων και την Τεχνητή Νοημοσύνη στη χώρα μας ● Αύριο στο ινστιτούτο ΕΝΑ, στο πλαίσιο διεθνούς διεπιστημονικού συνεδρίου που γίνεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

«Ποιος πληρώνει την επιδρομή της Τεχνητής Νοημοσύνης», ήταν ο τίτλος στο πρωτοσέλιδο της «Εφ.Συν.» στις 12 Απριλίου 2025, στο πλαίσιο έρευνας για το ενεργειακό, περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος των Data Centers, των κέντρων δεδομένων που αναπτύσσουν οι πολυεθνικές σε όλο τον πλανήτη και αρκετές πλέον στη χώρα μας, για να καλύψουν τις ενεργοβόρες ανάγκες της AI και της επιβολής της παντού: από την αθώα χρήση της σε ένα εγκυκλοπαιδικό ερώτημά μας μέχρι μια ολέθρια πυρηνική αναμέτρηση που μπορεί να εξαλείψει κάθε μορφή νοημοσύνης.

Η δική μας προσέγγιση σε αυτό το άγνωστο για το ευρύ κοινό ζήτημα ήταν δημοσιογραφική, άλλοι αναζητούν απαντήσεις σε μεγαλύτερο επιστημονικό και πολιτικό βάθος. Οπως το Παρατηρητήριο των Κοινών του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ και το διεπιστημονικό συνέδριο ACM Fairness, Accountability, and Transparency (FAccT), που πραγματοποιείται για πρώτη φορά φέτος στην Ελλάδα με τη συμμετοχή δεκάδων επιστημόνων και ερευνητών από όλη την Ευρώπη. Το συνέδριο ξεκινά σήμερα 23/6 και ολοκληρώνεται την Πέμπτη 26 Ιουνίου (στις αίθουσες του Ωδείου Αθηνών, Ρηγίλλης και Βασ. Γεωργίου Β. Οι συζητήσεις τους διεξάγονται στα αγγλικά και η παρακολούθησή τους απαιτεί διαπίστευση. Περισσότερα στον σύνδεσμο: https://facctconference.org/

Το FAccT προσεγγίζει διεπιστημονικά θέματα πληροφορικής από τη σκοπιά της δικαιοσύνης, της λογοδοσίας και της διαφάνειας στα κοινωνιο-τεχνικά συστήματα.

Η αφίσα της εκδήλωσης

Ενα από τα δεκάδες εργαστήρια του συνεδρίου γίνεται αύριο, Τρίτη 24 Ιουνίου, στις 6 το απόγευμα, στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ (Ζαλοκώστα 8). «Το κρυφό κόστος της ψηφιακής κυριαρχίας: Οι υποδομές δεδομένων της Ελλάδας ως πεδίο πολιτικού ανταγωνισμού» είναι ο τίτλος του και φιλοδοξεί να περιγράψει τους εθνικούς και υπερεθνικούς ανταγωνισμούς για επενδύσεις σε υποδομές διαδικτύου.

«Η Κίνα, η Ρωσία και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υιοθετήσει στρατηγικές για την ενίσχυση της ψηφιακής κυριαρχίας, η οποία αποτελεί επίσης έναν από τους βασικούς στόχους της Ε.Ε. Σε αυτό το πλαίσιο, θα δημιουργηθούν επτά εργοστάσια τεχνητής νοημοσύνης σε όλη την Ευρώπη, μεταξύ των οποίων ένα στην Αθήνα (EuroHPC). Το σχέδιο μετατροπής της Ελλάδας σε κόμβο για την τεχνητή νοημοσύνη συνδέεται με τη γεωστρατηγική θέση της χώρας», διαβάζουμε στο Δελτίο Τύπου που περιγράφει το περιεχόμενο της συζήτησης. Επισημαίνει επίσης ότι:

● Μέχρι σήμερα, η Ελλάδα έχει γνωρίσει μια έκρηξη στην ανάπτυξη κέντρων δεδομένων, κυρίως από τις Big Tech των ΗΠΑ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η επένδυση της Microsoft σε τρία κέντρα δεδομένων στην Αττική, εξέλιξη που διευκολύνθηκε από την ελληνική κυβέρνηση.

● Αυτή η εξέλιξη έρχεται σε προφανή αντίθεση με τις φιλοδοξίες της Ε.Ε. για ψηφιακή κυριαρχία.

● Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δίνουν μια ιδιαίτερα τεχνο-αισιόδοξη εικόνα των Κέντρων Δεδομένων, παραμελώντας ή αποσιωπώντας επιπτώσεις στην εργασία, το περιβάλλον, την κοινωνία.

● Στην Ελλάδα δεν έχει υπάρξει σχεδόν καμία δημόσια συζήτηση ή αμφισβήτηση από τους πολίτες για τα σχέδια αυτά, ούτε προσπάθεια για πιο συμμετοχική διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Στο εργαστήριο για «το κρυφό κόστος της ψηφιακής κυριαρχίας» συμμετέχουν οι: Laurens Naudts, University of Amsterdam, AI Media and Democracy Lab, Charis Papaevangelou, University of Amsterdam, AlgoSoc/Institute for Information Law, Plixavra Vogiatzoglou, University of Amsterdam, Amsterdam Center for International Law, Theodora Kotsaka, Coordinator Commons Observatory ΕΝΑ Institute, Christos Vrettos, Electra Energy Cooperative, Lydia Emmanouilidou, Solomon. Η συζήτηση θα διεξαχθεί στα αγγλικά. Μια γεύση για το περιεχόμενο της συζήτησης στο παρακείμενο άρθρο της Δώρας Κοτσακά.

Το link στην ΕΦΣΥΝ: https://www.efsyn.gr/oikonomia/elliniki-oikonomia/476696_sto-stayrodromi-toy-psifiakoy-antagonismoy

Οι εργασιακές, κοινωνικές και, ιδιαίτερα, οι περιβαλλοντικές συνέπειες των data centers –ως προς την ενέργεια και το νερό που καταναλώνουν σε τεράστιες ποσότητες– απασχολούν έντονα την κοινή γνώμη σε διεθνές επίπεδο. Σε χώρες που εδώ και χρόνια φιλοξενούν μεγάλο αριθμό και πλέον υφίστανται τις συνέπειες, οι αντιδράσεις και τα κινήματα πολιτών οδήγησαν σε πάγωμα των επενδύσεων και μπλοκάρισμα της λειτουργίας τους, έχοντας ως αίτημα την εφαρμογή κανονισμών προστασίας. Στις ΗΠΑ καταγράφεται πλήθος τέτοιων περιπτώσεων, στον ευρωπαϊκό χώρο το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η Ιρλανδία. Μία χώρα με αρκετές αντιστοιχίες με την ελληνική περίπτωση, ιδιαίτερα ως προς το μέγεθος και τη γεωγραφική θέση, στο άκρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα τελευταία χρόνια οι τεχνολογικοί κολοσσοί συνέρρευσαν στην Ιρλανδία εξαιτίας της χαμηλής φορολογίας, του ευνοϊκού κλίματος και της διασύνδεσης μέσω οπτικών ινών με ΗΠΑ και ηπειρωτική Ευρώπη, σε βαθμό που πλέον το νησί στην άκρη του Βόρειου Ατλαντικού είναι η τρίτη μεγαλύτερη αγορά παγκοσμίως στον τομέα. Περισσότερα από 80 Κέντρα Δεδομένων αναπτύχθηκαν στην όχι άφθονη έκτασή του από τις αρχές του 2000, άλλα 14 κατασκευάζονται, και άλλα 40 περιμένουν αδειοδότηση. Ωστόσο, καθώς η κατανάλωση ηλεκτρισμού του τομέα εκτοξεύτηκε στο 21% της συνολικής κατανάλωσης το 2023 (απέχει παρασάγγας από τον παγκόσμιο μέσο όρο του 2%), το ηλεκτρικό σύστημα «φράκαρε». Το ενεργειακό έμφραγμα ανάγκασε την κυβέρνηση να παγώσει μέχρι το τέλος της δεκαετίας την εγκατάσταση νέων data centers. Πλέον τίθεται θέμα επάρκειας και για τα νοικοκυριά και για τους επενδυτές, πολλοί από τους οποίους επανεξετάζουν τη θέση τους στην Ιρλανδία και αναζητούν νέους προορισμούς.

Η Ελλάδα άργησε να ενταχθεί στο σχέδιο εξάπλωσης των data centers, αλλά τώρα αυτό συμβαίνει με μεγάλη ταχύτητα. Παρότι οι εν λόγω επενδύσεις προβλήθηκαν επικοινωνιακά ως μια μεγάλη αλλαγή για τη χώρα μας, κανείς δεν ασχολήθηκε με το –ανεπαρκές– ρυθμιστικό πλαίσιο, η δημόσια διαβούλευση ήταν από προσχηματική έως ανύπαρκτη, οι υπεύθυνοι και οι πολιτικές δυνάμεις δεν τοποθετήθηκαν, και οι τοπικές κοινωνίες δεν φαίνεται να είναι επαρκώς ενήμερες για το θέμα. Το γεγονός της υπαγωγής αυτού του τύπου επενδύσεων στο κρυπτικό καθεστώς των στρατηγικών επενδύσεων ενίσχυσε τις παραπάνω τάσεις. Ωστόσο, φαίνεται ότι δειλά και με χρονοκαθυστέρηση η συζήτηση ξεκινά και στην Ελλάδα, καθώς όλο και περισσότερες φωνές αρθρώνουν λόγο και ερωτηματικά σχετικά με το σχεδιαζόμενο υπερπλάνο.

Πλήθος εταιρειών έχουν εμπλακεί στον τομέα (Microsoft, Google, Digital Realty, Sparkle, Amazon, Lancom κ.ά.). Τα data centers εγκαταστάθηκαν κατά προτεραιότητα στην Αττική (Παιανία, Κορωπί, Μεταμόρφωση, Άγιο Στέφανο, Άνω Λιόσια, Μαρούσι), αλλά απλώνονται και σε Κρήτη, Βόλο και Θεσσαλονίκη, ενώ ο σχεδιασμός περιλαμβάνει και άλλες περιφέρειες. Παρ’ όλα αυτά, η Αττική φτάνει ήδη στα όρια κορεσμού από άποψη δυνατότητας να φιλοξενήσει νέα κέντρα. Πολύ περισσότερο τώρα που προσελκύει μεγάλα μεγέθη του κλάδου, που θέλουν πολύ χώρο, πολύ ρεύμα και πολύ νερό. Διεθνείς αναλυτές εκτιμούν ότι σε ορίζοντα πενταετίας θα επενδυθούν στην Ελλάδα περί τα 1,2 δις ευρώ για την ανάπτυξη κέντρων δεδομένων, με τις επενδύσεις στο συγκεκριμένο τομέα να αυξάνονται με ετήσιο ρυθμό 8,8% έως και το 2028. Αναμένεται ότι η συνολική χωρητικότητα της ελληνικής αγοράς θα υπερδιπλασιαστεί μέχρι το 2030.

Η Ελλάδα στο κέντρο του σχεδιασμού

Στις μέρες μας, η ωριμότητα των ψηφιακών οικονομιών ποσοτικοποιείται και αποτιμάται στη βάση της έκτασης του διαδικτυακού περιεχομένου που αποθηκεύεται και διανέμεται τοπικά. Για παράδειγμα, οι περισσότερες αφρικανικές χώρες εξακολουθούν να αναζητούν ψηφιακό περιεχόμενο στην Ευρώπη. Αυτό οδηγεί σε υψηλή καθυστέρηση (latency) και αυξημένο κόστος μεταφοράς, τα οποία εμποδίζουν την εκτεταμένη χρήση του διαδικτύου. Καθώς οι νέες εφαρμογές γίνονται διαρκώς περισσότερο απαιτητικές ως προς τα δεδομένα, θα συνεχίσει να αυξάνεται η σημασία του περιορισμού της απόστασης μεταφοράς και της οικονομικής προσιτότητας για τους τελικούς χρήστες. Τα παραπάνω συνηγορούν υπέρ του μοντέλου των μικρότερων και διεσπαρμένων κέντρων δεδομένων πιο κοντά στο χρήστη ως καταλληλότερο, αντί γι’ αυτό των γιγαντιαίων απομακρυσμένων μονάδων στο οποίο οι ψηφιακοί κολοσσοί επιμένουν εμμονικά. Η Μασσαλία υπήρξε το μεγαλύτερο hub αποθήκευσης ψηφιακού περιεχομένου στη Νότια Ευρώπη για πολλές δεκαετίες. Σήμερα οι εταιρείες επιδιώκουν πολύ μεγαλύτερη ποικιλία θέσεων προσεδάφισης κατά μήκος της ακτογραμμής της Βόρειας Μεσογείου, με στόχο τη βελτίωση της ανθεκτικότητας και της αξιοπιστίας σε έκτακτες συνθήκες ή διεθνείς αναταραχές, αλλά κυρίως τη μείωση της καθυστέρησης στα προσφερόμενα ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες με τη δημιουργία συντομότερων διαδρομών.

Η Ελλάδα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, παίζει το ρόλο της εναλλακτικής διαδρομής για την Ανατολική Ευρώπη, ενώ αποτελεί τη συντομότερη διαδρομή για τη διασύνδεση με τις αγορές της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Αφρικής. Η ένταξή της στο παγκόσμιο δίκτυο ενισχύεται περαιτέρω με την άφιξη πολλών υποθαλάσσιων καλωδίων, όπως το σύστημα καλωδίων AAE-1, που τη συνδέει με αυτές τις βασικές αγορές. Τα υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών στον ελληνικό χώρο περνούν από τον Πειραιά και τα Χανιά και διασχίζουν για χιλιόμετρα τον πυθμένα της Μεσογείου, ενώνοντας το δίκτυο της Ελλάδας με αυτό του Ισραήλ, της Κύπρου, της Τουρκίας και της Ιταλίας. Εκτός από τη γεωγραφική θέση της χώρας, τις εν λόγω επενδύσεις προσελκύει η διαθεσιμότητα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καθώς τα κέντρα δεδομένων είναι ιδιαίτερα ενεργοβόρα. Ευρύτερα, ο ρόλος της Μεσογείου στη δυνατότητα παγκόσμιας συνδεσιμότητας είναι σημαντικός εξαιτίας της προνομιακής γεωγραφικής της θέσης μεταξύ των αναπτυγμένων και των νέων αναδυόμενων αγορών. Ταυτόχρονα, ο βυθός αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη στρατηγική σημασία, καθώς το σαμποτάζ σε υποθαλάσσια καλώδια συνιστά μία από τις μεγαλύτερες απειλές στα πλαίσια του κυβερνοπολέμου.

Οι κρυπτικές αφηγήσεις που συνοδεύουν τις επενδύσεις σε υποδομές του διαδικτύου

Πρόσφατα η σχετική έρευνα στον τομέα άρχισε να εστιάζει στις κρυπτικές αφηγήσεις που συνοδεύουν τις επενδύσεις σε data centers σε παγκόσμιο επίπεδο. Συνιστούν περιορισμένες περιγραφές του διαδικτύου, παρουσιάζοντάς το ως μια τεχνολογία που διευκολύνει τις διαδικτυακές μας επαφές, αγνοώντας την αλληλεπίδραση με το περιβάλλον, τις τοπικές κοινωνίες και τον ανθρώπινο παράγοντα. Κατά κύριο λόγο έχουν να κάνουν με τις περιβαλλοντικές συνέπειες των data centers, το καθεστώς ιδιοκτησίας των δεδομένων –φορολογία, εξωχώρια μεταφορά, αποθήκευση και επεξεργασία– και το ερώτημα σχετικά με τη νομιμοποίηση των εν λόγω διαδικασιών. Πέρα από τα data centers, το διαδίκτυο συνίσταται σε τεράστιες υποδομές που περιλαμβάνουν υπόγεια, υπέργεια και υποβρύχια καλώδια, οπτικές ίνες, δορυφόρους και τους επίγειους σταθμούς τους, ενισχυτές καλωδιακού σήματος και πλήθος άλλων.

Τα παραπάνω αποτελούν πεδίο σύγκρουσης μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών συμφερόντων, και έχουν έντονο υλικό αποτύπωμα δεδομένου του όγκου των πόρων που καταναλώνουν. Θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε αυτή την κατηγορία υποδομών ως χώρων που εμφανίστηκαν ταχύτερα από την ικανότητά μας να αντιληφθούμε τι αντιπροσωπεύουν, κυρίως όσον αφορά το σύστημα αξιών που ενσωματώνουν. Η αφήγηση του νέφους (cloud), ενός άυλου και εικονικού διαδικτύου, κυριαρχεί στο συλλογικό φαντασιακό. Σε κάποιο βαθμό, οι εγκαταστάσεις αποϋλοποιούνται, αφήνοντας ορατή μόνο την υπηρεσία που προσφέρουν, ενώ αναδεικνύεται η συμβολή των επενδύσεων στις εν λόγω υποδομές στον εθνικό προϋπολογισμό και στην αναβάθμιση του ρόλου της εκάστοτε χώρας ως διεθνούς κόμβου δεδομένων.

Καλό είναι να θυμόμαστε ότι η εγκατάσταση κέντρων δεδομένων δεν επιφέρει αυτομάτως αναπτυξιακά αποτελέσματα, αν δεν λαμβάνονται υπόψη οι όροι που τη συνοδεύουν και οι πληροφορίες σχετικά με τις λειτουργικές απαιτήσεις, την αμοιβαιότητα των κρατικών ενισχύσεων και τις τυχόν ευνοϊκές ρυθμίσεις που προβλέπονται. Κάτι που δεν μπορεί να εκτιμηθεί όταν τα στοιχεία χάνονται σε κρυπτικές αφηγήσεις και πρακτικές. Ο όρος cloud λειτουργεί «μονωτικά» για τα data centers, τη μεταφορά δεδομένων και το εύρος των υποδομών τους. Η καθολική επικράτηση της αφήγησης ενός διαδικτύου που λειτουργεί σε ένα φαντασιακό, άυλο νέφος αφήνει τους παρόχους διαδικτύου ανενόχλητους και ανεξέλεγκτους να αναπτύσσουν τις υποδομές με μόνο κριτήριο το κέρδος των εταιρειών τους και την εδραίωση της ισχύος τους. Το cloud συνιστά μια κρυπτική αφήγηση που καθησυχάζει τους χρήστες του διαδικτύου, κρύβοντας τις αποθήκες των προσωπικών τους δεδομένων, τα οποία ανήκουν πλέον στους παρόχους. Η αλλαγή της οπτικής ως προς την περιγραφή των υλικών όρων του διαδικτύου (το οποίο τελικά είναι περισσότερο ενσύρματο παρά ασύρματο, ημικεντρικό παρά κατανεμημένο, εδαφικά θεμελιωμένο παρά εδαφικοποιημένο, επισφαλές παρά ανθεκτικό) θα μπορούσε να ευνοήσει παραμέτρους που συνδέονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την προστασία του περιβάλλοντος.

Πώς διαμορφώνεται η κατάσταση σήμερα

Από τα 19 data centers που είναι εγκατεστημένα στην Ελλάδα (τουλάχιστον άλλα 6 είναι υπό κατασκευή) τα περισσότερα ξεκίνησαν χωρίς να υπάρχει επαρκές θεσμικό πλαίσιο αδειοδότησης και όρων λειτουργίας ή μια στοιχειώδης μελέτη για τη συμβατότητα της ενεργοβόρας και υδροβόρας δραστηριότητάς τους με τα δίκτυα ηλεκτροδότησης και ύδρευσης της περιοχής εγκατάστασης, όπως και τις συνέπειες στην αγορά ακινήτων. Για την προσέλκυση επενδύσεων, έγιναν διευκολυντικές προσαρμογές, όπως η επιτάχυνση των ρυθμιστικών διαδικασιών και οι φορολογικές απαλλαγές. Είναι άγνωστο αν ο χωροταξικός και ιδιαίτερα ο ενεργειακός σχεδιασμός από τα αρμόδια υπουργεία Περιβάλλοντος και Ενέργειας και Ψηφιακής Διακυβέρνησης, σε συνεργασία με τον ΑΔΜΗΕ και τον ΔΕΔΔΗΕ, έχει πάρει υπόψη τα διαρκώς αυξανόμενα φορτία ρεύματος που απαιτούν τα data centers. Με βάση τις έως τώρα ανακοινώσεις, στην Ελλάδα η συνολική ισχύς των data centers που προγραμματίζονται μέσα στην επόμενη δεκαετία θα φτάσει στα 300 MW. Δεδομένου ότι αυτή τη στιγμή τα υπάρχοντα data centers κινούνται σε επίπεδα κάτω των 30 MW, το άλμα θα είναι τεράστιο. Τα black out στην ιβηρική χερσόνησο δεν μπορούν παρά να συνδεθούν με τις παραπάνω ανησυχίες.

Σε παγκόσμια κλίμακα, τα data centers είναι περίπου 20.000 και η αυξανόμενη ζήτηση ενέργειας, ιδιαίτερα εξαιτίας της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης, προκαλεί ανησυχίες και ως προς την αύξηση των εκπομπών άνθρακα. Η Goldman Sachs εκτιμά ότι ένα ερώτημα στο ChatGPT απαιτεί σχεδόν δέκα φορές περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια για επεξεργασία σε σύγκριση με μια αναζήτηση στο Google.¹ Με την επέκταση της χρήσης της ΑΙ προβλέπεται ότι η ζήτηση ενέργειας για τα κέντρα δεδομένων θα αυξηθεί κατά 160% έως το 2030. Ενδιαφέρον παρουσιάζει πρόσφατη έρευνα του Harvard (Harvard Electricity Law Initiative, Μάρτιος 2025), οι οποία περιέλαβε σαράντα συμφωνίες μεταξύ ρυθμιστικών αρχών και κέντρων δεδομένων.² Τα ευρήματα έδειξαν πως τα data centers εξασφαλίζουν συμφωνίες για μειωμένο κόστος ενέργειας, αλλά ταυτόχρονα απαιτούν τη δημιουργία νέων υποδομών παραγωγής ενέργειας ώστε να εξυπηρετούν τη λειτουργία τους. Σύμφωνα με τα συμπεράσματά τους, αυτό σημαίνει πως πιθανόν οι καταναλωτές θα κληθούν να πληρώσουν το κόστος. Οι δύο συντάκτες της έρευνας σημειώνουν ότι οι περισσότερες ενεργειακές συμφωνίες ανάμεσα στις εταιρείες τεχνολογίας και τις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας εγκρίθηκαν με επιφανειακές αναλύσεις και με ελάχιστα ή καθόλου δημόσια αποδεικτικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι τα κόστη των data center δεν θα μεταφραστούν σε αυξημένους λογαριασμούς ρεύματος για τα νοικοκυριά. Η έρευνα του Harvard τοποθετείται με σαφήνεια, λέγοντας πως χρειάζεται μεγαλύτερη επιτήρηση των συμφωνιών αυτών, ώστε να προστατεύονται οι καταναλωτές από οποιαδήποτε καιροσκοπική ή κερδοσκοπική προσπάθεια. Ένα μήνα μετά ακολούθησε κείμενο εργασίας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου με τίτλο «Power Hungry: How AI Will Drive Energy Demand» (22/4/25), το οποίο τονίζει ότι η ανάπτυξη μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, όπως το ChatGPT, σε όλο τον κόσμο θα συνοδευτεί από την επέκταση των κέντρων δεδομένων που καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας.³ Επισημαίνει ότι αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του κόστους ενέργειας τόσο για τα νοικοκυριά όσο και για τις επιχειρήσεις, όπως και την αύξηση των ρύπων.

Τα παραπάνω προκαλούν ερωτήματα που μας αφορούν πραγματικά, όπως το ποιος φέρει το βάρος της κατασκευής και της συντήρησης αυτών των υποδομών έναντι του ποιος και πόσα κερδίζει, πώς οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων για τέτοια έργα θα μπορούσαν να είναι περισσότερο δημοκρατικές, και πώς οι κοινότητες μπορούν να αντισταθούν στις αρνητικές για την καθημερινότητά τους συνέπειες, αλλά και να φανταστούν εναλλακτικά μοντέλα τεχνολογικών υποδομών.

1https://www.goldmansachs.com/insights/articles/AI-poised-to-drive-160-increase-in-power-demand

2https://eelp.law.harvard.edu/extracting-profits-from-the-public-how-utility-ratepayers-are-paying-for-big-techs-power/

3https://www.imf.org/-/media/Files/Publications/WP/2025/English/wpiea2025081-print-pdf.ashx

Η Δώρα Κοτσακά είναι διδάκτορας Πολιτικής Κοινωνιολογίας, συντονίστρια Παρατηρητηρίου των Κοινών, Ινστιτούτο ΕΝΑ

To link στην Εποχή

Digital transformation brought the need for distribution in Data Centers’ locations and augmented the importance of massive sub sea cable networks. The Mediterranean enables global connectivity due to the prime geographic position that occupies between developed markets and new emerging markets and support the digital economies of three different continents (image 1).

While Marseilles has historically been the busiest sub-sea cables destination in Southern Europe, operators of the latest cable systems are seeking diversity of landing sites along the North Mediterranean coastline for many reasons, including improved resiliency in the event of force majeure or international incidents – not to mention significantly decreased latency by providing a more direct route. At the same time there is a growing strategic significance on the seabed since the primary instruments of the cyber warfare threat to undersea cables are sabotage. The goal could be financial harm on companies, cyberattacks, or interference with vital intelligence networks. The Mediterranean Sea’s undersea cables are a vital target for potential adversaries, as it is a key node in the global communication network.

Telecommunications technology has come a long way in the last 150 years, but the one constant throughout has been the humble sub-sea cable. It is cable systems, not satellites, that transport most of the Internet around the world. Today, about 99% of all transoceanic digital communications crosses through undersea fiber-optic cables (2). A huge ecosystem through which $10 trillion worth of financial transactions are conducted every day on ever-more complicated supply chains. A sizable industry that is projected to increase by 12.9% between 2022 and 2030, reaching a value of $48 billion (3).

We can imagine a future were sub-sea cable systems dedicated to data transmission and green energy supply to data centres will continuously transform the Mediterranean bed sea. High-voltage power cables, connected to offshore wind farms are part of that systems. Though necessary for worldwide energy supply, the installation and operation of these global communication infrastructures has sparked many concerns about the potential environmental impact, the economic issues arising from complex fisheries management, and the need for sustainable policies and regulatory changes to prevent a cyber-war on the seabed. They’re usually buried beneath the seafloor for protection as they carry large currents of concentrated electricity. That type of construction concerning the Mediterranean, affect on its way possible Posidonia oceanic meadow (4). Their placement can disturb the marine ecosystem by generating electromagnetic fields. It mainly affects the navigation of electrosensitive marine species, such as sharks and even eels, who use their internal magnetic north sense to prey and orientate. Telecommunication cables do have an impact in terms of electromagnetic field disturbance for sea creatures, but this is a minimal or even benign footprint on the marine environment.

The cost of a single cable in the submarine cable sector can reach hundreds of millions of dollars, depended on the route’s complexity and length. The “private owner” model, where a single IT corporation owns and operates the cable for its own purposes, has recently become more prevalent, although the “consortia” one – between telecommunications, large technology businesses, and infrastructure specialized companies – has always been looked upon favourably. Collectively holding more than 66% of the submarine cable network’s capacity, submarine cable routes are being redesigned by these companies to connect their Data Centers in order to scale up digital production and storage (5). Content providers such as Google and Microsoft are increasingly major investors in new cables. According to the relevant international conventions, the law of the sea and common sense, the sea bed is under the status of ‘Common Heritage of Humanity’. However, that type of infrastructure is owned and created by private companies that are acting underneath the sea surface into a blur and inadequate regulatory framework.

The importance of infrastructures

In addition to Data Centres the internet consists of vast infrastructures that include underwater, underground and above-ground cables, optical fibres, satellites and their ground stations, cable signal boosters, and a host of others. A cable network is an assemblage of many technologies, including the cables themselves, the ships that lay them and the submerged repeaters that boost signals on the ocean floor. The above are fields of conflict between public and private interests and have a strong material footprint given the volume of resources they consume.

In a way we can refer to them as spaces that appeared faster than our ability to perceive what they represent, mainly in terms of the system of values they embed. The current phase of capitalist development manifests itself through a very diverse range of spatial byproducts: Data Centres, warehouses, container terminals, logistics parks, and many others. Internet infrastructures fall into that category as they express specific power relations, exacerbate issues of labour, and generate dramatic processes of subjectivity. According to the architect St. Corbo they constitute new forms of urbanity in absence of the traditional city, interrelated to their physical and symbolic role as interface due to its ambiguous condition of being at the same time local and global, isolated and connected, compressed and expanded (6).

However, is the narrative of the cloud – an immaterial and virtual internet – that dominates our collective imagination. Only recently the relative literature has focused on the construction of insulating narratives and the ‘hiding’ process that is accompanying the Data Centres industry and relevant infrastructures. N. Starosielski has focused on those narratives regarding optical fibre networks, studying the distorting effect of their transformation into invisible and repulsive infrastructures (7). The aim of that transformation is the protection of the cables from any threat (regulation, protests, boycotts, nearby environment). Insular narratives constitute limited descriptions of the visual network, presenting it as a technological network that facilitates our online contacts, ignoring its interaction with the environment, local societies and the human factor. On the contrary, the contribution of investments to the national budget and to the upgrading of the role of each country as an international data hub is highlighted. To a certain extent, the facilities are dematerialized, leaving visible only the service they offer.

The main reasons are related to the environmental consequences of Data Centres, the data ownership status and the eligibility of those processes. For example, Data Centres located in Ireland are expected to consume 1/3 of the country’s total available energy by 2027. On a global scale Data Centres are more than 9 million and are responsible for approximately 3% of global energy consumption and 2% of global carbon emissions (8). There are many occasions where local communities rose up and kicked Data Centres out of their area or demanded regulations for their protection.

In the same time, data production, storage and above all ownership status is of extreme importance for value production and strategic planning. For big players, it is crucial to store data in a secure and cost-effective way that assures monopoly access. A glance at the ‘terms & conditions’ of big digital platforms -which we accept by necessity – usually reveals clauses allowing for use, trade and storage of data in jurisdictions different than the users’ home countries. A multitude of actors, organizations, movements active in the fields of consumer and digital rights oppose unregulated cross border data transfer. Civil society actors point out that unregulated cross border data flow could undermine the right to privacy and data protection.

The term cloud acts as an insulator for Data Centers, data transfer and their infrastructure, such as submarine cables. Any appearance of the infrastructure is equivalent to exposure to possible unexpected developments. The universal prevalence of this narrative leaves internet providers undisturbed and unregulated to develop it for the sake of profit and the consolidation of their power. The cloud constitutes a cryptic narrative that reassures internet users by hiding the repositories of their secrets which now belong to the providers with the consent of the former (9).

Changing the perspective by describing the material terms of the internet (which is ultimately more wired than wireless, semi-centralized than distributed, territorially grounded rather than territorialized, precarious rather than resilient) could favor parameters linked to human rights and environmental protection (10). Today, few people know where these infrastructures are located, how large their facilities are, as well as their effects in terms of energy and water consumption, their geostrategic implications or the regulation applied to the ownership, processing and transfer of user’s data. Little is known about the substations, the ships laying cables on the seabed, the abandoned optical network infrastructure and the local communities that surround all of the above. The infrastructures that are under the sea are covered by an additional veil that keeps their presence hidden, while at the same time the underwater space is treated as an unregulated privileged space for the expansion of internet infrastructures.

[The study in Greek]

* Theodora Kotsaka researcher and writer, is a political scientist and works on commons and digital transformation for think tanks and research institutes. She has been a scientific advisor on relevant policies for Ministries and the Greek Parliament and collaborates with privet sector as an expert for research projects. Since 2019 she is Co-ordinator of the Observatory on Commons and P2P Production (Institute of Alternative Policies, ENA). Her current work focus on knowledge commons and digital transformation. Her work has been published in monographies, press, journals, and collective editions.

1. Martin Atkinson & Nick Portch, “New Subsea Cables Make the Mediterranean a Global Digital Crossroads”, 12 April 2023. https://blog.equinix.com/blog/2023/04/12/new-subsea-cables-make-the-mediterranean-a-global-digital-crossroads/.

2. Nick Routley, Map: The World’s Network of Submarine Cables, 24 Augoust 2017, https://www.visualcapitalist.com/submarine-cables/.

3. Michele Calamaio, “How Submarine Cables are Threatening the Fragile Ecosystem of the Mediterranean Seabed”, 14 December 2023, https://earthjournalism.net/stories/how-submarine-cables-are-threatening-the-fragile-ecosystem-of-the-mediterranean-seabedhttps://earthjournalism.net/stories/how-submarine-cables-are-threatening-the-fragile-ecosystem-of-the-mediterranean-seabed.

4. op. cit.

5. Alan Mauldin, A (Refreshed) List of Content Providers’ Submarine Cable Holdings, 27 June 2024.

6. Stefano Corbo, “Exteriorless Architecture Form, Space and Urbanities of Neoliberalism”, London Routledge, 2023, p.75.

7. Nikole Starosielski, “The Undersea Network”, Durham, London Duke University Press, 2015. Starosielski created the website www.surfacing.in where detailed maps of undersea cables and their accompanying narratives are presented.

8. Monika Domman, Hannes Rickli, Max Stadler, “Data Centers: Edges of a Wired Nation”, Zurich Lars Muller Publishers, 2020, p.17.

9. G. Mpougioukos, “Touching the cloud: exploring the material conditions of Data Centers”, NTUA Diploma Thesis, 2024 (in Greek).

10. Nikole Starosielski, op. cit., p.10.

    Link to Alternative Policies Insitute

Ο εκτεταμένος ψηφιακός μετασχηματισμός επιφέρει πλήθος μεταβολών σχεδόν σε κάθε πτυχή οργάνωσης της κοινωνίας. Πρόσφατα η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιούργησε μεγάλες εντυπώσεις και η συζήτηση που αφορά τη σχέση αυτών των τεχνολογιών με τη δημοκρατία διαρκώς επανέρχεται με πλήθος αφορμών στη δημόσια σφαίρα. Προκειμένου να προσεγγίσουμε το ζήτημα είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι οι ψηφιακές εφαρμογές δεν υφίστανται χωρίς τα δεδομένα μας. Αυτός είναι και ο λόγος που τα τελευταία έχουν χαρακτηριστεί το ‘πετρέλαιο της εποχής μας’.

Γράφει η Δώρα Κοτσακά*

Σήμερα οι πλέον κερδοφόρες επιχειρήσεις στον πλανήτη, οι Big Tech, δραστηριοποιούνται στον τομέα της ψηφιακής τεχνολογίας. Η κυριαρχία του τομέα στην πληροφορία και στην κερδοφορία έχει ως αποτέλεσμα να είναι σε θέση να δίνει τις κατευθύνσεις ως προς τις επενδύσεις στην τεχνολογία, την ψηφιακή οικονομία και τη σχετική ακαδημαϊκή έρευνα. Το δημόσιο χρήμα είναι απαραίτητο στο συγκεκριμένο οικονομικό μοντέλο, προκειμένου να αυξήσει την εμβέλεια και τις υποδομές που υποστηρίζουν τη διαρκή του επέκταση. Ιδιαίτερα μετά την πανδημική κρίση η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών παρουσιάστηκε ως πανάκια για πάσα νόσο.

Ταχύτατα και με απουσία δημόσιου διαλόγου τεράστια ποσά δημόσιου χρήματος διοχετεύτηκαν στην ανάπτυξη ψηφιακών υποδομών, τις οποίες στη συνέχεια αξιοποίησαν οι τεχνολογικοί κολοσσοί με στόχο τον πλουτισμό τους. Για ποιο λόγο η ανθρωπότητα πρέπει να θέσει ως προτεραιότητα την περαιτέρω ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης έναντι της υγείας και της παιδείας, της καθαρής από υδρογονάνθρακες ενέργειας, της εξάλειψης της πείνας, της θεραπείας του καρκίνου, της απαλλαγής των ωκεανών από τα πλαστικά;

Το δημόσιο χρήμα είναι πεπερασμένο και τα οικονομικά lobbies ανταγωνίζονται σθεναρά για τον έλεγχο διάθεσης των δημόσιων επενδύσεων. Οι επιλογές σχετικά με τις δημόσιες επενδύσεις είναι θέμα αμιγώς πολιτικό.

Την ίδια στιγμή καθοριστικό ρόλο παίζει η μονοπωλιακή θέση των τεχνολογικών κολοσσών στην αγορά. Ως στρατηγική απέναντι στη διάβρωση που προκαλεί στην οικονομική αξία η ιδιαίτερη συνθήκη αφθονίας της πληροφορίας, επιλέγουν τη δημιουργία μονοπωλίων πληροφορίας, την ολοκληρωτική κατοχύρωση της πνευματικής ιδιοκτησίας και την εκμετάλλευση της κοινωνικά παραγόμενης πληροφορίας, όπως τα συμπεριφορικά δεδομένα των χρηστών. Το πλήθος των δραστηριοτήτων που συγκεντρώνονται σε μονοπωλιακούς παίκτες δεν βοηθάει στον έλεγχό τους και επιπλέον έχει ως αποτέλεσμα τη γιγάντωση της εξουσίας τους επί της πολιτικής σφαίρας. Οι πρόσφατες εξελίξεις στις ΗΠΑ είναι ενδεικτικές. Οι αντιμονοπωλιακές ρυθμίσεις είναι απαραίτητες και σε αυτό το κομμάτι της οικονομίας, όπως σε προηγούμενες δεκαετίες συνέβη και για τους κολοσσούς των media ή παλαιότερα για τα πετρελαϊκά καρτέλ. Τα παραπάνω πρέπει να ενταχθούν στην πολιτική ατζέντα σε παγκόσμιο και εθνικό επίπεδο και να αποτελέσουν αντικείμενο διεκδίκησης στη βάση τεκμηριωμένων ρυθμιστικών αιτημάτων.

Όπως οι αντιμονοπωλιακές ρυθμίσεις, έτσι και το νομικό πλαίσιο για την προστασία της ιδιωτικότητας και της δημοκρατίας είναι ανεπαρκές. Στην πραγματικότητα, παλεύουμε να κρυφτούμε μέσα στις ίδιες τις ζωές μας χωρίς κανένα νομικό μέσο προστασίας.

Για την αντιμετώπιση των προκλήσεων του 21ου αιώνα απαιτείται η νομική κατοχύρωση των νέων γνωσιακών δικαιωμάτων τα οποία θα αποτελέσουν αντικείμενο ρύθμισης και δημοκρατικής διακυβέρνησης. Τέτοιου τύπου δικαιώματα θα διέκοπταν την αδιάλειπτη παροχή δεδομένων στις εταιρείες, περιφρουρώντας τα όρια της ανθρώπινης εμπειρίας.

Τα δεδομένα είναι πολύτιμος πόρος, καίριας σημασίας για το νέο μοντέλο παραγωγής που συγκροτείται, αλλά και για τη δημοκρατική λειτουργία. Το κατάλληλο θεσμικό μοντέλο για τη διαχείρισή τους ως κοινό αγαθό, όπως το νερό, η γλώσσα ή το ανθρώπινο γονιδίωμα συνιστά μία κρίσιμη πρόκληση.

Η ρύθμιση ως πολιτικό πρόταγμα

Πλέον η συζήτηση έχει ανοίξει και νέοι ορισμοί σχετικά με τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα των χρηστών επί των δεδομένων τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση ενδυναμώνουν αυτή την τάση. Πολλοί υποστηρίζουν ότι τα προσωπικά μας δεδομένα θα πρέπει να γίνονται σεβαστά ως εργασία και η ιδιοκτησία τους να αποδίδεται στον παραγωγό τους, προκειμένου να τα διαφυλάξει ή να τα εμπορευτεί. Η αυξανόμενη ικανότητα των ψηφιακών εφαρμογών θα μπορούσε να αντιμετωπίζεται ως μία νέα πηγή καλοπληρωμένων θέσεων εργασίας ή συμπλήρωσης εισοδήματος. Η επίγνωση από την πλευρά των χρηστών της σημασίας του ρόλου τους είναι που κάνει τη μεγάλη διαφορά. Για παράδειγμα, όπως ήδη συμβαίνει σε διαφορετικούς τομείς της αγοράς, οι χρήστες μπορούν να δημιουργήσουν Σωματεία Παραγωγών Δεδομένων (Data Unions) και να οργανωθούν με αίτημα μία δίκαιη αποζημίωση που θα αναλογεί στον πλούτο που παράγουν. Οι ραγδαίες εξελίξεις της τεχνολογίας αλλοιώνουν τη φύση της εργασίας, καθιστούν ασαφή τη διάκριση εργασίας και ελεύθερου χρόνου και μας ζητούν να γίνουμε δια βίου συμμέτοχοι στην παραγωγή αγαθών και εκτός του χώρου εργασίας.

Είναι σημαντικό να αντιπαλέψουμε τις ψευδαισθήσεις που σκοπίμως καλλιεργούν οι κολοσσοί της ψηφιακής τεχνολογίας, ώστε να μη δώσουμε τις λάθος μάχες. Η φιλελεύθερη πεποίθηση ότι οι οικονομικές και κοινωνικές δυσλειτουργίες που προκύπτουν από τις ψηφιακές εξελίξεις θα αυτορυθμιστούν από κάποιο διορθωτικό ‘αόρατο χέρι’, συνιστά αποκύημα φαντασίας. Σε μία πιο πραγματιστική εκδοχή, οι εταιρείες προσπάθησαν να λανσάρουν τον ‘αυτοέλεγχό’ τους ως διορθωτικό μέσο χωρίς καμία έξωθεν ρυθμιστική επέμβαση, ισχυριζόμενες ότι θα κατέστρεφε τη δυναμική τους. Το να ισχυρίζεται κανείς ότι μία εισηγμένη στο χρηματιστήριο εταιρεία θα μπορούσε να ‘ενσωματώσει’ το κοινό καλό στις στρατηγικές της επιλογές και να αποδεχτεί αυτοβούλως να περιορίσει τα έσοδά της, προκειμένου να βελτιωθεί η κοινή μας ζωή, είναι τόσο παράλογο που καταλήγει μάλλον ύποπτο.

Σε τελική ανάλυση η χρήση των συμπεριφορικών μας δεδομένων και τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν είναι αποτέλεσμα ανθρωπίνων επιλογών. Το κρίσιμο ερώτημα σχετίζεται με την ανάθεση αυτών των επιλογών όχι σε κάποια εξωτερική ρυθμιστική αρχή υπό δημόσιο έλεγχο, αλλά στις εταιρείες ψηφιακής τεχνολογίας. Άλλωστε συνιστά βασική αρχή της δημοκρατίας ότι ο ρυθμιστής δεν μπορεί να είναι ο ρυθμιζόμενος.

Το αίτημα θέσπισης κανόνων σχετικά με τη λειτουργία των αλγορίθμων αιχμαλώτισης της προσοχής και διαχείρισης των συμπεριφορικών μας δεδομένων συνιστά μία ρυθμιστική πρόταση. Μπορούμε, για παράδειγμα, να εστιάσουμε στους παραμετροποιημένους αλγορίθμους που στοχεύουν στη μεγιστοποίηση της οικονομικής αποδοτικότητας των αναρτήσεων και παρέχουν πρόσθετη ορατότητα σε περιεχόμενα που προκαλούν θυμό ή συγκίνηση. Αντίστοιχες ρυθμίσεις θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως όρια στην αιχμαλώτιση της προσοχής μέσω του brain hacking των αλγορίθμων, ιδιαίτερα για τους νέους ανθρώπους των οποίων η εξάρτηση, η πιθανότητα να εμφανίσουν κατάθλιψη και η κόπωση από την αδιάλειπτη χρήση των social media, αποτελούν συμπτώματα που γίνονται όλο και περισσότερο γνωστά. Η ανοιχτότητα και η διαφάνεια του τρόπου λειτουργίας των αλγορίθμων πρέπει να συνοδεύεται από περιορισμό της εμβέλειας και του πεδίου εφαρμογής τους.

Το νομικό πλαίσιο λειτουργίας των πλατφορμών πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο δημοσίου διαλόγου, αφήνοντας πίσω το άκρως επικίνδυνο για τη δημοκρατία και την ψυχική υγεία μοντέλο της μη ευθύνης των παρόχων φιλοξενίας επί του αναρτώμενου περιεχομένου. Ενδεικτικά, τα κλασικά μέσα ενημέρωσης αναπτύχθηκαν διαχωρίζοντας αυστηρά τη διαφήμιση από τη πληροφορία ή την υπόλοιπη επιλογή ύλης, ενώ παράλληλα όλες οι χώρες θέσπισαν κανόνες για τους όρους διοχέτευσης των διαφημιστικών μηνυμάτων. Δεν υπάρχει κανένας λόγος οι ψηφιακές πλατφόρμες να εξαιρούνται του κανόνα.

Αναμφίβολα πρόκειται για μία διαδικασία αντιφατική και δύσκολη, ωστόσο η συζήτηση έχει ξεκινήσει, έστω και με τρόπο άτακτο και χαοτικό. Η σαφής και τεκμηριωμένη τοποθέτηση των πολιτικών δυνάμεων συνιστά προϋπόθεση, προκειμένου η σχετική συζήτηση να συγκροτηθεί και να οδηγήσει σε ρυθμιστικά αποτελέσματα. Ο προοδευτικός πολιτικός κόσμος, καθώς και οι νομοθέτες και διαμορφωτές πολιτικών, θα χρειαστεί να προασπίσουν νέες μορφές συλλογικής δράσης, κατά τον ίδιο τρόπο που σχεδόν έναν αιώνα πριν η νομική προστασία του δικαιώματος στην οργάνωση, την απεργία και τη συλλογική διαπραγμάτευση δημιούργησε κοινό μέτωπο με τους εργαζόμενους στην προσπάθεια περιορισμού της εξουσίας του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Είναι απαραίτητη η δημιουργία νέων συμμαχιών με πολίτες και κινήματα που παλεύουν για τον περιορισμό της ανεξέλεγκτης εξουσίας των ψηφιακών μονοπωλίων και με εργαζομένους που ζητούν δίκαιους μισθούς και εργασιακή αξιοπρέπεια.

Το πλαίσιο που οικοδομούν οι ψηφιακοί κολοσσοί είναι νέο, οικοδομείται εδώ και λιγότερο από μία 20ετία, αλλά η δημοκρατία είναι παλιά. Έχει ρίζες σε πολλές γενιές ελπίδας και αγώνων. Είναι πλούσιοι και ισχυροί, αλλά δεν είναι άτρωτοι. Οι εταιρείες αυτές είναι νεοσύστατες, έχουν αναπτυχθεί και προσαρμόσει το επιχειρηματικό τους μοντέλο σε ένα κόσμο παντελούς απουσίας ορίων. Το να τις αλλάξουμε δεν είναι ανέφικτο, ούτε το να αλλάξουμε το επιχειρηματικό τους μοντέλο που στηρίζεται στα συμπεριφορικά μας δεδομένα. Το ερώτημα στο οποίο καλούμαστε να απαντήσουμε είναι αν αυτή η τεχνολογία θα υπάγεται σε δημοκρατικό πλαίσιο και δημόσιο έλεγχο ή θα λειτουργεί παραληρηματικά σε καθεστώς εξαίρεσης.

*Δρ. Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Ερευνήτρια

Το link στο Anatropi News

Εδώ το σύνολο της μελέτης

Η μελέτη εστιάζει στις «κρυπτικές» αφηγήσεις και πρακτικές που συνοδεύουν τις υποδομές του διαδικτύου. Είτε πρόκειται για το αφήγημα του άυλου νέφους, είτε για τις πρακτικές φοροαποφυγής και εξωχώριας μεταφοράς και αποθήκευσης δεδομένων, αντιλαμβανόμαστε ότι υπάρχει μια κοινή συνισταμένη, η οποία εξυπηρετεί την ανεμπόδιστη λειτουργία του επιχειρηματικού μοντέλου των τεχνολογικών κολοσσών σε αυτό τον τομέα – όχι τυχαία τον πλέον κερδοφόρο της εποχής μας. Πέρα από το επίπεδο της ρύθμισης (ή, καλύτερα, της μη ρύθμισης σε συγκεκριμένους τομείς, όπως οι παραπάνω), χρησιμοποιούμε ως μελέτη περίπτωσης τις υποθαλάσσιες διαδικτυακές υποδομές, ιδιαίτερα τα υποθαλάσσια καλώδια και την προοπτική των υποθαλάσσιων κέντρων δεδομένων, καθώς η θάλασσα προσφέρει ένα επιπλέον πέπλο υπό το οποίο μπορούν να κρυφτούν οι υποδομές και να περάσουν απαρατήρητες.

Η Ελλάδα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, παίζει το ρόλο μιας εναλλακτικής διαδρομής για την Ανατολική Ευρώπη, ενώ αποτελεί τη συντομότερη διαδρομή για τη διασύνδεση με τις αγορές της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Αφρικής. Η ένταξή της στο παγκόσμιο δίκτυο ενισχύεται περαιτέρω με την άφιξη πολλών υποθαλάσσιων καλωδίων, όπως το σύστημα καλωδίων AAE-1, που τη συνδέει με αυτές τις βασικές αγορές. Τα υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών στον ελληνικό χώρο περνούν από τον Πειραιά και τα Χανιά και διασχίζουν για χιλιόμετρα τον πυθμένα της Μεσογείου, ενώνοντας το δίκτυο της Ελλάδας με αυτό του Ισραήλ, της Κύπρου, της Τουρκίας και της Ιταλίας. Ταυτόχρονα, η ελληνική αγορά κέντρων δεδομένων (Data Centers) αναπτύσσεται ραγδαία, με τη συνολική χωρητικότητά της να αναμένεται να υπερδιπλασιαστεί μέχρι το 2030. Μπορούμε να φανταστούμε ένα μέλλον όπου τα συστήματα υποθαλάσσιων καλωδίων που προορίζονται για τη μετάδοση δεδομένων και την παροχή πράσινης ενέργειας στα κέντρα δεδομένων θα μεταμορφώνουν συνεχώς το βυθό της Μεσογείου.

Την ίδια στιγμή η αφήγηση του νέφους (cloud), ενός διαδικτύου που λειτουργεί σε ένα άυλο χώρο, κυριαρχεί στο συλλογικό φαντασιακό. Πρόσφατα στη σχετική βιβλιογραφία άρχισε να μελετάται η κατασκευή «κρυπτικών» αφηγήσεων και η διαδικασία απόκρυψης που συνοδεύει τη βιομηχανία των κέντρων δεδομένων και των συνδεόμενων υποδομών. Εστιάζουν στον τρόπο με τον οποίο μετατρέπονται σε αόρατες και αδιάφορες –αν όχι απωθητικές– υποδομές. Οι «κρυπτικές» αφηγήσεις συνιστούν περιορισμένες περιγραφές του οπτικού δικτύου, παρουσιάζοντάς το ως μια τεχνολογία που διευκολύνει τις διαδικτυακές μας επαφές, αγνοώντας την αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον, τις τοπικές κοινωνίες και τον ανθρώπινο παράγοντα. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι η διαστρέβλωση της συζήτησης που τα αφορά στη δημόσια σφαίρα με στόχο την προστασία των καλωδιακών δικτύων από κάθε απειλή (κανονισμοί, μποϊκοτάζ, αντίδραση τοπικών κοινοτήτων). Η καθολική επικράτηση της αφήγησης του cloud αφήνει τους παρόχους διαδικτύου ανενόχλητους και ανεξέλεγκτους να αναπτύσσουν τις υποδομές με μόνο κριτήριο το κέρδος των εταιρειών τους και την εδραίωση της ισχύος τους. Το cloud συνιστά μια κρυπτική αφήγηση που καθησυχάζει τους χρήστες του διαδικτύου κρύβοντας τις αποθήκες των προσωπικών τους δεδομένων, τα οποία –με τη συγκατάθεσή τους– ανήκουν πλέον στους παρόχους.

Με αυτόν τον τρόπο οι εγκαταστάσεις αποϋλοποιούνται, αφήνοντας ορατή μόνο την υπηρεσία που προσφέρουν, ενώ αναδεικνύεται η συμβολή των επενδύσεων στις εν λόγω υποδομές στους εθνικούς προϋπολογισμούς και στην αναβάθμιση του ρόλου της εκάστοτε χώρας ως διεθνούς κόμβου δεδομένων. Ωστόσο, η εγκατάσταση κέντρων δεδομένων δεν επιφέρει αυτομάτως αναπτυξιακά αποτελέσματα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι όροι που τη συνοδεύουν και οι πληροφορίες για τις λειτουργικές απαιτήσεις, την αμοιβαιότητα των κρατικών ενισχύσεων και τις τυχόν ευνοϊκές ρυθμίσεις που προβλέπονται. Κάτι που δεν μπορεί να εκτιμηθεί όταν τα στοιχεία χάνονται σε «κρυπτικές» αφηγήσεις και πρακτικές. Επιπλέον εξυπηρετούν την αποφυγή των αντιδράσεων που θα μπορούσαν να προκληθούν εξαιτίας των σοβαρών περιβαλλοντικών συνεπειών που επιφέρει η εγκατάσταση κέντρων δεδομένων, το καθεστώς ιδιοκτησίας των δεδομένων (φορολογία, εξωχώρια μεταφορά, αποθήκευση και επεξεργασία) και το ερώτημα σχετικά με τη νομιμοποίηση των εν λόγω διαδικασιών. Ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου οι τοπικές κοινότητες ξεσηκώθηκαν και έδιωξαν τα κέντρα δεδομένων από την περιοχή τους ή απαίτησαν κανονισμούς προστασίας

Το περιβάλλον του βυθού, στη βάση των σχετικών διεθνών συμβάσεων, ορίζεται ως «κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας», ωστόσο στην πράξη παραμένει κατ’ εξοχήν αρρύθμιστο και λειτουργεί ως «άγρια Δύση» για τα κέρδη των μεγάλων παικτών της αγοράς. Σήμερα λίγοι γνωρίζουν πού βρίσκονται αυτές οι υποδομές, πόσο μεγάλες είναι οι εγκαταστάσεις τους, καθώς και ποιες είναι οι επιπτώσεις τους όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας και νερού, οι γεωστρατηγικές τους επιπτώσεις ή η ρύθμιση που εφαρμόζεται στην ιδιοκτησία, την επεξεργασία και τη διαβίβαση των δεδομένων των χρηστών.

Η σύνδεση των πρακτικών των δύο επιπέδων, της ρύθμισης και των υποδομών, προσφέρει μια καθαρότερη εικόνα σχετικά με τα αίτια της προτίμησης των εταιρικών συμφερόντων στις κρυπτικές αφηγήσεις με τις οποίες περιβάλλουν τις δραστηριότητές τους. Επιπλέον, καταδεικνύει ότι η εστίαση στο υλικό κομμάτι των υποδομών στην ψηφιακή βιομηχανία καθιστά ορατά κρίσιμα δεδομένα, τα οποία τείνουν να παραγνωρίζονται στο πλαίσιο της μετ’ επιτάσεως και μονομερώς προβαλλόμενης άυλης και ψηφιακής διάστασης αυτής της βιομηχανίας. Η αλλαγή της οπτικής ως προς την περιγραφή των υλικών όρων του διαδικτύου (το οποίο τελικά είναι περισσότερο ενσύρματο παρά ασύρματο, ημικεντρικό παρά κατανεμημένο, εδαφικά θεμελιωμένο παρά εδαφικοποιημένο, επισφαλές παρά ανθεκτικό) θα μπορούσε να ευνοήσει παραμέτρους που συνδέονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την προστασία του περιβάλλοντος.

Το link στο Παρατηρητήριο των Κοινών

Για όποιον ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για τις επενδύσεις σε Data Centers στην περιοχή της Αττικής παραπέμπω στην πρόσφατη μελέτη του Γ. Μπουγιούκου για το Παρατηρητήριο των Κοινών με τίτλο ‘Το «νέφος» της Αττικής: Διερευνώντας τις επενδύσεις τεχνολογικών κολοσσών στον τομέα των κέντρων δεδομένων’

Είτε πρόκειται για το αφήγημα του άυλου νέφους, είτε για τις πρακτικές φοροαποφυγής και εξωχώριας μεταφοράς και αποθήκευσης δεδομένων, παρατηρείται μία κοινή συνισταμένη κρυπτικών αφηγήσεων και πρακτικών η οποία περιβάλει αυτές τις δραστηριότητες. Η περίπτωση των υποθαλάσσιων διαδικτυακών υποδομών, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς η θάλασσα προσφέρει ένα επιπλέον πέπλο υπό το οποίο μπορούν να κρυφτούν οι υποδομές και να περάσουν απαρατήρητες. Το περιβάλλον του βυθού στη βάση των σχετικών διεθνών συμβάσεων ορίζεται ως “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”, ωστόσο στην πράξη παραμένει κατ’ εξοχήν αρρύθμιστο και λειτουργεί ως ‘άγρια δύση’ για τα κέρδη των μεγάλων παικτών της αγοράς. Η σύνδεση των πρακτικών των δύο επιπέδων – της ρύθμισης και των υποδομών – προσφέρει μία καθαρότερη εικόνα ως προς τις αιτίες πίσω από την προτίμηση των επιχειρηματικών συμφερόντων στις κρυπτικές αφηγήσεις. Επιπλέον καταδεικνύει ότι η εστίαση στο υλικό κομμάτι των υποδομών στην ψηφιακή βιομηχανία καθιστά ορατές κρίσιμες παραμέτρους, οι οποίες τείνουν να παραγνωρίζονται στα πλαίσια της μετ’ επιτάσεως και μονομερώς προβαλλόμενης άυλης και ψηφιακής διάστασης.

Data Centers και υποθαλάσσια καλώδια στο Μεσογειακό σταυροδρόμι

Η ωριμότητα των ψηφιακών οικονομιών ποσοτικοποιείται ως μέγεθος και μετράται στη βάση της έκτασης του διαδικτυακού περιεχομένου που αποθηκεύεται και διανέμεται τοπικά[1]. Για παράδειγμα, τα περισσότερα αφρικανικά έθνη εξακολουθούν να αναζητούν ψηφιακό περιεχόμενο στην Ευρώπη. Αυτό οδηγεί σε υψηλή καθυστέρηση (latency) και αυξημένο κόστος μεταφοράς, τα οποία εμποδίζουν την εκτεταμένη χρήση του διαδικτύου. Καθώς οι νέες εφαρμογές γίνονται περισσότερο απαιτητικές ως προς τα δεδομένα, θα συνεχίσει να αυξάνεται η σημασία του περιορισμού της απόστασης μεταφοράς και της οικονομικής προσιτότητας για τους τελικούς χρήστες. Για αυτούς τους λόγους αρχίζει να προβάλει ως καταλληλότερο το μοντέλο των μικρότερων και διεσπαρμένων κέντρων δεδομένων πιο κοντά στον χρήστη, αντί για αυτό των γιγαντιαίων απομακρυσμένων μονάδων.

Η Μασσαλία υπήρξε ο συχνότερος προορισμός υποθαλάσσιων καλωδίων στη Νότια Ευρώπη για πολλές δεκαετίες. Σήμερα οι εταιρείες εκμετάλλευσης των πλέον σύγχρονων καλωδιακών συστημάτων επιδιώκουν πολύ μεγαλύτερη ποικιλία θέσεων προσεδάφισης κατά μήκος της ακτογραμμής της Βόρειας Μεσογείου με στόχο τη βελτίωση της ανθεκτικότητας και της αξιοπιστίας σε έκτακτες συνθήκες ή διεθνείς αναταραχές, αλλά κυρίως τη μείωση της καθυστέρησης στα προσφερόμενα ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες με την δημιουργία συντομότερων διαδρομών. Η Ελλάδα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, παίζει το ρόλο της εναλλακτικής διαδρομής για την Ανατολική Ευρώπη, ενώ αποτελεί τη συντομότερη διαδρομή για τη διασύνδεση με τις αγορές της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Αφρικής. Η ένταξή της στο παγκόσμιο δίκτυο ενισχύεται περαιτέρω με την άφιξη πολλών υποθαλάσσιων καλωδίων, όπως το σύστημα καλωδίων AAE-1, που τη συνδέει με αυτές τις βασικές αγορές. Τα υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών στον ελληνικό χώρο περνούν από τον Πειραιά και τα Χανιά και διασχίζουν για χιλιόμετρα τον πυθμένα της Μεσογείου, ενώνοντας το δίκτυο της Ελλάδας με αυτό του Ισραήλ, της Κύπρου, της Τουρκίας και της Ιταλίας[2]. Η ελληνική αγορά κέντρων δεδομένων (Data Centers) αναπτύσσεται ραγδαία, με τη συνολική χωρητικότητά της να αναμένεται να υπερδιπλασιαστεί μέχρι το 2030. Διεθνείς αναλυτές εκτιμούν ότι σε ορίζοντα πενταετίας θα επενδυθούν στην Ελλάδα περί τα 1,2 δις. δολ. για την ανάπτυξη κέντρων δεδομένων, με τις επενδύσεις σε αυτό τον τομέα να αυξάνονται με ετήσιο ρυθμό της τάξης του 8,8% έως και το 2028[3]. Εκτός από τη γεωγραφική θέση της χώρας τις εν λόγω επενδύσεις προσελκύει η διαθεσιμότητα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας καθώς τα κέντρα δεδομένων είναι ιδιαίτερα ενεργοβόρα. Ευρύτερα, η Μεσόγειος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη δυνατότητα παγκόσμιας συνδεσιμότητας, επειδή κατέχει προνομιακή γεωγραφική θέση μεταξύ των αναπτυγμένων και των νέων αναδυόμενων αγορών. Ταυτόχρονα, ο βυθός αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη στρατηγική σημασία καθώς το σαμποτάζ σε υποθαλάσσια καλώδια συνιστά μία από τις μεγαλύτερες απειλές στα πλαίσια του κυβερνοπολέμου. Επιδίωξη θα μπορούσε να είναι η οικονομική ζημία σε εταιρείες, οι κυβερνοεπιθέσεις ή η παρεμβολή σε ζωτικά δίκτυα πληροφοριών. Τα υποθαλάσσια καλώδια της Μεσογείου αποτελούν ζωτικό στόχο ως βασικός κόμβος του παγκόσμιου δικτύου επικοινωνιών.

Σήμερα, περίπου το 99% όλων των υπερωκεάνιων ψηφιακών επικοινωνιών διακινείται μέσω υποθαλάσσιων καλωδίων οπτικών ινών. Είναι τα καλωδιακά συστήματα, όχι οι δορυφόροι, που μεταφέρουν το μεγαλύτερο μέρος του διαδικτύου σε όλο τον κόσμο. Πρόκειται για ένα τεράστιο οικοσύστημα στη βάση του οποίου διεξάγονται καθημερινά οικονομικές συναλλαγές αξίας 10 τρις δολαρίων, μέσω περίπλοκων αλυσίδων εφοδιασμού διαρκώς αυξανόμενης πολυπλοκότητας. Ένας σημαντικός κλάδος που προβλέπεται να αυξηθεί κατά 12,9% έως 2030, φτάνοντας σε αξία τα 48 δις δολάρια[4].

Μπορούμε να φανταστούμε ένα μέλλον όπου τα συστήματα υποθαλάσσιων καλωδίων που προορίζονται για τη μετάδοση δεδομένων και την παροχή πράσινης ενέργειας στα κέντρα δεδομένων θα μεταμορφώνουν συνεχώς τον βυθό της Μεσογείου.  Τα καλώδια υψηλής τάσης που συνδέονται με υπεράκτια αιολικά πάρκα αποτελούν μέρος αυτών των συστημάτων. Αν και απαραίτητη για τον ενεργειακό εφοδιασμό σε πλανητικό επίπεδο, η εγκατάσταση και η λειτουργία αυτών των επικοινωνιακών υποδομών έχει προκαλέσει ανησυχίες σχετικά με τις πιθανές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, τα οικονομικά ζητήματα που προκύπτουν από την διαχείριση της αλιείας και την ανάγκη ρύθμισης, βιώσιμων πολιτικών και κανονιστικών αλλαγών προκειμένου να αποφευχθεί ένας κυβερνοπόλεμος στο βυθό της θάλασσας.

Το κόστος ενός μόνο υποβρύχιου καλωδίου μπορεί να φτάσει τα εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια, ανάλογα με την πολυπλοκότητα και το μήκος της διαδρομής. Το μοντέλο του “ιδιώτη ιδιοκτήτη”, όπου μια εταιρεία πληροφορικής κατέχει και εκμεταλλεύεται το καλώδιο για τους δικούς της σκοπούς, έχει επικρατήσει πρόσφατα. Ωστόσο, και το μοντέλο των “κοινοπραξιών” – μεταξύ τηλεπικοινωνιών, μεγάλων τεχνολογικών επιχειρήσεων και εξειδικευμένων εταιρειών υποδομής – αντιμετωπίζεται πάντα ευνοϊκά. Ενώ παραδοσιακά οι ιδιωτικές εταιρείες ή οι κοινοπραξίες σχηματίζονταν από τηλεπικοινωνιακούς φορείς που κατείχαν τα δίκτυα καλωδίων σήμερα οι πάροχοι περιεχομένου, όπως η Google και η Microsoft, διεκδικούν όλο και περισσότερο το ρόλο των μεγάλων επενδυτών στην επέκταση των νέων καλωδιακών δικτυώσεων. Οι διαδρομές  στο βυθό επανασχεδιάζονται από τις εταιρείες αυτές προκειμένου να συνδέσουν τα κέντρα δεδομένων τους και να επιτύχουν την επέκταση της ψηφιακής παραγωγής και αποθήκευσης[5]. Σύμφωνα με τις σχετικές διεθνείς συμβάσεις, το δίκαιο της θάλασσας και την κοινή λογική, ο βυθός της θάλασσας υπάγεται στο καθεστώς της “κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας”. Στην πραγματικότητα, αυτού του είδους οι υποδομές ανήκουν και δημιουργούνται από ιδιωτικές εταιρείες που δρουν κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας σε ένα θολό και ανεπαρκές ρυθμιστικό πλαίσιο.

Εικόνα 1. Στη Μεσόγειο υπάρχει μια από τις υψηλότερες πυκνότητες υποβρυχίων καλωδίων στον πλανήτη https://www.visualcapitalist.com/submarine–cables/

Η σημασία των υποδομών

Πέρα από τα κέντρα δεδομένων, το διαδίκτυο συνίσταται σε τεράστιες υποδομές που περιλαμβάνουν  υπόγεια, υπέργεια και υποβρύχια καλώδια, οπτικές ίνες, δορυφόρους και τους επίγειους σταθμούς τους, ενισχυτές καλωδιακού σήματος και πλήθος άλλων. Ένα καλωδιακό δίκτυο είναι ένα σύνολο πολλών τεχνολογιών, συμπεριλαμβανομένων των ίδιων των καλωδίων, των πλοίων που τα τοποθετούν και των υποβρύχιων αναμεταδοτών που ενισχύουν τα σήματα στον πυθμένα του ωκεανού. Τα παραπάνω αποτελούν πεδίο σύγκρουσης μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών συμφερόντων και έχουν έντονο υλικό αποτύπωμα δεδομένου του όγκου των πόρων που καταναλώνουν.

Θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε αυτή την κατηγορία υποδομών ως χώρους που εμφανίστηκαν ταχύτερα από την ικανότητά μας να αντιληφθούμε τι αντιπροσωπεύουν, κυρίως όσον αφορά το σύστημα αξιών που ενσωματώνουν. Η αφήγηση του νέφους (cloud), ενός άυλου και εικονικού διαδικτύου, κυριαρχεί στη συλλογικό φαντασιακό. Πρόσφατα στη σχετική βιβλιογραφία άρχισε να μελετάται η κατασκευή κρυπτικών αφηγήσεων και η διαδικασία απόκρυψης που συνοδεύει τη βιομηχανία των κέντρων δεδομένων και των συνδεόμενων υποδομών. Η N. Starosielski έχει επικεντρωθεί σε αυτές τις αφηγήσεις σχετικά με τα δίκτυα οπτικών ινών, μελετώντας τον τρόπο που μετατρέπονται σε αόρατες και αδιάφορες – αν όχι απωθητικές – υποδομές[6]. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι η διαστρέβλωση της συζήτησης που τα αφορά στη δημόσια σφαίρα και στόχος η προστασία των καλωδιακών δικτύων από κάθε απειλή (κανονισμοί, μποϊκοτάζ, αντίδραση τοπικών κοινοτήτων). Οι κρυπτικές αφηγήσεις συνιστούν περιορισμένες περιγραφές του οπτικού δικτύου, παρουσιάζοντάς το ως μία τεχνολογία που διευκολύνει τις διαδικτυακές μας επαφές, αγνοώντας την αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον, τις τοπικές κοινωνίες και τον ανθρώπινο παράγοντα. Σε κάποιο βαθμό, οι εγκαταστάσεις αποϋλοποιούνται, αφήνοντας ορατή μόνο την υπηρεσία που προσφέρουν, ενώ αναδεικνύεται η συμβολή των επενδύσεων στις εν λόγω υποδομές στον εθνικό προϋπολογισμό και στην αναβάθμιση του ρόλου της εκάστοτε χώρας ως διεθνούς κόμβου δεδομένων.

Εικόνα 2. Πόντιση υποβρύχιων καλωδίων

Τι εξυπηρετούν οι κρυπτικές αφηγήσεις;

Κατά κύριο λόγο έχουν να κάνουν με τις περιβαλλοντικές συνέπειες των κέντρων δεδομένων, το καθεστώς ιδιοκτησίας των δεδομένων -φορολογία, εξωχώρια μεταφορά αποθήκευση και επεξεργασία – και το ερώτημα σχετικά με τη νομιμοποίηση των εν λόγω διαδικασιών. Ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου οι τοπικές κοινότητες ξεσηκώθηκαν και έδιωξαν τα κέντρα δεδομένων από την περιοχή τους ή απαίτησαν κανονισμούς προστασίας[7]. Για παράδειγμα, τα κέντρα δεδομένων στην Ιρλανδία αναμένεται να καταναλώνουν το 1/3 της συνολικής διαθέσιμης ενέργειας της χώρας μέχρι το 2027. Σε παγκόσμια κλίμακα, είναι περισσότερα από 9 εκατομμύρια και ευθύνονται για περίπου 3% της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας και 2% των παγκόσμιων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα[8]. Η αυξανόμενη ζήτηση ενέργειας για τα κέντρα δεδομένων, ιδιαίτερα εξαιτίας της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης, προκαλεί ανησυχίες ως προς την αύξηση των εκπομπών άνθρακα. Η Goldman Sachs εκτιμά ότι ένα ερώτημα στο ChatGPT απαιτεί σχεδόν 10 φορές περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια για επεξεργασία σε σύγκριση με μια αναζήτηση στο Google. Προβλέπεται ότι η ζήτηση ενέργειας για τα κέντρα δεδομένων θα αυξηθεί κατά 160% έως το 2030.

Η παραγωγή, η αποθήκευση και κυρίως το καθεστώς ιδιοκτησίας των δεδομένων έχει εξαιρετική σημασία για την παραγωγή αξίας και τον στρατηγικό σχεδιασμό των μεγάλων παικτών στον τομέα.   Η αποθήκευση δεδομένων με ασφαλή και οικονομικά αποδοτικό τρόπο ώστε να εξασφαλίζει μονοπωλιακή πρόσβαση είναι ζωτικής σημασίας για το επιχειρηματικό τους μοντέλο. Μια ματιά στους ‘όρους και προϋποθέσεις’ των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών -τους οποίους αναγκαστικά αποδεχόμαστε- αποκαλύπτει συνήθως ρήτρες που επιτρέπουν τη χρήση, το εμπόριο και την αποθήκευση δεδομένων σε περιοχές διαφορετικές από τις χώρες όπου εδράζονται οι χρήστες[9]. Πλήθος οργανώσεων, φορέων και κινημάτων σχετικών με τα καταναλωτικά και ψηφιακά δικαιώματα αντιδρά στην ενίσχυση της τάσης διασυνοριακής μεταφοράς των δεδομένων χωρίς ρύθμιση, η οποία θα μπορούσε να υπονομεύσει το δικαίωμα των πολιτών στην ιδιωτικότητα και στην προστασία των προσωπικών τους δεδομένων. Η προσπάθεια ρύθμισης των τεχνολογικών κολοσσών από πλευράς της Ε.Ε. (GDPR, DSA & DMA, AI Act, Data Act) είναι προς τη σωστή κατεύθυνση και συνιστά την πρώτη απόπειρα σε παγκόσμιο επίπεδο.

Επιπλέον καλό είναι να θυμόμαστε ότι η εγκατάσταση κέντρων δεδομένων δεν επιφέρει αυτομάτως αναπτυξιακά αποτελέσματα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι όροι που τη συνοδεύουν και οι πληροφορίες για τις λειτουργικές απαιτήσεις, την αμοιβαιότητα των κρατικών ενισχύσεων και τις τυχόν ευνοϊκές ρυθμίσεις που προβλέπονται. Κάτι που δεν μπορεί να εκτιμηθεί όταν τα στοιχεία χάνονται σε κρυπτικές αφηγήσεις και πρακτικές. Ο όρος cloud λειτουργεί ‘μονωτικά’ για τα κέντρα δεδομένων, τη μεταφορά δεδομένων και το εύρος των υποδομών τους. Η καθολική επικράτηση της αφήγησης ενός διαδικτύου που λειτουργεί σε ένα φαντασιακό, άυλο νέφος αφήνει τους παρόχους διαδικτύου ανενόχλητους και ανεξέλεγκτους να αναπτύσσουν τις υποδομές με μόνο κριτήριο το κέρδος των εταιρειών τους και την εδραίωση της ισχύος τους. Το cloud συνιστά μια κρυπτική αφήγηση που καθησυχάζει τους χρήστες του διαδικτύου κρύβοντας τις αποθήκες των προσωπικών τους δεδομένων, τα οποία – με τη συγκατάθεσή τους -ανήκουν πλέον στους παρόχους. Η αλλαγή της οπτικής ως προς την περιγραφή των υλικών όρων του διαδικτύου (το οποίο τελικά είναι περισσότερο ενσύρματο παρά ασύρματο, ημικεντρικό παρά κατανεμημένο, εδαφικά θεμελιωμένο παρά εδαφικοποιημένο, επισφαλές παρά ανθεκτικό) θα μπορούσε να ευνοήσει παραμέτρους που συνδέονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την προστασία του περιβάλλοντος.

Σημειώσεις

[1]     https://blog.equinix.com/blog/2023/04/12/new-subsea-cables-make-the-mediterranean-a-global-digital-crossroads/

[2]     www.submarinecablemap.com/#/submarine-cable/mednautilus-submarine-system

[3]     https://www.naftemporiki.gr/society/1602596/kentra-dedomenon-kinitikotita-gia-ependyseis-stin-ellada/

[4]      Michele Calamaio, “How Submarine Cables are Threatening the Fragile Ecosystem of the Mediterranean Seabed”,

14 December 2023, https://earthjournalism.net/stories/how-submarine-cables-are-threatening-the-fragile-ecosystem-of-the-mediterranean-seabedhttps://earthjournalism.net/stories/how-submarine-cables-are-threatening-the-fragile-ecosystem-of-the-mediterranean-seabed.

[5]  Monika Domman, Hannes Rickli, Max Stadler, “Data Centers: Edges of a Wired Nation”, Zurich Lars Muller Publishers, 2020, p.17.

[6]     Nikole Starosielski, The Undersea Network, Durham, London Duke University Press, 2015. Η Starosielski δημιούργησε τον ιστότοπο www.surfacing.in όπου παρουσιάζονται λεπτομερείς χάρτες υποθαλάσσιων καλωδίων και οι συνοδευτικές τους αφηγήσεις.

[7]     https://www.datacenterknowledge.com/data-center-construction/why-communities-are-protesting-data-centers-and-how-the-industry-can-respond

[8]     Monika Domman, Hannes Rickli, Max Stadler, Data Centers: Edges of a Wired Nation, Zurich Lars Muller Publishers, 2020, p.17.

[9]  Για παράδειγμα 81.3, AWS. https://aws.amazon.com/es/service–terms/.

*Η Δώρα Κοτσακά είναι ερευνήτρια, Δρ. Πολιτικής Κοινωνιολογίας. 

Εδώ το link στο Jacobin

Το link στο site του Modus Cooperandi

Σήμερα μετασχηματισμοί δομικής σημασίας λαμβάνουν χώρα όχι μόνο στο επίπεδο της παραγωγής, αλλά ακολούθως και στο μοντέλο παραγωγής αξίας. Πρόκειται για μία ιστορική διαδικασία γνωστή ως “value shift” και σε αυτό το στάδιο χαρακτηρίζεται από αυξημένη ικανότητα δημιουργίας αξίας μέσα από πρακτικές Ομότιμης Παραγωγής Στηριγμένης στα Κοινά (Commons Based Peer Production, CBPP) σε συνδυασμό με ποικίλες εφαρμογές συνεργατικής οικονομίας.

Νέες μορφές δημιουργίας και διανομής αξίας

Περιγράφεται ως μετάβαση από “εξορυκτικά” μοντέλα και πρακτικές που πλουτίζουν κάποιους εις βάρος κάποιων άλλων προς μοντέλα αναπαραγωγής της αξίας και πρακτικές που πλουτίζουν τις κοινότητες και εξασφαλίζουν την αειφορία των πόρων. Πρόκειται για μία εξέλιξη με σοβαρές επιπλοκές για το σημερινό οικονομικό σύστημα και το μοντέλο δημιουργίας αξίας στο οποίο στηρίζεται.

Στο πλαίσιο του οικονομικού μοντέλου που διαμορφώνεται, η οικονομική αξία παράγεται σε μεγάλο βαθμό μέσω άυλων αγαθών όπως η έρευνα, η γνώση, τα δεδομένα, η πληροφορία κ.ά. Προκειμένου να ευδοκιμήσουν, αυτού του τύπου τα αγαθά προϋποθέτουν χαρακτηριστικά όπως η ανοιχτότητα, τα ανοιχτά δεδομένα, τα δίκτυα και η ομότιμη παραγωγή (P2P). Κάθε φορά που άνθρωποι συσχετίζονται ως ομότιμοι εταίροι προκειμένου να παραγάγουν κοινή αξία (common value) προσβάσιμη σε όλους, σε ανοιχτά συνεργατικά συστήματα που εξυπηρετούνται από ψηφιακά δίκτυα τεχνολογίας, έχουμε Ομότιμη Παραγωγή Στηριγμένη στα Κοινά (CBPP). Παρά τις σοβαρές παθογένειες που συνεπάγεται το μονοπωλιακό μοντέλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η δυνατότητα αυτοοργάνωσης σε μεγάλες κλίμακες για δισεκατομμύρια ανθρώπους έχει δώσει την ευκαιρία νέων μορφών δημιουργίας και διανομής αξίας, η οποία συμβαίνει τόσο στα περιθώρια όσο και στο κέντρο της κοινωνικής δραστηριότητας.

Τα γνωσιακά κοινά επανέρχονται όλο και συχνότερα στη δημόσια συζήτηση, καθώς αποκαλύπτεται σταδιακά ότι μπορούν να συμβάλουν σε απαντήσεις γύρω από ζητήματα που έχουν να κάνουν με την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη (AI), τη διαχείριση δεδομένων, τη βιοτεχνολογία, την κλιματική αλλαγή κ.ά. Πρόκειται για τομείς που βρίσκονται στον πυρήνα του νέου μοντέλου παραγωγής έντασης γνώσης. Νέες μορφές ιδιοκτησίας, νέοι τύποι δανεισμού, νέες μορφές νομικών συμβολαίων και αδειών: μία νέα καινοτόμος οικονομική υποκουλτούρα έχει δημιουργηθεί, ωστόσο βρισκόμαστε ακόμα στο στάδιο που προσπαθούμε να την περιγράψουμε με όρους όπως “κοινά” (commons) και “ομότιμη παραγωγή” (P2P).

Η «από τα κάτω» καινοτομία

Για την “επίσημη” οικονομική επιστήμη τα παραπάνω με δυσκολία εντάσσονται στην κατηγορία “οικονομική δραστηριότητα”. Και αυτό το σημείο είναι κρίσιμο. Παραμένοντας αόρατα είναι αδύνατο να ενταχθούν σε οποιοδήποτε αναπτυξιακό σχέδιο ή να αποτελέσουν αντικείμενο χρηματοδότησης. Την ίδια στιγμή, αυτές οι κοινωνικοοικονομικές πρακτικές διευρύνονται επειδή κατορθώνουν να δώσουν απαντήσεις σε συγκεκριμένα κοινωνικά προβλήματα σε στιγμές κρίσιμες. Είναι λειτουργικές διότι η λογική που τις διέπει είναι συμβατή με τις δομές και τις αξίες που έχουν δημιουργηθεί στο πλαίσιο του ψηφιακού μετασχηματισμού, όπως η ανοικτότητα, η βιωσιμότητα, τα δίκτυα, ο διαμοιρασμός πόρων (αντικειμένων ή υπηρεσιών). Ο ομότιμος τρόπος παραγωγής μεγιστοποιεί τα οφέλη των δικτύων μεταξύ ομοτίμων και της αρθρωτής δομής της παραγωγής (modularity) και ενισχύει την ανοιχτότητα και την κυκλοφορία σε μέγιστο βαθμό.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το ότι στην πολιτική κουλτούρα που συγκροτούν τα κοινά η έμφαση μετατοπίζεται από τον αγώνα για την ιδιοκτησία -ακρογωνιαίο λίθο του καπιταλισμού και του νομικού πολιτισμού στον οποίο αυτός στηρίζεται- στη διαχείριση. Τα κινήματα των κοινών δίνουν έμφαση στο δικαίωμα στη χρήση και την πρόσβαση σε ένα αγαθό ή υπηρεσία και όχι στην ιδιοκτησία τους.

Στο στάδιο εξέλιξης της οικονομίας όπου βρισκόμαστε σήμερα οι καταχρηστικές περιφράξεις και ιδιωτικοποιήσεις κάθε πιθανού πόρου συνιστούν ιδεοληπτική και ζημιογόνο νεοφιλελεύθερη πρακτική, ιδιαίτερα ως προς τις δυνατότητες παραγωγής αξίας. Κάτι που σημαίνει ότι ο ρόλος τους είναι επιβλαβής και για τη λειτουργία των αγορών. Ωστόσο η ανοικτότητα, η ομότιμη παραγωγή και τα κοινά δεν είναι σε θέση να αυτό-προστατευθούν από την εταιρική απληστία, τα μονοπώλια και την ακραία απορρύθμιση.

Η προερχόμενη “από τα κάτω” καινοτομία συνδέεται ζωτικά με νέους θεσμούς και νέα δικαιώματα. Η καινοτομία είναι καλοδεχούμενη από το κεφάλαιο μόνο εφόσον αντιπροσωπεύει, τη συγκεκριμένη στιγμή, για τη συγκεκριμένη επιχείρηση, υπό τις συγκεκριμένες κάθε φορά συνθήκες, την αύξηση της κερδοφορίας της, διαφορετικά είναι κάτι αδιάφορο έως και απειλητικό. Γι’ αυτό, ενώ είναι αλήθεια ότι η εποχή του κεφαλαίου έφερε τη χωρίς ιστορικό προηγούμενο απογείωση των παραγωγικών δυνάμεων, άλλο τόσο είναι αλήθεια ότι ο καπιταλισμός δημιούργησε και δημιουργεί χωματερές επιστημονικών ανακαλύψεων που έμειναν στα αζήτητα όχι επειδή δεν ήταν κοινωνικά χρήσιμες, αλλά διότι δεν φαίνονταν οικονομικά συμφέρουσες.

Στην ανθρώπινη ιστορία οι κοινότητες έπρεπε να υπερασπιστούν ξανά και ξανά το δικαίωμά τους στη γη, στους φυσικούς πόρους, στα χειροτεχνήματα, στη γλώσσα, στον πολιτισμό κ.ά. Σήμερα είναι αναγκαίο ένα ισοδύναμο για την επιστήμη και την πληροφορία, μία νέα αρχή ενάντια σε νέες περιφράξεις.

Εξαιτίας της απουσίας του κατάλληλου νομικού πλαισίου και της αναγκαίας θεσμικής εποπτείας, όσο πιο ανοιχτά και προσβάσιμα είναι τα δεδομένα και η πληροφορία τόσο περισσότερο λειτουργούν προς όφελος των μεγάλων παικτών της αγοράς. Σε αυτό το σημείο γίνεται σαφής η καίρια σημασία της ρύθμισης.

Η προϋπόθεση του θεσμικού πλαισίου

Το σχέδιο μετάβασης σε μία Στηριγμένη στα Κοινά Ομότιμη Παραγωγή έχει ως ραχοκοκαλιά το μοντέλο του κράτους – εταίρου (Partner State Model) και την κατασκευή του αντίστοιχου νομικού και θεσμικού πλαισίου που θα του επιτρέψει να λειτουργήσει. Προκειμένου να εφαρμοστούν πολιτικές προσανατολισμένες στα κοινά υπάρχουν συγκεκριμένα εργαλεία που μπορούν να αξιοποιηθούν από το κράτος – εταίρο (αλλά και από περιφερειακές διοικήσεις όπως σε μεγάλο βαθμό ήδη συμβαίνει) τα οποία προέκυψαν από αναδυόμενα εγχειρήματα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου: άδειες που προστατεύουν τα κοινά, όπως η GPL και οι άδειες Creative Commons, συνεργατικές τράπεζες, Ομότιμη Λογιστική (P2P Accounting), Συμπράξεις Δημοσίου – Κοινών (Public Commons Partnerships, PCP) και πλήθος άλλων. Ένα τέτοιο πλαίσιο είναι δυνατόν να μειώσει τη βλάβη που προκαλούν τα μονοπώλια στην πνευματική ιδιοκτησία και η υπερεκτεταμένη χρήση πατεντών.

Αντίθετα με τον μύθο που επικρατεί οι μεγάλες τεχνολογικές επαναστάσεις δεν θα είχαν προκύψει χωρίς τον καθοδηγητικό ρόλο του κράτους. Σε πολλές περιπτώσεις, από το διαδίκτυο έως τη νανοτεχνολογία, ήταν το κράτος και όχι ο ιδιωτικός τομέας που είχε το όραμα της στρατηγικής αλλαγής τολμώντας να σκεφτεί τη δημιουργία νέων τεχνολογικών δυνατοτήτων, προχωρώντας στις απαραίτητες μεγάλες επενδύσεις, καθιστώντας εφικτά αποκεντρωμένα δίκτυα δρώντων που αναλαμβάνουν το ρίσκο της έρευνας και με αυτόν τον τρόπο επιτρέπουν η ανάπτυξη και εμπορευματοποίηση της διαδικασίας να συμβούν στη συνέχεια με τρόπο δυναμικό.

Πρόκειται για μία στοχευμένη, ενεργητική και καινοτόμα αντίληψη διοίκησης, ικανής να αναλαμβάνει ρίσκα και να δημιουργεί συστήματα υψηλής συνδεσιμότητας μεταξύ των δρώντων, αξιοποιώντας ό,τι καλύτερο έχει να προσφέρει ο ιδιωτικός τομέας για το κοινό καλό, αυτή τη φορά και με τη δυνατότητα μάκρο σχεδιασμού.

Το άρθρο στην Εποχή

‘Ψηφιακός Μετασχηματισμός: Δημόσιες πολιτικές & καινοτομία’ στο Regional Growth Conference

Το ζήτημα των γνωσιακών κοινών και η σχέση τους με την κοινωνική καινοτομία παρουσιάστηκε και με την ευκαιρία του πάνελ ‘Ψηφιακός Μετασχηματισμός: Δημόσιες πολιτικές & καινοτομία’ στο 12ο Συνέδριο Περιφερειακής Ανάπτυξης – Regional Growth Conference 2024 με θέμα «Συνδυάζοντας Βιωσιμότητα & Καινοτομία: Νέες Διαστάσεις στην Περιφερειακή Ανάπτυξη» στο Πολιτιστικό & Συνεδριακό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών, 30 Μαΐου – 1 Ιουνίου 2024.

Το πάνελ συνδιοργάνωσε το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών και οι εισηγήσεις αποτελούν μία εξαιρετική εισαγωγή στο θέμα

Η τεχνητή νοημοσύνη (AI) και τα Αυτοματοποιημένα Συστήματα Λήψης Αποφάσεων (ADM) ενσωματώνονται όλο και περισσότερο στην καθημερινή μας ζωή, από τις συναλλαγές μας με τις δημόσιες υπηρεσίες, την εκπαίδευση, την εργασία, έως τις αλληλεπιδράσεις μας στο διαδίκτυο και στο φυσικό περιβάλλον. Την ίδια στιγμή μετασχηματισμοί δομικής σημασίας λαμβάνουν χώρα όχι μόνο στο επίπεδο της παραγωγής, αλλά ακολούθως και στο μοντέλο παραγωγής αξίας. Αυτό που απουσιάζει είναι η δημόσια συζήτηση σχετικά με την ιδιοκτησία των δεδομένων που συνιστούν προϋπόθεση τωv AI και ADM. Ποιες συνέπειες φέρει το ισχύον καθεστώς; Ποια δεδομένα χρησιμοποιούνται, πού και πώς αναπτύσσεται η ψηφιοποίηση και ποιος είναι ο ρόλος των πολιτών στη διαδικασία; Στο πλαίσιο του οικονομικού μοντέλου που διαμορφώνεται η έρευνα, η γνώση, τα δεδομένα, η πληροφορία κ.ά. αποκτούν καίριο ρόλο, όπως και οι δημόσιες πολιτικές που συνδέονται με τη ρύθμιση ή τη μη-ρύθμιση αυτών των τομέων και οι οποίες συνιστούν μία νέα πρόκληση για την ΕΕ.

Συμμετείχαν:

• Αλέξανδρος Μελίδης, Γενικός Διευθυντής Οργανισμού Ανοιχτών Τεχνολογιών, ΕΕΛΛΑΚ.

• Αντώνης Μπόγρης, Μηχανικός Υπολογιστών & Επικοινωνιών, Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής

• Θεοδώρα Κoτσακά, Ερευνήτρια Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Συντονίστρια Παρατηρητηρίου των Κοινών Ινστιτούτου ΕΝΑ

• Ανδρέας Παπαδημητρίου, European Investment Bank

Συντονισμός: Αγγελική Μητροπούλου, Επιστημονική συνεργάτιδα ΕΝΑ

Mία διεξοδική προσέγγιση στο θέμα μπορείτε να βρείτε εδώ: PDF

Th. Kotsaka, ‘Governing Knowledge Commons into the Framework of 4th Industrial Revolution’, Jean Monnet Project (Erasmus+), ENA FORCE

In this paper, Dr. Kotsaka attempts to highlight the role of commons within the scope of the 4IR and the ensuing changes in the production model. As the technological transition of the 4IR offers the opportunity for the expansion of commons processes to a wider sector of the economy, Dr. Kotsaka explores the potential impact of commons, digital and knowledge commons and P2P networks, on social environmental and economic issues especially in light of crises, such as the COVID-19 pandemic Moreover the present papers aims to place emphasis on the significance of institutional and regulatory frameworks, developed for the support of a respective transition to a collaborative economy within the EU.

Έχει περάσει σχεδόν μία δεκαετία από το 2015 όταν το Global Water Intelligence - κλαδικό περιοδικό των ιδιωτικών εταιρειών που δραστηριοποιούνται στην ύδρευση - δημοσίευσε κεντρικό άρθρο με τίτλο “Ξορκίζοντας τη λέξη που αρχίζει από Ε’’. Η απεχθής λέξη δεν ήταν άλλη από την επαναδημοτικοποίηση ή αλλιώς την επαναφορά σε δημόσιο έλεγχο ιδιωτικοποιημένων πόρων και υπηρεσιών σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο. Συμβαίνει το μάντρα των ιδιωτικοποιήσεων να είναι ιδεολογία και όχι οικονομική πολιτική. Τα θεμέλια που έθεσαν οι περίοδοι διακυβέρνησης του Ρήγκαν και της Θάτσερ απέδωσαν καρπούς σε παγκόσμιο επίπεδο τις επόμενες δεκαετίες μέσω οικονομικών θεσμών όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορείου και η Παγκόσμια Τράπεζα. Προκειμένου να προχωρήσουν σε χορήγηση δανείων πιέζουν για ιδιωτικοποίηση των δημόσιων πόρων και υπηρεσιών με όρους εξευτελιστικούς. Ωστόσο, πλέον οι αριθμοί δείχνουν μία αντιστροφή της τάσης σε παγκόσμιο επίπεδο. Μέσα στα τελευταία είκοσι χρόνια είχαμε 1.400 περιπτώσεις επαναφοράς σε δημόσιο έλεγχο σε περισσότερες από 2.400 πόλεις σε 58 χώρες*. Η τεκμηρίωση σχετικά με την αύξηση των τιμών, τη χειρότερη ποιότητα των υπηρεσιών και των συνθηκών εργασίας υπό καθεστώς ιδιωτικοποίησης, διαρκώς αυξάνει και εμβαθύνει με στοιχεία που δεν μπορούν πλέον να αγνοούνται.

Την ίδια στιγμή, όμως, είναι σύνηθες πολιτικά στελέχη και υψηλόβαθμο προσωπικό της δημόσιας διοίκησης να κατηγορούνται ότι λειτουργούν ως υπάλληλοι συμφερόντων μεγάλων εταιρειών. Σε πολλές περιπτώσεις, είναι οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ, αντί ιδιωτικών εταιρειών, που λεηλατούν ένα κοινό πόρο ή μια υπηρεσία σαν να επρόκειτο για δική τους ιδιοκτησία. Στήνουν εμπόδια στη σχετική γνώση, στα δεδομένα και στις δυνατότητες και αποκλείουν τη συμμετοχή των πολιτών. Με αυτό τον τρόπο καθιερώνουν τον ρόλο τους εντός μιας ιδιόμορφης «δημοκρατίας των τεχνοκρατών και των γραφειοκρατών». Το πρόβλημα αποκτά μία επιπλέον διάσταση όταν οι ελίτ χρησιμοποιούν την τεχνοκρατική τους εξουσία στους κοινούς πόρους, ώστε να οικοδομήσουν πελατειακά δίκτυα και να διανείμουν θέσεις εξουσίας. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τίποτα «κοινό» ούτε και δημόσιο σε μια τέτοια διαχείριση των κοινών πόρων και των δημόσιων υπηρεσιών. Αυτός είναι και ο λόγος που ο δημόσιος χαρακτήρας στις δημόσιες υπηρεσίες και στη διαχείριση των κοινών πόρων είναι αναγκαία, αλλά όχι επαρκής συνθήκη.

Όλο και συχνότερα, σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο, όταν επιτυγχάνεται η επαναφορά πόρων και υπηρεσιών σε δημόσιο έλεγχο συνοδεύεται από πρακτικές που συναντώνται στις κοινότητες των κοινών (commons) με στόχο την προστασία τους από τις παθογένειες τόσο της ιδιωτικής όσο και της κρατικής σφαίρας. Τα οφέλη της επαναφοράς σε δημόσιο έλεγχο εντός αυτού του πλαισίου εμπίπτουν σε δύο κατηγορίες: Διορθώνουν όσα πήγαν λάθος μετά από δεκαετίες ιδιωτικοποιήσεων, κερδοσκοπίας και σπατάλης και δημιουργούν μία νέα αντίληψη σχετικά με το τί συνιστά δημόσιο αγαθό. Οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, σωματεία και τοπικές αρχές κατασκευάζουν νέα υποδείγματα εφαρμοσμένων πολιτικών σχετικά με το πώς επιτυγχάνεται η διεύρυνση και ο επαναπροσδιορισμός της δημόσιας ιδιοκτησίας σε όλα τα επίπεδα. Η αύξηση της συμμετοχής των πολιτών στη λήψη αποφάσεων, η προώθηση της αρχής της επικουρικότητας και η βελτίωση των υπηρεσιών με τρόπο κοινωνικά δίκαιο, περιβαλλοντικά βιώσιμο και προσβάσιμο σε όλους συνιστούν κεντρικούς άξονες. Η εναλλακτική που αρχίζει να διαγράφεται - αντί για την αύξηση των μερισμάτων των μετόχων - προτεραιοποιεί τις ποιοτικές θέσεις εργασίας και την περιβαλλοντική αειφορία,. Τα μοντέλα διαχείρισης των δημοσίων υπηρεσιών ως κοινών πόρων απαντούν και σε ανάγκες που τίθενται επιτακτικά στη σύγχρονη πολιτική ατζέντα, όπως η επανοικοδόμηση του δημοσίου χώρου, η αίσθηση του ανήκειν και η πολιτική συμμετοχή.

Το να παραχωρούμε την κοινή μας περιουσία σε όποια πολυεθνική εταιρία είναι πιο “φτηνή” δεν δείχνει ιδιαίτερη σοβαρότητα, ούτε σεβασμό στις κοινότητές μας. Άλλωστε, συχνά πρόκειται για φυσικά μονοπώλια, όπως το νερό, όπου ο ανταγωνισμός δεν έχει κανένα νόημα. Οι δημόσιες υπηρεσίες και οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτές αποτελούν τα θεμέλια των υγειών και ανθεκτικών κοινωνιών. Σήμερα είναι περισσότερο σημαντικές για την αντιμετώπιση της καταστροφής του κλίματος, των υγειονομικών κρίσεων, των αυξανόμενων ανισοτήτων και της διευρυνόμενης πολιτικής ανασφάλειας. Το μοντέλο των ιδιωτικοποιήσεων και των ΣΔΙΤ (Συμπράξεις Δημόσιου Ιδιωτικού Τομέα) έχει αποτύχει. Κοστίζει περισσότερο, έχουμε χειρότερες υπηρεσίες, λιγότερο έλεγχο επί αυτών και μείωση της δημοκρατικής λογοδοσίας.

Ωστόσο, τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι όλοι οι κοινοί πόροι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως κοινά αγαθά και όχι ως δημόσια. Υπάρχουν συγκεκριμένες μεταβλητές που μπορούν να καθορίσουν αυτήν την επιλογή, οι οποίες δεν σχετίζονται μόνο με τη φύση των αγαθών καθαυτών αλλά επίσης με τις ιστορικές, πολιτικές ακόμα και τις γεωφυσικές τους ιδιαιτερότητες. Επιπλέον, οι απαραίτητες υποδομές και τεχνογνωσία μπορεί να έχουν τόσο μεγάλο κόστος ώστε να μπορούν να καλυφθούν μόνο από κρατικά ή δημοτικά κονδύλια. Σε αυτές τις περιπτώσεις η διαχείριση από μια κοινότητα των κοινών πιθανόν να μην συνιστά την κατάλληλη κλίμακα. Αλλά ακόμα και σε αυτές τις περιπτώσεις οι αρχές διαχείρισης ενός πόρου ως κοινού αγαθού μπορούν να εφαρμοσθούν υπό κρατικό ή δημοτικό έλεγχο. 

Για παράδειγμα, αγαθά όπως η υγεία και η παιδεία δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται απλώς ως κοινά με μετάθεση της ευθύνης στις κοινότητες. Το κράτος οφείλει να λειτουργεί ως εγγυητής για την υγεία και την παιδεία του συνόλου πληθυσμού. Οι ιατρικές προμήθειες θα πρέπει να καλύπτουν όλη την επικράτεια και σε πολλές περιπτώσεις αυτό σημαίνει υψηλού επιπέδου ιατρική τεχνογνωσία και εμπειρία, σε συνδυασμό με ακριβό ιατρικό εξοπλισμό και εγκαταστάσεις. Στην εκπαίδευση θα ήταν προβληματικό να υπάρχουν σχολεία που θα προσφέρουν διαφορετικού επιπέδου υπηρεσίες στη βάση παραγόντων όπως η ταξική διαστρωμάτωση της περιοχής. Οι πολίτες πληρώνουν φόρους ώστε να είναι σε θέση να απαιτούν από το κράτος την πλήρη κάλυψη τους από τις δημόσιες υπηρεσίες.

*https://www.tni.org/en/futureispublic

Εδώ το link στην εφημερίδα Εποχή: https://www.epohi.gr/article/48995/dhmosia-kai-koina-agatha-to-dhmosio-os-oros-anagkaios-alla-ohi-eparkhs

Το site του Modus Cooperandi