In 1995 moest een Finse student op de Markt gaan staan als hij met zijn Nokia wilde bellen. Elders in Brugge was er bijna geen bereik. Hij studeerde destijds aan het Europacollege, maar de zware studies weerhielden hem er niet van hier verliefd te worden op een medestudente. En zoals velen geloofde hij Francis Fukuyama: de geschiedenis was afgelopen.

Dertig jaar later stond die student opnieuw in Brugge, nu als president van Finland. Op maandag 26 oktober opende Alexander Stubb in het Concertgebouw het academiejaar van het College. Zijn toespraak hing hij op aan een boek dat hij als student in Amerika had gelezen: The Children of Light and the Children of Darkness (1944) van de theoloog Reinhold Niebuhr. Zijn lievelingszin daaruit: het vermogen van de mens tot rechtvaardigheid maakt democratie mogelijk, zijn neiging tot onrecht maakt haar noodzakelijk. Hij was hier begonnen in een tijdperk van licht, zei Stubb. De studenten voor hem beginnen in het donker. En dan gaf hij hun een opdracht mee: zorg dat wie van jullie hier over dertig jaar terugkomt, als president, premier of professor, kan zeggen dat we het tijdperk van duisternis weer in een tijdperk van licht hebben veranderd.

De nieuwe lichting draagt de naam van Johannes Gutenberg, en dat is natuurlijk niet toevallig. Gutenbergs drukpers liet ideeën vrij circuleren, en daarop rusten onze democratieën nog altijd. Die democratieën staan wereldwijd in de verdrukking, zeker nu de belangrijkste democratie van de wereld volop wordt ontmanteld. De vraag die het College zijn studenten meegeeft, is of artificiële intelligentie hetzelfde kan betekenen als de boekdrukkunst.

In de Vlaamse media was over Stubbs speech niets te lezen. Wel pagina’s vol over de midterms in de VS natuurlijk, en uren volgebrabbeld door ‘Amerikakenner’ bij uitstek Björn Soenens, die zaterdagochtend op Radio 1 bij zijn maatje Kobe Ilsen kwam vertellen dat hij in dezelfde wijk woonde als Biggie Smalls, jaren nadat Smalls het loodje had gelegd. Boeiend! En dan zijn er nog de regionale bladen, die de handen vol hadden met de nieuwe gouverneur, en vooral met de saga die aan zijn benoeming voorafging.

Gelukkig is er nog een ander venster op de wereld. Elk weekend haal ik het oerdegelijke NRC af bij mijn nieuwe vriend Thomas, in boekhandel De Reyghere. Bij het bladeren viel me zaterdag iets op: meer dan de helft van de opiniestukken en columns in die weekendkrant is van de hand van vrouwen. Onze redacties, die het zo graag over diversiteit hebben, zitten op dat vlak nog in de jaren zeventig.

De beste van hen is wat mij betreft Caroline de Gruyter, die al bijna dertig jaar over Europa schrijft en correspondent was in onder andere Gaza, Wenen en Oslo. Dit jaar verscheen Zondagskinderen, over wat tachtig jaar vrede met ons heeft gedaan en hoe we opnieuw moeten leren wat oorlog is. Zij wijdde haar wekelijkse stuk aan Stubb.

Vrolijk was de wereld die Stubb schetste niet: er woedt een oorlog op ons continent. Rusland schendt het VN-Handvest elke dag, de Verenigde Staten keren internationale instellingen de rug toe, en volgens sommige tellingen lopen er vandaag 65 oorlogen en conflicten, meer dan ooit sinds de Tweede Wereldoorlog. Het klimaat warmt verder op. Handel, energie en technologie, die ons moesten verbinden, worden als wapens ingezet.

Toch klonk Stubb niet somber. Pessimisme, zei hij, wordt een selffulfilling prophecy. Hij citeerde een Fins spreekwoord: “Pessimisti ei pety.” De pessimist wordt nooit teleurgesteld. Als zwartkijker pur sang kan ik dat beamen. Maar de optimist, zei Stubb, leeft gelukkiger, en vooral: die kan echt iets veranderen.

Stubb heeft recht van spreken: zijn land deelt 1340 kilometer grens met Rusland. Een dag na zijn toespraak in Brugge hing hij vanuit Helsinki samen met de Noorse premier Jonas Gahr Støre anderhalf uur met Poetin aan de lijn. Bij ons was dat niet eens voorpaginanieuws. Volgens De Gruyter kregen ze te horen dat Europa Oekraïne moet loslaten en dat de landen die sinds de jaren negentig bij de NAVO kwamen, er weer uit moeten. Zo niet, dan gaan de bombardementen en de sabotage door. (We weten dus hoe we de kerstdagen ingaan. Youp van ‘t Hek, alweer een NRC-columnist van de bovenste plank, alludeerde er vorige week nog op dat dit de ideale periode is voor hybride oorlogsvoering. Ik haal alvast kerstlichtjes op batterijen in huis, en een palet Heinz witte bonen in tomatensaus.)

Brugge is een provinciestad, mooi en welvarend, maar ver van het wereldtoneel. Het is niet hier dat hét gebeurt, denken we. Hier komt de wereld vooral op bezoek.

Niets is minder waar. De tanker die Europa heet, veranderde in onze stad al eerder van koers. Op 20 september 1988 stond Margaret Thatcher in de Hallen onder het Belfort. Ze opende er het academiejaar van het Europacollege met een afrekening met Brussel en met alles wat naar een Europese superstaat rook. Jacques Delors, toen voorzitter van de Europese Commissie, had de tekst op voorhand gelezen en stuurde uit ongenoegen zijn kat.

Enkele maanden later richtten Britse eurosceptici een denktank op die ze naar onze stad noemden, de Bruges Group. Volgens sommigen was Thatchers speech in de Hallen de aanloop naar de brexit. Het Britse begrotingsbureau schat dat het land daardoor op lange termijn vier procent aan productiviteit verliest. En de Britten zelf? Bijna zes op de tien vinden vandaag dat het vertrek een vergissing was, en een meerderheid wil terug in de EU.

Stubb kent als oud-student en oud-gastprofessor die voorgeschiedenis natuurlijk ook. Hij kwam hier immers jarenlang les geven en mocht in 2015 al eens het academiejaar openen, toen in de Stadsschouwburg. Nu kwam hij terug om te zeggen dat het doek niet definitief valt: het is aan de studenten om weer licht in de duisternis te brengen. En waar kan dat beter dan in Brugge?

Elk jaar komen hier zo’n driehonderdvijftig jonge mensen uit meer dan vijftig landen tijdelijk wonen. Ze kennen de Dijver en de Verversdijk, de cafés en de handelaars om de hoek. En ja, ze tasten hun grenzen af, met notoire feestjes en drinkgelagen. Stubb gaf het hun zelf mee: work hard, play hard, en voor dat laatste zijn de beruchte ‘national parties’ de geschikte plek. Maar net daar leren mensen elkaar kennen die later mee over onze levens beslissen. Over twintig jaar zitten die ‘gasten’ in ministeries, ambassades en Europese instellingen.

Wat nemen ze van Brugge mee? En wat bewaren wij van hun relatief korte passage hier?

Misschien is de tijdsgeest ernaar dat we meer belang gaan hechten aan de aanwezigheid van het Europacollege hier. Waarom zouden er bij de opening van het academiejaar geen rijen voorbehouden worden voor leerlingen uit het laatste jaar van onze middelbare scholen? Stubb sprak tot jonge Europeanen over hun toekomst. Die van een Brugse zeventienjarige is precies dezelfde.

Eén kanttekening wil ik er toch bij maken. Stubb zei tegen zijn studenten dat ze harder zullen moeten werken dan hij op hun leeftijd. Zijn generatie kon uitbouwen zonder te moeten vechten, de hunne moet vechten om te bewaren. De Gruyter besluit dat de jongeren het fatalisme van de ouderen best links laten liggen, en ze heeft gelijk. Maar hoop mag geen huiswerk worden dat wij doorschuiven naar wie na ons komt. Stubb zag die tegenwerping zelf aankomen. Jullie mogen naar mij wijzen, zei hij, en vragen waarom ik het niet zelf doe. Hij probeert het, verzekerde hij. Dat is ook onze opdracht. Wie van jongeren optimisme vraagt, moet zelf zorgen dat er iets is om optimistisch over te zijn.

En wat betekent die toespraak voor Europa? Stubb durfde dertig jaar vooruit te kijken. Hij voorspelt tegen dan een Unie van zo’n veertig lidstaten, een vijfde van alle landen ter wereld. Persoonlijk wil hij er Oekraïne, Moldavië en de Westelijke Balkan bij, en ook IJsland, Noorwegen en Zwitserland. Canada wordt op zijn minst geassocieerd lid. En nog één land noemde hij bij naam: het Verenigd Koninkrijk.

Daar zit de echte wending. Aan de wieg van het Europacollege stond in 1949 ook een Brit: Winston Churchill, die een jaar eerder op het Congres van Den Haag voor een verenigd Europa had gepleit. In 1988 hield Thatcher in onze Hallen de toespraak waarmee haar land zich van Europa begon los te weken. Achtendertig jaar later spreekt een Finse president in dezelfde stad over de terugkeer van de Britten, in een Unie die groter en hechter wordt.

Wie vandaag op de Markt staat, heeft overal bereik. Toeristen houden hun telefoon omhoog naar het Belfort en sturen de foto meteen de wereld in.

Niemand zoekt nog naar een signaal.

Tijs Synaeve (tekst in eigen naam)

Foto: Margaret Tatcher tijdens haar speech voor het Europacollege in 1988, © The Guardian; Alexander Stubb tijdens zijn speech voor het Europacollege in 2026, © Europacollege

Bronnen

Alexander Stubb, “Why I am optimistic about the future of Europe”, toespraak aan het Europacollege, 26 oktober 2026: https://www.presidentti.fi/en/keynote-address-by-president-of-the-republic-of-finland-alexander-stubb-at-the-opening-ceremony-of-the-academic-year-of-the-college-of-europe-in-bruges-belgium-on-26-october-2026/

Caroline de Gruyter, column in NRC, weekendeditie van 31 oktober 2026

Europacollege over de Johannes Gutenberg-promotie: https://www.coleurope.eu/fr/college-europe-welcomes-johannes-gutenberg-promotion-2026-2027

Lokaalnieuws over de openingszitting in het Concertgebouw: https://www.lokaalnieuws.online/2026/10/26/stubb-europacollege-brugge-openingszitting-navo/

Persbericht van de Finse president over het telefoongesprek met Poetin, 27 oktober 2026: https://www.presidentti.fi/en/president-stubb-and-prime-minister-store-held-a-phone-call-with-president-putin/

Letterenfonds over Caroline de Gruyter en Zondagskinderen: https://www.letterenfonds.nl/en/books/sundays-children-europeans-war-and-peace/print

Thatchers Bruges speech en de Bruges Group: https://en.wikipedia.org/wiki/Bruges_speech

Europacollege, ontstaan na het Congres van Den Haag: https://en.wikipedia.org/wiki/College_of_Europe

Stubbs openingsrede van 2015 in de Stadsschouwburg: https://www2.coleurope.eu/node/24752

Concertgebouw over de opening van het academiejaar in 2019: https://www.concertgebouw.be/nl/donald-tusk-opent-academiejaar-europacollege

YouGov-peiling over de brexit: https://www.statista.com/statistics/987347/brexit-opinion-poll/

Raming van het Britse begrotingsbureau OBR over de gevolgen van de brexit: https://ajot.com/news/uk-is-aon-tracka-for-4-hit-to-economy-from-brexit-obr-says

Gassco over de Zeepipe naar Zeebrugge: https://gassco.eu/?p=1128

De belangrijkste datum in de geschiedenis van Brugge is niet 1302. Dat zei burgemeester Dirk De fauw donderdagavond in BRUSK, bij de opening van Hoogtij, en ik zag een paar mensen even fronsen. Geen Brugse Metten? Geen Guldensporenslag? Nee, 1134.

Begin oktober van dat jaar joeg een stormvloed de zee over het land ten noordoosten van de stad. Het wassende water schuurde een diepe geul uit, het Zwin, en gaf Brugge zijn weg naar zee. Iedere Bruggeling is een beetje stadsgids, dus het vervolg kennen we: Damme en later Sluis werden voorhavens, de Hanze opende hier een kantoor, Italiaanse bankiers volgden, en de stad groeide uit tot een van de belangrijkste handelssteden ten noorden van de Alpen. Kort door de bocht misschien, maar Brugge dankt zijn gouden eeuwen aan een storm, en aan het tij.

Hoogtij is al de derde tentoonstelling sinds de officiële opening van BRUSK in mei, na Breedbeeld en Latent City van Refik Anadol. Wie de grote zaal binnenstapt, denkt dat hij er in vijfentwintig minuten door is. Wees gewaarschuwd: een grove vergissing. Drie uur kan u er makkelijk doorbrengen, en wie in Brugge woont, mag nog altijd gratis binnen. Deze tentoonstelling moet u savoureren, en de afdronk is lang.

Twaalf eilanden

Hoogtij is een ambitieuze tentoonstelling, en die ambitie zit niet alleen in de grote namen. En die zijn er. Badmode van Chanel, Gianni Versace en Dries Van Noten, ontwerpen van Alexander McQueen, Jean Paul Gaultier, Iris van Herpen, Olivier Theyskens, Marine Serre en BOTTER. Daartussen werk van kleppers als Bill Viola, Wangechi Mutu, Otobong Nkanga, Martin Parr, Pierre et Gilles en Rinus Van de Velde.

De ambitie zit ook in de spitsvondigheid van de combinaties, die van branie getuigen. Gastcurator Karen Van Godtsenhoven brengt mode en hedendaagse kunst voor het eerst op deze schaal samen in Brugge. Ze werkte jarenlang in het MoMu in Antwerpen, trok daarna naar het Costume Institute van het Metropolitan Museum in New York, waar ze mee Women Dressing Women maakte, en cureerde intussen ook voor het Barbican in Londen. De curator weet dus wat ze doet wanneer ze een badpak naast een video over verdrinking plaatst.

Het parcours volgt de getijden. U begint bij laagtij, op het strand, bij het plezier en de vruchtbare kracht van het water, en u eindigt bij hoogtij, waar klimaat, vervuiling en migratie op u wachten. Daartussen liggen twaalf thematische eilanden, met zeegodinnen en zeemonsters, schipbreuken, plastic en olie. Een deel van wat er hangt, werd speciaal voor Brugge gemaakt, door onder meer Rinus Van de Velde, Yves Beaumont, Di Petsa, Gabriella Ciancimino en het duo Eyes as Big as Plates.

Moederwater

Hoogtij is een uitgesproken vrouwelijke tentoonstelling. Dat heeft natuurlijk met de curator te maken, maar niet alleen. In het Nederlands is de zee een zij, en in het Frans klinken la mer en la mère hetzelfde. Wij zeggen dat we uit het vruchtwater komen, en ons woord baren betekent zowel golven als ter wereld brengen. In een tijd van tradwives, nu vrouwenrechten wereldwijd opnieuw onder druk staan, is dat allesbehalve een detail.

Het tij volgt de maan, en wie in de Griekse of Romeinse mythologie zoekt, vindt daar een godin: Selene, Luna. De zwaarste stormvloeden ontstaan wanneer een storm samenvalt met springtij, als zon en maan het water samen omhoog trekken: een samenzwering van wind en maan.

Veel van wat u in Hoogtij ziet, draait om het lichaam en om water als moederlijke kracht. Iris van Herpen en Michèle Matyn maken wat de tentoonstelling hydrofeministisch werk noemt. Het woord is vooral verbonden met de filosoof Astrida Neimanis, die in haar boek Bodies of Water schrijft dat we geen afgesloten lichamen zijn, maar waterlichamen. Het water in ons lichaam is niet van ons alleen. Het kwam uit rivieren en wolken, het gaat er weer naartoe, en onderweg stroomt het ook door andere mensen.

Bodies of Water is ook de titel van de installatie van Di Petsa. Achter dat label zit de Griekse ontwerpster Dimitra Petsa, die aan Central Saint Martins in Londen afstudeerde met een collectie die Wetness heette. Ze ontwikkelde daarvoor een stof die eruitziet alsof wie ze draagt net uit zee komt. Vrouwen leren zich te schamen voor wat uit hun lichaam vloeit: zweet, tranen, moedermelk, menstruatiebloed. Petsa maakt kleren die die schaamte wegspoelen.

Stilstaand water

Identiteit is in Hoogtij vloeibaar, en die verandert met het tij. Dat geldt voor de lichamen in deze zalen, en het geldt evengoed voor de stad daarbuiten. Brugge werd groot door een super-hoogtij en verloor zijn rijkdom aan Het Zwin dat verzandde: de schepen raakten niet meer tot in de stad, en in 1787 brak men de Waterhalle op de Markt af, de overdekte haven waar eeuwenlang lading werd gelost.

Een eeuw later schreef Georges Rodenbach Bruges-la-Morte, en de stad kreeg een beeld dat ze nauwelijks nog kon afschudden: mistige reien en een rouwdeken die nooit meer gelicht werd. Generaties bezoekers kwamen voor die verlamde stad, en we zijn er zelf ook in gaan geloven: teveel keken we achterom, naar de Gouden Eeuw, naar de kaart van Marcus Gerards, naar wat we ooit waren.

In Hoogtij staat het water niet stil: eb en vloed, de zee geeft en neemt, en niets ligt ooit voor altijd vast. In de zalen ziet u wat vloeibaarheid kan betekenen. Jean Paul Gaultier draait het stoere matrozenpak binnenstebuiten tot een homo-erotisch geladen icoon. De Amerikaanse ontwerper Bex McCharen, oprichter van het label Chromat, maakte badmode voor lichamen die niet in de gangbare maten of hokjes passen. McCharen wil zich niet als man of als vrouw identificeren, en u zal zien dat die badpakken die vraag ook niet stellen.

De stad buiten zoekt intussen ook wie ze is. Heden of verleden. Club of Cercle. Historisch of hedendaags. Kwaliteitstoerisme of dagjesmensen. Links of rechts. Het is goed dat het antwoord niet vastligt, want een stad die met grote stelligheid weet wie ze is, staat stil.

Breedbeeld vertelde dit voorjaar hoe Brugge bestond dankzij zijn band met de anderen, de wereld die over het water binnenkwam. Hoogtij gaat dieper, bijna metafysisch: we bestaan dankzij de zee zelf.

Te veel om op te noemen

Het eerste werk dat de blik vangt, is You have travelled further than I ever will, een recente monumentale houtskooltekening van Rinus Van de Velde. Van de Velde, in 1983 geboren in Leuven, is een van de belangrijkste Belgische kunstenaars van zijn generatie en tekent op reuzenformaat scènes uit een leven dat hij nooit geleid heeft. Telkens met een handgeschreven zin eronder, als een graphic novel op wandformaat. Zijn werk hing al in het S.M.A.K., in Bozar en in Museum Voorlinden. Wie bij de opening in mei om hedendaagse kunst in BRUSK vroeg: hier is ze.

Daarna de strandfoto’s van Martin Parr, die vorig jaar in december overleed. Parr fotografeerde decennialang het strand als theater, met zijn zonnebaders, picknickers en krantenlezers, en bundelde dat werk onder meer in Life’s a Beach. In 2001 stond hij trouwens ook met zijn camera op het strand van Knokke. In Hoogtij hangt hij tegenover badpakken van Chanel en Versace, en die confrontatie werkt. Hier de catwalk, daar de dijk.

Iedereen die ik sprak, had een andere favoriet. Als ik dan toch moet kiezen, kies ik Wet moment van Subin Son, een Zuid-Koreaanse kunstenaar die in Antwerpen woont. Twee boeken zitten vastgevroren in een blok ijs, bij min achttien graden. Door kleine temperatuurschommelingen en de zwaartekracht zullen ze de komende maanden naar elkaar toe schuiven. Son werkt met wat tussen de dingen ligt, en haar werken veranderen terwijl u kijkt. Als u tenminste lang genoeg kijkt.

Dan is er dat vrouwenlichaam in het water, niet toevallig op het laatste eiland. In Holding On ligt de Samoaans-Australische kunstenares Angela Tiatia op een betonplaat op Funafuti, het hoofdeiland van Tuvalu. Ze filmde in 2015, bij het hoogste springtij van het jaar. Golven slaan over haar heen terwijl ze zich vasthoudt met gespreide armen. Tuvalu ligt gemiddeld minder dan twee meter boven de zeespiegel, en elke kleine stijging is er een zaak van leven en dood.

Een paar eilanden eerder draait Ascension van Bill Viola, uit 2000. Viola, die in 2024 overleed, was een van de pioniers van de videokunst. Een geklede man stort zich in het water, of wordt hij erin geworpen? Hij zinkt met gespreide armen, als een gekruisigde, komt nog even boven en verdwijnt dan in het donker. Een val van enkele seconden, uitgerekt tot tien minuten. Als kind viel Viola in een meer en verdronk hij bijna, en wat hij toen onder water zag, noemde hij later de mooiste wereld die hij kende. Tiatia houdt vast, Viola laat los: tweemaal dezelfde houding in het water, en twee tegengestelde antwoorden op dezelfde zee.

Mijn ontdekking was Yves Beaumont, een Oostendse schilder, geboren in 1970, die landschappen en zeezichten schildert. In zijn installatie Seascape gaat hij in gesprek met twee weinig bekende doeken uit de eigen collectie van Musea Brugge, waaronder een werk van Constant Van de Velde. Beaumonts negen zeezichten van de Noordzee zijn donker, met woeste baren. U denkt misschien ook aan Turner, die beweerde dat hij zich aan een mast had laten vastbinden om een sneeuwstorm op zee te kunnen schilderen. U begrijpt dat wie zijn nieuwsbrief Het Woelwater noemt, hier moeilijk onverschillig kan voorbijlopen.

Ook Pierre et Gilles zijn van de partij, het Parijse koppel dat sinds 1976 samenwerkt: Pierre fotografeert, Gilles schildert erover. Hun wereld is een kitscherig paradijs van matrozen, heiligen en goden, onbeschaamd homo-erotisch. Sunset on Uranus is een portret van filosoof Paul B. Preciado als kosmonaut op Uranus, een verwijzing naar zijn boek Un appartement sur Uranus, waarin hij onder meer over zijn transitie schrijft. Uranus is uiteraard geen toevallige planeet: de Duitse jurist Karl Heinrich Ulrichs noemde mannen die mannen liefhebben in 1864 al uranisten, naar de Griekse hemelgod Ouranos.

Elders leidde het werk van Pierre et Gilles tot ophef. In 2012 moest het Leopold Museum in Wenen de affiches voor een tentoonstelling over naakte mannen deels afplakken, omdat er een foto van het duo op stond: drie naakte voetballers, alleen gekleed in kousen in de Franse driekleur. Dat hun werk hier gewoon hangt, zonder waarschuwing aan de ingang, zegt iets over deze kunsthal: BRUSK wordt snel volwassen.

En dan, bij hoogtij, de golf van Abdul Rahman Katanani, gesmeed uit prikkeldraad. Katanani werd in 1983 geboren in het Palestijnse vluchtelingenkamp Sabra in Beiroet, negen maanden nadat christelijke milities er onder het oog van het Israëlische leger een bloedbad hadden aangericht. Voor hem is de zee een grens die mensen het leven kost. Het strand is in dit deel van de tentoonstelling tegelijk een plek van vertier en een plek van vertrek, en de vraag is voor wie het welk van de twee is. Wie aan onze eigen kust leeft, weet dat die vraag niet alleen over de Middellandse Zee gaat. Een paar stappen verder wordt plastic uit zee bronmateriaal voor BOTTER en Maarten Vanden Eynde.

Het mooie aan Hoogtij is dat er nergens met het moraliserende vingertje gezwaaid wordt. Sommigen zullen de tentoonstelling te woke vinden. Te veel klimaat, te veel gender, te veel homo-erotiek, hoor ik ze al zeggen. Maar deze tentoonstelling schopt u geen geweten. Ze toont, en ze laat u kijken.

Wat heeft Brugge met mode?

Een paar bezoekers vroegen zich af wat Brugge met mode te maken heeft. Het antwoord ligt dichterbij dan ze denken, op de Markt. Brugge werd rijk met laken: Engelse wol kwam over zee binnen, Vlaams laken ging de wereld rond, en de schepen losten hun lading in de voor altijd verdwenen Waterhalle. Een tentoonstelling over de zee en mode is misschien wel het meest Brugse wat BRUSK kon doen.

De mode in Hoogtij past ook in wat BRUSK wilde zijn. De naam was een belofte om te bruskeren. Doet de kunsthal middeleeuwse kunst, dan is het niet goed. Doet ze dit, dan is het ook niet goed. Wie alles wil behalve verrast worden, gaat beter niet naar een kunsthal.

Ook voor het toerisme is dit goed nieuws. Hoogtij loopt van eind oktober tot half maart, de stilste maanden van het jaar. De expo vraagt een halve dag, en wie een halve dag in een tentoonstelling doorbrengt, maakt van een dagtrip makkelijker een weekend. Ze spreekt ook een publiek aan dat Brugge niet altijd bereikt: jonge mensen, liefhebbers van mode, internationale bezoekers die anders voor Antwerpen of Parijs kiezen. Voor de studenten van de moderichting aan de Brugse academie is het een les aan huis.

En ze verbindt de stad met de kust, met de zeezichten van een Oostendenaar en de garnaalvissers van Oostduinkerke. De kwaliteitstoerist zoekt een reden om langer te blijven en een reden om terug te komen. Hoogtij geeft hem allebei.

Een Balie aan de Dijver

BRUSK wil met Hoogtij duidelijk het gesprek aangaan. Met de Bruggelingen, over wie we zijn, waar we vandaan komen en waar we naartoe gaan. Maar ook met de bezoekers, die Bruggeling zijn voor een dag of een weekend. Wat delen zij met ons? Meer dan ze denken. Wie uit Lissabon, Sjanghai of Lagos komt, kent het stijgende water ook. Hoogtij kan bezoekers vragen stellen die een ritje met de koets niet stelt. Waar staat uw stad over vijftig jaar? Wat neemt u hier mee naar huis, behalve chocolade?

Alleen heeft dat gesprek nog geen plaats. De kunsthal geeft zoveel voorzetten dat het jammer is dat niemand ze inkopt. Er is geen forum, geen reeks debatten, geen stadsgesprek dat de vragen van deze tentoonstelling oppikt en terug de stad in werpt. Wie een gesprek wil, blijft een beetje op zijn honger zitten.

In Amsterdam bestaat sinds 1982 De Balie, een debathuis in het voormalige kantongerecht bij het Leidseplein. In de oude rechtszaal wordt nu gepraat over kunst, politiek en de stad. Brugge heeft zo’n plek niet, maar BRUSK heeft de ruimte. Het gelijkvloers is vrij toegankelijk en heeft al een auditorium.

Stel u een reeks voor, noem ze de Getijdengesprekken. Een avond over Brugge als kuststad. Een avond over de haven en over de mensen die er een oversteek proberen. Een avond over de polders en het stijgende water, over hoeveel bezoekers de binnenstad verdraagt, over wat deze stad in 2050 wil zijn. Met partners als het Concertgebouw, de Stadsschouwburg, het Europacollege en BMCC, met wetenschappers die de kust kennen, en met Bruggelingen die gewoon iets te zeggen hebben. En op het einde van elke tentoonstelling een plenaire zitting, waarin een burgerpanel zijn aanbevelingen aan de stad voorlegt.

Een kunstwerk dat in de zaal blijft, is een steen in een emmer. Pas in open water ziet u de kringen.

Noorderlicht

Hier en daar hoorde ik ook een opmerking over het licht. De architecten van Robbrecht en Daem en Olivier Salens tekenden de zalen naar het voorbeeld van oude kunstenaarsateliers, met dat van Claude Monet in Giverny in gedachten. Elke zaal heeft een hoog raam op het noorden, dat gelijkmatig licht zonder schaduwen binnenlaat. Bij de twee openingstentoonstellingen bleven de gordijnen dicht. Nu hangt er een groot wit doek boven de installaties, wat onbestemd, en u vraagt zich af wat het daglicht met deze zee had gedaan.

Niet elk werk verdraagt daglicht, dat weet ik ook. Maar een gebouw is maar zo goed als het gesprek tussen wie het ontwierp en wie het gebruikt.

Passanten

Musea Brugge voer de voorbije maanden door woelige baren, ja, ik blijf in de beeldspraak. Hoogtij is daarop het beste antwoord dat BRUSK kon geven. De kunsthal ligt op koers om er een te worden die aan deze kant van de Alpen meetelt. Hoogtij zal het ijkpunt blijken voor wat de komende jaren volgt, en BRUSK legt zichzelf daarmee een hoge maatstaf op. Als dit de standaard wordt, zitten we goed.

Een open deur, maar dit is een dijk van een tentoonstelling. Dat was donderdagavond op de opening al te merken. Bij de meeste bezoekers ging het gesprek over de kunst, en niet over de laatste roddels. Dat, en misschien ook over Dimitra Petsa, die er zelf bij was en veel bekijks had.

Een bezoeker, een gepensioneerde hoge functionaris van de stad, zei het zo: we zijn hier allemaal passanten, en het komt goed met BRUSK. Dat er de eerste maanden en jaren wat deining is, vond hij normaal. Ook het Concertgebouw moest zijn weg zoeken. Wie herinnert zich nog dat Lieven Bertels, de eerste artistiek directeur, al na drie jaar naar het Holland Festival vertrok? En dan zei hij nog iets. Over tweehonderd jaar, zei hij, herinnert men zich van deze jaren vooral dit gebouw. En zo is het.

In maart is het ijs rond de twee boeken van Subin Son gesmolten. Niemand weet precies hoe ze dan zullen liggen. Dichter bij elkaar, dat wel.

Hoogtij loopt nog tot en met 14 maart 2027 in BRUSK.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam.

Alle info: https://bruskbrugge.be/nl/kalender/tentoonstellingen/hoogtij

(Foto 1: directeur Filip Strobbe en Cultuurschepen Nico Blontrock in gesprek tijdens de opening, andere foto’s van de aanwezige kunstwerken wijzen zichzelf uit; eigen opnames)

Boekarest, 21 december 1989, rond de middag. Het plein voor het gebouw van het Centraal Comité heet dan nog het Paleisplein. Nicolae Ceaușescu, sinds 1965 partijleider en sinds 1974 president van Roemenië, staat op het balkon met een zwarte bontmuts op het hoofd, zijn vrouw Elena aan zijn zijde. Onder hem staan honderdduizend mensen, met bussen aangevoerd uit de fabrieken van de hoofdstad. Ze moeten voor hem applaudisseren en de onlusten in Timișoara veroordelen, waar vijf dagen eerder mensen de straat op gingen om een dominee te beschermen en waar het regime daarna op de menigte liet schieten.

Na enkele minuten klinkt er achteraan op het plein gefluit en gesis. Even later zwelt het aan tot gejoel. Vooraan wordt nog in de handen geklapt, maar Ceaușescu houdt op met lezen. Hij heft zijn hand, je weet niet of het een groet is of afweer, en tikt vertwijfeld op de microfoon. “Alo, alo.” Alsof het aan de techniek ligt. Elena probeert de menigte te sussen. De staatstelevisie knipt het beeld weg, en als het terug in de ether gaat, belooft de dictator hogere lonen en pensioenen. De volgende dag vluchten hij en Elena met een helikopter van het dak van hetzelfde gebouw. Op kerstdag worden ze na een snelproces gefusilleerd. Wie oud genoeg is, ziet dat verbijsterde gezicht nog altijd voor zich.

Corinth, Mississippi, maandag 26 oktober 2026. Donald Trump staat in de Crossroads Arena, in een staat die hem bij elke verkiezing ruim aan de overwinning hielp, en voert campagne voor senator Cindy Hyde-Smith, die volgende week herverkozen wil worden. Hij is halfweg zijn speech wanneer een man in de zaal roept: “Shove that ballroom up your fat ass.” Trump zwijgt even. “Go home,” zegt hij. “Go home.” Dan grijnst hij. De man wordt weggeleid, het publiek scandeert “USA, USA!” en Trump legt meteen uit hoe het zit: een betaalde betoger, tweehonderdvijftig dollar, en ze denken dat het geld van Soros komt.

Ook Ceaușescu had een verklaring klaar. De avond voor zijn balkonrede noemde hij de betogers van Timișoara op televisie hooligans, gestuurd door buitenlandse geheime diensten en door landgenoten die hun land voor een handvol dollars hadden verkocht. Wie roept, kan niet een van ons zijn. Iemand moet hem betaald hebben.

Toegegeven, het was maar één man. Maar ook in Boekarest begon het achteraan, terwijl de voorste rijen nog juichten. En de man in Corinth staat niet alleen. Sinds de zomer wordt Trump rally na rally onderbroken, in Myrtle Beach, in Gastonia, in San Antonio, waar het minstens zes keer gebeurde. In South Carolina waren het er vorige week negen in het eerste halfuur. In Youngstown stond Blake Miley recht, negenentwintig jaar, in een shirt waarvoor ze de nacht voordien vilten letters had geknipt: RELEASE THE EPSTEIN FILES. Ze riep “fascist”. Omstaanders trokken haar aan de haren tegen de grond en sloegen haar in het gezicht, terwijl Trump haar vanop het podium bespotte en ook haar een betaalde betoger noemde.

Dat is het verschil met Boekarest. Daar keerde de menigte zich tegen de man op het balkon. In Trumps zalen keert ze zich voorlopig nog tegen de roeper. Maar het essentiële woord hier is: voorlopig. De Turks-Amerikaanse econoom Timur Kuran schreef in 1991 een essay over de vraag waarom niemand de val van de Oost-Europese regimes had zien aankomen. Zijn antwoord was dat mensen niet tonen wat ze denken zolang ze geloven dat ze alleen staan. Ze klappen mee, tot iemand achteraan fluit en de buurman hetzelfde blijkt te denken. Dan gaat het sneller dan iemand had voorspeld. Havel had het al in 1978 beschreven met zijn groenteboer, die op een dag de slogan tussen de uien en de wortelen niet meer in zijn etalage zet. Een regime valt niet bij het eerste fluitje, maar wanneer het fluiten niemand nog verbaast.

Het verbaast al een tijd niemand meer, en dat in een seizoen waarin de peilingen voor Trumps partij op somber tot onweerachtig staan. Twee dagen voor Corinth stond een uit zijn pensioen herrezen Barack Obama in Cleveland, in bloedvorm, en lachte hij met de verbouwingen van zijn opvolger: een balzaal groter dan het Witte Huis zelf, een verharde Rozentuin, overal goud. Trump heeft het Witte Huis laten ogen, zo zei Obama, alsof Saddam Hussein er een Cheesecake Factory had geopend.

Waarom bijt net die balzaal zo? Omdat elke autocraat vroeg of laat zijn paleis bouwt. Ceaușescu liet een groot deel van het oude Boekarest platwalsen, kerken en huizen, en zowat veertigduizend mensen verhuizen voor zijn Casa Poporului. Het protserige paleis was niet af toen hij van het dak vluchtte. Trump liet de Oostvleugel van het Witte Huis slopen voor een zaal van driehonderd miljoen dollar, met vergulde zuilen en gouden kroonluchters.

Er zitten barsten in het plamuur van Trumps almacht, en plamuur barst nooit op één plek. Ik denk dat Trump maandag in Corinth op zijn eigen balkon stond. Amerika heeft gelukkig wat Roemenië in 1989 niet had: een stembus. Volgende week dinsdag staat ze klaar, voor hem en voor de hele roversbende rond hem. Daarna volgt wellicht de rechtbank.

In Boekarest staat het paleis er nog. Er zetelt nu een verkozen parlement, in zalen die de dictator nooit af heeft gezien. Met die balzaal in Washington zal het niet anders gaan. Het bladgoud gaat eraf en op een dag wordt er gedanst door mensen die hij nooit heeft uitgenodigd.

Tijs Synaeve

(Tekst in eigen naam)

Foto 1: Nicolae Ceaușescu op het balkon van zijn paleis en Donald Trump tijdens de verkiezingsrally in Corinth, foto 2: Blake Miley protesteert tijdens een Trump Rally, © CNN; video: de laatste toespraak van Nicolae Ceaușescu en iemand verstoort de toespraak van president Donald Trump

Vorige week verscheen in The Guardian een lange reportage over Gent, de eeuwenoude aartsrivaal van mijn stad Brugge. Rachel Dixon trok door de stad om te begrijpen hoe Gent zijn inwoners groenten leerde eten, en dan nog graag ook, iets wat mij bij mijn eigen dochter nog altijd niet lukt. De cijfers zijn ronduit spectaculair: in 2014 noemde amper dertien procent van de Gentenaars zich flexitariër, dit jaar was dat een verpletterende drieëntachtig procent.

Dixon schoof aan in een basisschool waar kinderen op donderdag zonder veel morren witloofsoep lepelen. Ze dronk koffie in de Vooruit, waar havermelk de standaard werd, at mee in een sociaal restaurant in een voormalige kerk en eindigde in een universitair lab waar wetenschappers kaas maken zonder dat er een uier aan te pas komt. “A silent revolution”, zo sluit ze haar stuk af.

In plaats van Gent te benijden, omdat de progressieve buurstad ons altijd een stap voor lijkt te zijn, heb ik het stuk dan maar herlezen, in de hoop er iets uit te leren. Wat me opviel, is dat het nauwelijks over eten gaat. In de reportage is Gent geen bezienswaardigheid, maar een werkplaats. Er wordt gekookt, geproefd en aan recepten gesleuteld, er wordt gestudeerd en geëxperimenteerd, en de mensen die het doen, vertellen er zelf over. Als Brugge in de buitenlandse pers verschijnt, is het vaak als decor: de reien, de koetsen, de pittoreske straatjes, die film met de twee Ierse huurmoordenaars, en de laatste jaren steeds vaker verhalen over drukte en dagjesmensen.

Natuurlijk is er meer. We hebben chocolatiers, brouwers en, jawel, wafelhuizen, en daartussen zitten eigenzinnige vakmensen die er verdomd veel van kennen. Maar in die verhalen dienen ook zij het decor. Ze leveren de smaak bij de prentkaart: het doosje pralines of de fles bier die de toerist mee naar huis neemt. Zelfs een bierleiding onder de middeleeuwse straten wordt vooral een leuke anekdote voor de bezoeker. In het Gentse stuk is vegetarisch eten iets wat de hele stad doet: kinderen krijgen het op donderdag op hun bord, en ook wie van een uitkering leeft, kan er voor een paar euro aan tafel schuiven. In Brugge is eten vooral iets wat de bezoeker koopt in een decor.

Dat hoeft geen klacht te zijn, want dat decor heeft onze stad geen windeieren gelegd. Brugge is een van de mooiste historische steden van West-Europa, en dat is geen toeval. Omdat de stad eeuwenlang te arm was om af te breken, bleef ze grotendeels staan zoals ze was. Toen Rodenbach haar in 1892 doodverklaarde in Bruges-la-Morte, sloot hij ironisch genoeg meteen haar levensverzekering af: iedereen wilde die stille stad met eigen ogen zien. Die schoonheid leverde ons in 2000 een felbegeerde plaats op de Werelderfgoedlijst op, en een groot deel van de stad leeft er vandaag welvarend van.

Het gevaar zit dus niet daar. Ook ik besef elke dag hoeveel geluk ik heb dat ik erin mag werken én wonen. Het gevaar schuilt in wat het met onze blik doet. Wie lang genoeg in een prentkaart woont, gaat er zelf in geloven: mooi, maar met de glorie achter zich. In de vijftiende eeuw waren we het New York van de middeleeuwen, zoals stadsgidsen graag vertellen, en we horen dat riedeltje nog altijd graag. Hoe anders verklaar je onze fixatie op de kaart van Marcus Gerards?

Begrijp me niet verkeerd, die kaart uit 1562 is een uitzonderlijk document. Straat voor straat en huis voor huis heeft Gerards de stad in vogelvlucht vastgelegd, tot de bomen in de tuinen toe. Toch moeten we opletten dat we er niet door gehypnotiseerd raken. Ze siert nieuwe, boeiende uitgaven, wanden en tentoonstellingen, en in elke discussie over een rei of een gevel duikt ze wel op. Soms lijkt het alsof elke generatie sindsdien de stad wil terugbrengen naar die ene verheerlijkte momentopname. Alleen toont de kaart stenen, geen mensen: we zien de huizen, maar niet wie erin woonde en hoe ze voor elkaar zorgden

Een stad die zich meet aan een tekening uit 1562, kan alleen tekortschieten, en elke verandering lijkt dan verlies. Die oefening hebben we trouwens al eens gemaakt: in de negentiende eeuw werd Brugge dankzij stadsarchitect Louis Delacenserie op veel plaatsen middeleeuwser gemaakt dan ze ooit geweest was. Dat steeds naar het glorieuze verleden terugkeren, zegt ook iets over onze ingesteldheid: kijken we liever achterom dan vooruit?

Wat maakt het Gentse verhaal dan zo overtuigend? Om te beginnen komt er geen enkele citymarketeer aan het woord. We horen de keukencoördinator van de Vooruit, een bakker, de eigenaar van een vegan buurtwinkel, een kelnerin die zelf wel vlees eet, de chef van een sociaal restaurant waar langdurig werklozen aan de slag gaan en een moleculair bioloog. Een schepen fietst even mee en verdwijnt weer uit beeld. Het thema duikt tegelijk op in onderwijs, cultuur, sociale economie en wetenschap, en daardoor is het geloofwaardig. Daarnaast is er de lange adem: de veggiedonderdag bestaat sinds 2009 en groeide over meerdere legislaturen heen.

Het idee kwam van onderuit, en ja, de politiek luisterde, ondernemers volgden, en de bevolking raakte eraan gewend. En er werd de juiste toon gevonden: niemand sloeg aan het preken, er was geen moraliserend vingertje. In de Vooruit krijg je havermelk tenzij je om koemelk vraagt. In de gehaktballen van de schoolrefter zit stilletjes de helft linzen. De vegan winkel wil uitdrukkelijk niemand wegjagen. In Parnassus, het sociaal restaurant, kost een maaltijd van twee gangen zestien euro, maar wie een uitkering heeft, betaalt zeven of zelfs drie euro vijftig. Vorig jaar betaalden twee op de drie gasten dat verlaagde tarief.

De Gentse schepen zegt het zo: wie veel mensen een beetje meekrijgt, bereikt meer dan wie zich op een kleine groep overtuigden richt.

Laten we ook niet naïef zijn: het is een vriendelijk stuk. Dixon werd rondgeleid door de communicatieverantwoordelijke van ProVeg, en die drieëntachtig procent is wat Gentenaars over zichzelf zeggen. Maar ook dat is een les. Gent heeft mensen die weten hoe je een buitenlandse journalist ontvangt en haar één samenhangend verhaal meegeeft, met een cijfer dat blijft hangen.

Tot slot past het profiel bij het verhaal dat Gent al over zichzelf vertelde: rebels, links-progressief, vol studenten en alternatiever dan Antwerpen. Dat is misschien de belangrijkste les. Een stad kan zich niet profileren op iets wat haar niet eigen is. Een Brugse veggiedag zou als Gentse nabootsing gelezen worden, en een Brugse chocoladedag zou alleen het decor bevestigen. We moeten zoeken in wat Brugge al lang doet, vaak zonder er veel ophef over te maken.

Ik zie drie richtingen.

De eerste vraagt dat we anders leren kijken naar iets wat we meestal als probleem behandelen. Brugge blijft vergrijzen. In gesprekken over de toekomst van de stad klinkt dat vaak als een rem op onze groei, en dat jonge gezinnen hier een plek moeten kunnen vinden, is een terechte zorg. Maar laten we eerlijk zijn over de reden van die vergrijzing. Mensen worden hier graag oud omdat het hier goed leven is. Er is veel groen en veel cultuur, de dienstverlening is goed, er zijn winkels en een bioscoop op wandelafstand, de stad is relatief veilig en de zee ligt om de hoek. Dat oudere mensen hier willen blijven, is geen teken van stilstand. Het is een kwaliteitslabel dat we nooit hebben aangevraagd.

Bovendien heeft Brugge een traditie die weinig steden kunnen voorleggen. Binnen de vesten liggen zesenveertig godshuizen, gesticht vanaf de veertiende eeuw voor weduwen, ouderen en armen. De meeste worden vandaag nog altijd bewoond, en het laatste werd gebouwd in 1959. Daarbij komen het Sint-Janshospitaal, een van de oudste bewaarde ziekenhuisgebouwen van Europa, en het begijnhof. Kleine huizen rond een gemeenschappelijke tuin, mensen die op elkaar letten: wat elders als nieuw concept voor samenwonen wordt gelanceerd, bestaat hier al zes eeuwen.

Natuurlijk willen we niet als oudjesstad bekendstaan. Maar ook daar wijst Gent de weg. Gent werd geen veganistische stad, wel een stad waar iedereen wat groener eet, ook wie vlees blijft lusten. Op dezelfde manier hoeft Brugge geen stad voor ouderen te worden, wel een stad waar je goed oud kunt worden, en daar heeft iedereen baat bij. Een stad met banken om op uit te rusten, korte afstanden, voorstellingen overdag, zorg in de wijk en grootouders die dicht bij hun kleinkinderen wonen, is ook een goede stad voor jonge gezinnen. Een nieuwe generatie godshuizen, waar jong en oud rond dezelfde tuin wonen, zou dat verhaal een gezicht geven dat een buitenlandse journalist meteen begrijpt.

De tweede richting is erfgoed en klimaat. Elke oude binnenstad in Europa worstelt met dezelfde vraag: hoe maak je historische gebouwen klaar voor een tijd zonder fossiele brandstof, zonder dat de stad haar gezicht verliest? Brugge heeft daar een kans die weinig steden hebben. Het Concertgebouw is amper een kwarteeuw oud en toch al erkend als erfgoed van de hoogste waarde (erfgoed houdt dus niet op in 1562).

Omdat de terracotta pannen te poreus bleken, moet de hele schil vervangen worden. Het Concertgebouw koos niet voor nieuwe pannen, maar voor een gevel en een dak waarin zonnecellen verwerkt zitten, zonder dat het gebouw er anders gaat uitzien. Tegen 2029 zou het klaar moeten zijn, en de kennis die het intussen opdoet, wil het met binnen- en buitenland delen. Als die technologie werkt op een hedendaags icoon, waarom dan niet op de daken van een godshuis, een kerk of een herenhuis aan de reien? Als Brugge uitgroeit tot de plek waar Europa leert hoe je een werelderfgoedstad verduurzaamt, verandert erfgoed van iets wat we vooral bewaren in iets wat ons vooruithelpt.

De derde richting ligt nog geen twintig kilometer van de Markt, en we vergeten ze nog al te vaak: Brugge is wel degelijk een stad aan zee. We hebben een eigen strand en een eigen zeehaven, maar wie in het buitenland aan Brugge denkt, denkt aan reien, niet aan golven. Nochtans is de zee de sleutel tot ons hele verhaal. Brugge werd rijk omdat de zee via het Zwin tot aan de stad kwam, en verarmde toen die verbinding verzandde. Zeebrugge werd rond 1900 aangelegd om die band te herstellen. Vandaag staan er windturbines op de kaaien en wil de haven een energieknooppunt voor de hele regio worden.

Tussen binnenstad en haven ligt bovendien het Kaaidistrict, de oude kaaien aan de noordrand van de stad, waar nog altijd gewerkt en geproduceerd wordt. De stad wil er een wijk van maken waar werken en wonen samengaan, met ruimte voor makers en groen langs het water. Het is een stadslabo in wording, en het zou voor Brugge kunnen worden wat de NDSM-werf voor Amsterdam werd: een oude werkplek aan het water die van onderuit uitgroeide tot een broedplaats voor kunstenaars en makers. Het Kaaidistrict is de plek waar Brugge zich weer naar de zee kan keren.

Een middeleeuwse binnenstad, een havenbuurt in volle verandering en een haven die meebouwt aan de energie van morgen, op een halfuur fietsen van elkaar: dat is precies het soort verhaal dat buitenlandse lezers boeit. Het hangt ook samen met de vorige richting, want de stroom voor die verduurzaamde monumenten kan aan onze eigen kust worden opgewekt. En wie oud wil worden in Brugge, doet dat met de zee in de buurt. Ook dat mag gezegd worden.

Deze drie richtingen hebben gemeen dat ze gaan over hoe inwoners leven en niet zozeer over wat bezoekers te zien krijgen. Je zou het levend erfgoed kunnen noemen. Lange tijd was erfgoed vooral een zaak van stenen: een gebouw beschermen, een gevel restaureren, een kaart bewaren. Sinds UNESCO in 2003 ook immaterieel erfgoed erkende, horen daar gebruiken, vakmanschap en overgeleverde kennis bij, en Brugge staat met de Heilig-Bloedprocessie zelf op die lijst. Het Verdrag van Faro van de Raad van Europa ging nog een stap verder: erfgoed is wat een gemeenschap waardevol vindt en zelf wil doorgeven. In die opvatting is erfgoed een werkwoord. De zorg in een godshuis, het vakmanschap van een restaurateur, het leven met de zee: niets daarvan staat op de kaart van Marcus Gerards, en toch is het precies wat een stad meer maakt dan een decor.

Dat is volgens mij de echte les van het Gentse stuk. Een profiel dat in de eerste plaats voor toeristen bedoeld is, blijft marketing. Een profiel dat door bewoners gedragen wordt, vertellen anderen vanzelf na. Gent heeft er zeventien jaar over gedaan. Brugge hoeft niet morgen klaar te zijn, maar kan nu wel beginnen. En ja, er zijn natuurlijk veel meer richtingen denkbaar dan de drie die ik hier aanhaal.

Ik zou willen dat een buitenlandse journalist binnen vijftien jaar eens niet in een bootje of een koets stapt. Ik zou willen dat ze aanbelt bij een godshuis waar drie generaties rond één tuin wonen, op een steiger staat bij een dakwerker die zonnecellen tussen oude pannen legt, en ’s avonds door het Kaaidistrict naar zee fietst om vanop het strand van Zeebrugge naar de windmolens te kijken. Dat is ook Brugge.

Het staat alleen nog niet in de krant.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam.

Foto 1: screenshot van The Guardian artikel over Gent; foto 2: fragment van de kaart van Marcus Gerards, foto 3: senioren op een zitbank, © Stad Brugge; foto 4: werken aan de zijkant van het Concertgebouw, © Benny Proot; foto 5: Kaaidistrict op luchtfoto, © nauta17

Bronnen:

Rachel Dixon, Veggie Thursdays and vegan surprises! How Ghent became a plant-based paradise, The Guardian, 21 oktober 2026

Godshuizen, Visit Bruges

Concertgebouw Brugge zet innovatie in voor duurzame gebouwschil in erfgoedcontext, VLAIO

Kaaidistrict, Stad Brugge

Zeebrugge as an energy hub for the region, AJOT

Procession of the Holy Blood in Bruges, UNESCO

Faro Convention, Raad van Europa

Deze voormiddag zat ik in de zaal bij de liveopname van Drie Boeken, de podcast waarin Wim Oosterlinck boekenliefhebbers vraagt naar de drie boeken die je volgens hen gelezen moet hebben. Zijn gast was ‘onze’ Brugse Julie Delrue. Hou de site van Drie Boeken of uw favoriete podcastapp in het oog, want dit gesprek wil u horen!

Ik ken Julie niet zo heel goed. Ze komt wel geregeld langs in de Stadsschouwburg, soms op de scène, soms als toeschouwer in de zaal. Maar je hoeft iemand niet goed te kennen om te zien dat ze uit meer dan één stuk bestaat. Walt Whitman schreef in Song of Myself: Do I contradict myself? Very well then I contradict myself, (I am large, I contain multitudes.) Delrue is zo iemand, en het gesprek droeg al die stemmen in zich.

Julie had het over haar liefde voor het toneel, en over de band met het publiek, die voor haar boven alles gaat. Dat zag je ook gebeuren. Terwijl ze met Wim praatte, hield ze de zaal in het oog. Ze keek ons aan, zocht blikken, nam ons mee in het gesprek. Zeker, het was een podcastopname, maar soms voelde het ook als een voorstelling.

Waarom is dat contact zo belangrijk? De Poolse regisseur Jerzy Grotowski schrapte decor, kostuums en licht, alles wat theater kon missen, tot er één ding overbleef waar het nooit zonder kan: de levende ontmoeting tussen speler en toeschouwer. En laat Shakespeare zijn Prospero aan het einde van The Tempest niet rechtstreeks de zaal aanspreken? De tovenaar heeft zijn staf gebroken en is weer een gewone man. Alleen het publiek kan hem nog verlossen: But release me from my bands / With the help of your good hands. Zonder ons applaus blijft hij gevangen op zijn eiland.

Julie zit allerminst op een eiland.

Wat me misschien nog het meest trof, is haar bescheidenheid. In een cultureel wereldje waar het, om met Dirk De Wachter te spreken, vaak om ikkigheid draait en om een zorgvuldig gecultiveerd imago, heb ik dat gevoel bij Julie Delrue helemaal niet. Ze is echt. Zachtheid en zorgzaamheid zijn de woorden die me het eerst te binnen schieten.

Onlangs zei iemand me dat schrijven over de periode waarin ik met de psychiatrie in aanraking kwam het grootste anti-afrodisiacum is voor mijn lezers. Ik blijf daar beter ver van weg, vond hij. Hij zal vast gelijk hebben. Maar het is net wat Julie niet doet. Ze vertelde over de kraambedpsychose die haar overviel kort na de geboorte van haar zoontje, zes jaar geleden, al spreekt ze zelf liever van een stemmingswisseling. Hoe ze al op de tweede dag voelde dat er iets niet in de haak was. Hoe ze niet meer sliep en altijd aan stond. Hoe haar hoofd zo vol zat dat het tussen haar en haar pasgeboren zoontje kwam te staan. En hoe belangrijk het dan is om goed omringd te zijn.

Echt ontroerend werd het toen ze het over haar ouders had, die er niet meer waren toen haar zoon geboren werd. In haar hoofd werd hij een godenkind, uit de hemel neergedaald, en haar ouders hadden moeten sterven opdat hij geboren kon worden. Een waan, ja.

Ik heb ooit horen zeggen dat een psychose ontstaat wanneer de draagbalken van de psyche breken. Elk hoofd rust op een paar balken: slaap, ritme, de mensen rondom je, het besef van wie je bent. Een geboorte zet ze allemaal tegelijk onder druk. Wie dan ook nog om vader en moeder rouwt, legt er een gewicht bij waarvoor geen balk berekend is. Als het dak naar beneden komt, bouwt het hoofd uit het puin een noodconstructie, een verhaal dat het ondraaglijke draaglijk maakt. Misschien was het godenkind er zo een. Als haar ouders dan toch moesten sterven, dan was het tenminste voor hem.

En toch werd er ook gelachen. Want tijdens haar opname opende Julie meteen haar derde oog, dat van de actrice, en ze wist: hier zit ooit een voorstelling in. Denis Diderot beweerde in zijn Paradoxe sur le comédien al dat de grote acteur, hoe hevig de emotie ook woedt, altijd een deel van zichzelf apart houdt om toe te kijken, ook tijdens een psychiatrische opname. Zo werd het Mamamanie, de solovoorstelling die ze maakte onder de hoede van Wouter Deprez.

Julie Delrue is een van onze belangrijkste hedendaagse Brugse kunstenaars, en ze heeft echt iets te vertellen. We moeten haar in eigen stede naar waarde schatten. Bij CC Brugge hebben ze dat begrepen. Met hun steun maakt ze haar nieuwe voorstelling Dood hoezo Dood, samen met Ilse De Koe en Hendrik Van Doorn. De première is op 19 februari in Daverlo, in Assebroek. Het wordt een absurde show over de dood, met een ceremoniemeester die ons langs laatste woorden en condoleances leidt, en de Dood zelf als eregast. Maar naast die show loopt een tweede verhaal, waarin een echt afscheid nadert. Lachen en rouwen op één avond. Wie Julie deze voormiddag over haar ouders hoorde vertellen, weet dat ze die twee als geen ander kent. Met Ilse stond ze eind deze zomer trouwens al op de reien, in het schitterende Ferry Tales waarover ik eerder schreef.

Het doet me altijd een beetje pijn aan het hart dat de Stadsschouwburg geen eigen gezelschap heeft, zoals Mechelen Lazarus heeft in Arsenaal en Antwerpen FC Bergman in het Toneelhuis. Een cultuurhuis met een eigen gezelschap heeft meer sérieux. Another Hero, het gezelschap dat Julie en Ilse in 2023 oprichtten, is nochtans in Brugge gevestigd en wordt gedragen door de stad en CC Brugge. Kunnen Delrue en De Koe niet in de Stadsschouwburg intrekken? Want een theater dat zichzelf respecteert, heeft toch zijn eigen spelers in huis?

Welke drie boeken Julie koos, verklap ik hier nog niet. Geen spoilers. Alleen dit: ook in die keuze zit I contain multitudes. Het zijn allemaal Nederlandstalige boeken, en er is zelfs een Brugse auteur bij. Ook dat is een statement.

Leve Julie. Leve het theater. En leve de psychiatrie als anti-afrodisiacum.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam

Foto: Julie Delrue bij Wim Oosterlinck, in de Korf in Brugge, 24/10/2026

Alle info over Dood hoezo dood: https://www.ccbrugge.be/agenda/dood-hoezo-dood-4xh2

Drie boeken: https://wimoosterlinck.wpcomstaging.com/

Wanneer Lu precies zou toekomen, wist niemand.

Weken voor hij uit Canada overkwam, gonsde het al van de geruchten. Welk vliegtuig, welk hotel in de stad? En wie gaat hem gaan ophalen? Komt Nicole mee? Ze zijn voorzeker op doorreis, zeiden de tantes, naar Vrankrijk, naar de familie daar. Hopelijk blijven ze wat langer dan de vorige keer. Maar met ‘noenkel’ Lu wist je het nooit. Dat was altijd zo geweest.

In de jaren zestig, lang voor mijn geboorte, moest mijn grootvader hem in Schiphol gaan oppikken, omdat Lu het land niet via Zaventem in kon. Iets met een legerdienst die hij niet had uitgedaan. Niemand heeft het mij ooit helemaal uitgelegd. Sommige verhalen blijven familiedomein.

Lu was een zoon van tante Zoë, de favoriete zus van mijn grootvader. Wij zagen haar eens in de zoveel jaar, als ze uit Canada op bezoek kwam. Ik herinner me helderblauwe ogen en grijs haar met die roze schijn die zestigplussers in de jaren tachtig en negentig hadden, alsof ze allemaal van bij dezelfde kapper kwamen. Van de zestien kinderen die mijn overgrootouders August en Prudence op de wereld hadden gezet, was Zoë de meest vrijgevochtene. Mijn grootvader was het kakkernestje, of toch bijna. Na hem kwam nog Noëlla, en daartussen een broertje dat het geen jaar heeft volgehouden.

Of ik mijn grootvader vrijgevochten was, weet ik niet. Maar Zoë was zijn lieveling, of beter, hij was haar lieveling. Ze was een jaar of twaalf ouder dan hij en nam meer zorg voor hem op zich dan Prudence, die meer dan twintig keer zwanger was geweest tussen 1901 en 1926. In zijn tuinhuisje, waar we samen vele uren doorbrachten, sprak hij vaak over haar. Tante Zoë in Tillsonburg, Ontario, zei hij altijd voluit. Toen Zoë stierf, was het de eerste en enige keer dat ik mijn grootvader heb zien huilen. Al is grienen een beter woord: als een klein broertje.

Zoë’s zonen waren haar voorgegaan naar Canada, begin jaren vijftig: Joseph, die Joe werd, en Lucas, die Luke werd en voor ons altijd Lu bleef. Lu was toen amper zeventien en kwam net van de koksschool. Twee kloeke Brugse beren die vertrokken, op zoek naar een beter leven. Ze hadden kunnen doen wat zoveel Synaeves vóór hen hadden gedaan: een plaats zoeken achter de toonbank in de Bon Marché of de Innovation in de Steenstraat, of boer worden in Frankrijk, waar een deel van de zestien was blijven hangen. (Dat was na 1937, toen August verarmd en ontgoocheld uit Normandië was teruggekeerd, na een landbouwavontuur waar in de familie nooit meer over gesproken werd. Toch niet als ze nuchter waren.)

Maar de broers kozen dus het ruime sop. In Ontario probeerden ze het eerst in de tabak, die toen nog niet zo ongezond was als nu. Joseph ging later de meubelen in en begon Joseph’s Furniture, met filialen in Tillsonburg en de gemeenten errond. Lu trouwde met Nicole, ook een West-Vlaamse, en in 1961 begonnen ze samen een reisbureau.

Toen hij zijn reisbureau had overgelaten, heette het bij de familie in Brugge dat Lu binnen was. Dat werd niet zonder afgunst gezegd, of was het bewondering? Hij reisde met Nicole van de ene cruise naar de andere, van de Bahama’s naar Bonaire en Curaçao, en weer terug naar Tillsonburg. Korting kreeg hij levenslang, want in zijn carrière had hij ontelbare reizen aan de Tillsonburgers verkocht.

Als kind hoorde ik de verhalen. Dat Lu op een cruiseschip met Paul McCartney had gezeten en dat ze voorwaar samen hadden gedineerd. Paul fucking McCartney, aan tafel met een manneke dat voorbestemd was om zijn hele leven in loondienst te staan, bij meubelen Jonkheere in de Wollestraat of in een restaurantkeuken.

⁂

Wanneer Lu dan eindelijk eens in Brugge was, wilde iedereen bij hem in de buurt zijn. Hij was een magneet die de familie bij elkaar bracht. In mijn ogen was hij een grote meneer, altijd mooi in het pak, iemand die het gemaakt had daarginder. Later wilde ik ook zo’n menirtje worden, met een blazer en een das.

Lu rookte als een ketter, en dat kon hij even goed als vloeken. Uit Canada bracht hij sloffen mee, rode pakjes Du Maurier, korte sigaretten met Premium Virginia-tabak. Hij stak de ene op aan de andere. En toen ik oud genoeg was om te roken (wanneer ben je dat?), gaf hij me een pakje of drie. Ik koesterde ze en zette de lege pakjes tussen mijn boeken in de kast.

Na het middagmaal bij opa en oma kwam er een petit Calvados op tafel, uit dezelfde Normandische grond die August terug had uitgebraakt. Dan haalden mijn grootvader en Lu herinneringen op aan het boerenhof in Beaulieu, aan de jeugd die ze daar gedeeld hadden. Mijn grootvader was twaalf toen Lu geboren werd. Lu noemde hem noenkel Milo, of in het Engels: my favorite uncle. Ook voor de Canadese tak bleken emoties een andere taal.

Maar wie hen zo zag zitten, rokend, met een Calvados voor hun neus, terwijl ze praatten over de mastellen die Prudence (voor de ene zijn moeder en voor de andere zijn grootmoeder) bakte voor het kerkvolk, wist dat die twee elkaar doodgraag zagen. Ik ben een van de laatsten die kunnen getuigen dat het zo was. Daarom schrijf ik het op.

⁂

Ook mijn vader had een flinke boon voor nonkel Lu. Hij zou het nooit toegeven, maar hij was een materialist, en Lu was een succesvol ondernemer, een man met standing en charisma. Lu was ook ereconsul, geloof ik. In de ogen van mijn vader was Lu een van de weinige familieleden die echt in het leven geslaagd waren.

En Lu maakte radio. Zestig jaar lang presenteerde hij in Ontario de Belgische radio. Er woonden op een gegeven moment vijfenzestigduizend Belgen in de streek, zei Lu, de meesten uit Vlaanderen, en hij zei het alsof hij ze allemaal persoonlijk kende. Elke zondagnamiddag, tussen twee en drie, bracht hij hun het nieuws van het thuisfront. In die hoedanigheid kreeg hij zelfs Willy Lustenhouwer zover dat die de oversteek maakte, om op te treden voor de uitgeweken Vlamingen en te gast te zijn in Lu’s Belgian Hour. Lustenhouwer, de man van Ziejje van Brugge, die later in de Stadsschouwburg zijn one-man-shows zou geven.

Mijn vader spiegelde zich aan Lu. Maar Lu was succesvoller, vond hij, want hij was tenminste geen loonslaaf. En dat kwam, volgens mijn vader, omdat Lu een Vanmaele was. Die hadden het ondernemen in het bloed. Dat waren durvers, geen schijtluizen zoals de Synaeves, die het mislukte Frankrijkavontuur van August hadden geïnternaliseerd.

⁂

Ergens in het begin van de jaren tweeduizend kreeg Lu last van zijn tikker. Dat had hij dan weer wel van de Synaeves. Dat en een aneurysma zijn de klassiekers.

Lu ging te rade bij mijn vader, die in de medische sector werkte. Wat moest hij doen? Een stent? Medicatie? Een operatie? Mijn vader maakte afspraken, belde dokters en specialisten en won overal raad in. Hij wilde nonkel Lu een langer leven gunnen.

Mijn grootvader was toen al overleden. Longkanker, na een rokerscarrière van meer dan zestig jaar. Behalve wijlen Georges Micholt heb ik nooit iemand gekend die liever rookte dan mijn opa. Hem en nonkel Lu misschien.

Mijn vader vond dat Lu het best hier geholpen kon worden, waar de zorg beter was, en goedkoper dan in Canada. Hij stelde van alles voor: een operatie door een specialist die een persoonlijke vriend was, de nieuwste medicatie waar hij via zijn werk aan kon geraken, een stent. Maar koppigheid was een ander familietrekje, en Lu wuifde alles weg. Een pilletje, dat wel. En hij was gestopt met zijn Du Mauriers. In Canada, zei hij, roken de mensen ‘alsan’ maar minder.

Toen Lu terug naar Tillsonburg vertrok, zei mijn vader dat het misschien de laatste keer was dat we hem zagen.

Voor mijn vader was dat ook zo. Hij stierf op 1 mei 2005, de Dag van de Arbeid, een zondag. Hoogstwaarschijnlijk aan een hartaderbreuk, al zullen we het nooit zeker weten. Die voormiddag had hij nog een Dunhill met Premium Virginia gerookt bij mijn grootmoeder in Sint-Kruis, voor hij naar zijn bureau aan de Spiegelrei vertrok. Daar had hij een eigen consultancybedrijf uit de grond gestampt, een beetje met het beeld van Lu voor ogen, denk ik, om de vloek van August te breken en eindelijk zelf ondernemer te zijn. Wie weet had hij later nog cruises gemaakt. Er bestond geen grotere McCartneyfan dan mijn vader.

⁂

Lu en Nicole werden ouder en zakten met steeds grotere tussenpozen af naar Brugge. We verloren het contact. Af en toe informeerde ik bij de jongere generatie in Canada. We hoorden waaien dat Nicole ziek was, dat het grote vergeten begonnen was, en dat Lu zich kranig hield en voor haar bleef zorgen, omringd door de familie daarginder.

De laatste keer dat ik hem zag, was in 2011, op het trouwfeest van mijn zus. We hebben niet veel gepraat. Ik zat toen niet goed in mijn vel en voelde me in zowat alles het tegendeel van Lu. Maar ik ben aan hem blijven denken. Lang nadat de Du Maurier uit de rekken van de krantenwinkel verdween, bleef ik sigaretten roken met goudblonde Virginia, de beste en de duurste. Fake it till you make it, of zoiets. Drie jaar terug ben ik ermee gestopt, dik tegen mijn goesting.

Het moet rond die tijd geweest zijn. We waren met het gezin in Ambleteuse. Ik zat aan het raam en keek hoe de zon onderging achter Fort Mahon, toen mijn gsm overging. Een onbekend nummer, landcode 001.

‘Tijs? ’t Is hier Lu. Ken je me nog?’

‘Godverdomme, waar gaan we dat nu schrijven! Noenkel Lu!’

Hij vertelde over Nicole, dat de zorg voor haar zwaar woog, en dat hij die verdomde Canadese winters nooit gewoon was geworden. Lu kon nog altijd vloeken, en dat stelde me gerust.

Toen vertelde hij over de familie in Normandië. Dat daar nog iemand leefde, een man die ooit een van de zussen van mijn grootvader het hof had gemaakt, en die dingen wist over de Synaeves waar niemand ooit van gehoord had, zelfs de kinderen niet. Over August, en hoe die daar bedrogen was door een notaris en een gewetenloze Vlaming, die onder één hoedje speelden.

‘En de pastoor zat er ook mee in, Tijs. Je moet daar naartoe. ’k Ga je zijn nummer bezorgen.’

Ik dacht aan mijn vader. Aan de schijtluizen. Als het waar was, dan was August geen mislukkeling geweest maar een bedrogen man. Dan droegen wij al drie generaties de last van een schaamte die niet de onze was.

Lu was negenentachtig. Hij had alle records van de Synaeves verpulverd en klonk nog altijd levenslustig, zijn taal doorspekt met dat pittige Brugs dat hij nooit verleerd was. Door Lu dat lach ik met stadsgenoten die een paar jaar weg zijn uit Brugge en plots hun taal kwijt blijken, ingeruild voor een bekakt Gents uit het Miljoenenkwartier, of zoiets.

‘Je klinkt verdikke goed, Lu.’

‘Danke, Tijs. ’k Voelen me goed. Maar ’k ben een tikkende tijdbomme. Aneurysma. ’t Kan vanbinnen ieder moment springen. ’k Pakken iedere dag zoals hij komt.’

‘Die loopt op zijn laatste benen,’ zei ik tegen mijn vrouw, die naast me in de zetel zat. Daarna keken we met onze dochter naar een nieuwe aflevering van Met Vier in Bed, een traditie als we aan de Opaalkust zijn. ‘Ik denk niet dat ik hem nog ga zien.’

Het nummer van de man in Frankrijk is nooit gekomen. Van Lu hoorde ik niets meer.

⁂

Met het afgeleerde roken vergat ik ook Lu een beetje. Ik was bezig een nieuw leven op te bouwen, dat de laatste jaren vooral in en rond de Stadsschouwburg draait. Een gouden kooi, maar ook een plek waar ik kon groeien, en waar de vloek van August stilaan zijn greep verloor. Niet omdat ik alsnog slaagde, maar omdat ik niet langer een ander wilde zijn. In een theater leer je dat applaus pas na hard werk komt, en dat een kostuum ook maar een kostuum is.

Maar ook in een theater heb je baaldagen. Alleen kun je je die niet permitteren, want the show must go on.

Net toen het me toch te veel werd, vloog de artiesteningang open.

Er viel een oude man binnen. Letterlijk. Aan zijn arm hing een vrouw die hem rechthield, of hij haar.

‘Lu? Ziej gie dadde? Wa doej gie ier, godverdomme!’

Door de tranen zag ik hem waarlijk staan. Noenkel Lu. Arm in arm met zijn zus Cécile, die later net als hun broer Dany naar Canada was uitgeweken en die ik nog nooit in levenden lijve had gezien.

‘Awel ja,’ zei Lu. ‘Denise, onze nicht, zei da gie hier werkte. Dus we peisden, we springen ne keer binnen.’

Niemand had geweten wanneer hij zou komen. Met Lu weet je nooit. En daar stond hij, op de dorpel waarover Lustenhouwer ooit binnenkwam.

In gedachten zat ik terug in het huis van mijn grootouders in de Vijversdreef in Sint-Kruis. Twee mannen zij aan zij, een glas Calvados voor hun neus, elk met een Du Maurier tussen de vingers. Dat glas zal ik zelf niet meer drinken, daarvoor zit er nog te veel van August in mij. Maar ik kreeg verdomme zin in een sigaret, met die heerlijke honingblonde Virginiatabak. Ondanks de dokter, die onlangs nog zei dat ik moest beginnen op te letten met mijn hart, nu de vijftig aan de einder opdoemt.

Ik stak er geen op, maar ik hield Lu vast. Niet meer in het pak meer zoals vroeger, maar nog even onberispelijk. Vanbinnen klopte nog altijd die tikkende tijdbomme, die het al meer dan negentig jaar volhield en elke voorspelling had overleefd. Die van mijn vader. Die van mij.

Tijs Synaeve

(Foto 1: Lu, gezeten naast mijn grootvader en grootmoeder, jaren ‘60 (sin dato), Sint-Kruis © Paul Synaeve (+); foto 2: Lu en Cécile op bezoek in de Stadsschouwburg van Brugge, 22/10/2026)

Op 4 januari vorig jaar hoorden de vrijmetselaars van loge La Flandre tijdens hun bijeenkomst een luide klap. Het raam boven de deur lag aan scherven en op de vloer lag een kassei. Tot op vandaag weet niemand wie de steen gooide. Gelukkig vielen er geen gewonden, of zelfs doden, dan was dit een aanslag geweest en nationaal nieuws.

Vorige week vloog er opnieuw een steen door een raam in de Beenhouwersstraat. Aan de overkant dit keer, bij Vrijplaats Brugge, het regenbooghuis waar de holebi- en queergemeenschap van onze stad samenkomt. Het is niet de eerste keer dat het huis geviseerd wordt.

Ik weet niet of het telkens dezelfde hand was, maar ik weet wel wat beide huizen gemeen hebben. Het zijn plekken waar mensen samenkomen om vrij te denken en zichzelf te zijn. Het vrije denken huist daar dus al enige tijd want het pand van Vrijplaats was vroeger het vrijzinnig centrum De Sleutelbrug. Wie daar een steen door het raam gooit, mikt dus op de morele fundamenten waarop dat huis rust.

Enkele politici hebben inmiddels de aanval veroordeeld, en terecht. Verder bleef het stil. Stil bij de kunstenaars, de culturo’s en de lokale schrijvers, in de kringen die zichzelf graag progressief noemen. Ik reken mezelf daar evengoed bij. Toen Dalilla Hermans in het voorjaar van 2023 werd overspoeld met racistische haat, stonden enkele honderden mensen voor het stadhuis. Een maand later filmde Dries Van Langenhove zichzelf in een Brugse winkel met een Progress Pride-vlag aan de gevel en noemde die vlag een pedofielenvlag. Unia, çavaria en Casa Rosa dienden klacht in. Toen werd er wel gereageerd. Maar waarom blijft het nu zo stil? Misschien omdat een steen minder lawaai maakt dan een video op sociale media. Misschien, en dat begrijp ik, omdat het nieuws uit Washington, Parijs en Kyiv ons hoofd al genoeg aan het tollen brengt. Of misschien omdat we denken dat het in Brugge wel meevalt.

Wel, het valt niet mee. Volgens ILGA-Europe namen geweld en haat tegen holebi’s en transpersonen in België vorig jaar toe, ook vandalisme tegen ontmoetingsplaatsen. Het regenbooghuis in Verviers werd herhaaldelijk vernield. Een Vlaamse studie stelde vast dat een op de vijf scholieren tussen zestien en achttien geweld tegen een homo aanvaardbaar kan vinden. In 2018 was dat nog minder dan een op de tien. Je zal vandaag zestien zijn en uit de kast willen komen. Amper veertien procent van de slachtoffers stapt naar de politie. Wat niet gemeld wordt en niet in de krant komt, bestaat voor de meeste mensen gewoon niet. Daarom moet erover geschreven worden, ook als het maar om één steen gaat.

In april 2023 stal een groep hooligans in Eindhoven de regenboogvlag van het COC en werd een vrijwilliger voor het gebouw in elkaar geslagen. Dezelfde nacht werden in Groningen medewerkers van een dragbar en een holebicafé aangevallen. Het COC riep iedereen op om de zaterdag nadien de regenboogvlag uit te hangen, en in tal van steden, van Amsterdam tot Roermond, gingen de vlaggen omhoog. Deventer deed er nog iets bij. Daar werd de Wilhelminabrug over de IJssel ‘s avonds in regenboogkleuren verlicht, zodat de hele stad het kon zien.

In Arnhem trokken vandalen vlaggen met mast en al uit de grond. De stad hing dezelfde dag nieuwe vlaggen op, deed aangifte, en ‘s avonds stonden er zo’n tweehonderd mensen op die plek. Toen in Harrisburg, Pennsylvania, iemand met een baksteen de deur van het plaatselijke LGBT-centrum insloeg, gaf het centrum de avond nadien een feest, onder het motto throw parties, not bricks. In het Canadese Langley werd een regenboogzebrapad zo vaak vernield dat het bestuur er camera’s liet plaatsen. Dit jaar kon de politie dankzij camerabeelden foto’s van de verdachten verspreiden en hen berechten.

Een camera lost niet alles op, maar een donkere hoek nodigt uit. Op de hoek van de Speelmansrei met de Beenhouwersstraat is het ‘s avonds iets te donker. Betere verlichting en een camera zouden er geen overbodige luxe zijn. Ook het gerecht heeft een rol. Een homofoob motief kan in ons land als verzwarende omstandigheid gelden. Dan moet het ook zo onderzocht worden, en niet afgedaan als kwajongensstreek.

Het mooiste antwoord kwam nochtans uit de Beenhouwersstraat zelf. Na de steen van januari zette La Flandre de deuren open, voor het eerst in meer dan honderd jaar. Op Open Monumentendag mocht iedereen binnen en de plaatsen waren in een mum van tijd volzet. De kassei zelf werd, zo hoor ik, intussen een kunstwerk. Op een steen antwoordden ze met een open deur.

Dat kunnen we herhalen. Laat de culturele wereld naar Vrijplaats komen. Lees er voor, speel er muziek, hang er werk aan de muur. Organiseer een avond waarop beide deuren in de Beenhouwersstraat tegelijk openstaan en de straat ertussen volloopt. Gooi feesten, geen stenen.

En voor de Geert Noelsen onder ons, zij die liever rekenen dan hopen: open steden zijn welvarende steden. Het Open for Business-rapport vergeleek vorig jaar 149 steden wereldwijd. In de meest inclusieve steden lag de score voor menselijk kapitaal vier keer hoger dan in de minst inclusieve, en ook op innovatie deden ze het beter. Kopenhagen stond bovenaan. De Amerikaanse stedenonderzoeker Richard Florida legde al meer dan twintig jaar geleden het verband tussen steden waar homo’s en kunstenaars zich thuis voelen en steden waar talent en bedrijvigheid neerstrijken. Dichter bij huis merkte het cgso in 2023 dat jonge queer Bruggelingen steeds vaker uitwijken naar Gent of Antwerpen om er zichzelf te kunnen zijn. Een vergrijzende stad als Brugge kan zich dat niet permitteren.

Brugge kent beide kanten van dat verhaal. In de vijftiende eeuw was dit een open handelsstad waar Italianen, Castilianen en Hanzekooplieden hun huizen hadden. Dezelfde stad liet tussen 1385 en 1515 negentig mensen terechtstellen voor sodomie. Geen stad ten noorden van de Alpen vervolgde zo fel, wat ook nog aan bod kwam zelfs op de eerste editie van het Belfort Vertelt. Openheid is hier nooit vanzelfsprekend geweest. Ze moest telkens opnieuw bevochten worden.

Aan het begin van de Beenhouwersstraat ligt een brug die naar een sleutel is genoemd. Wat zou ik die graag eens zien oplichten in alle kleuren van de regenboog.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam.

(Foto: gevandaliseerde voorruit van de Vrijplaats in de Beenhouwersstraat, 15 oktober 2026, © Pieter Vanroose, via Facebook; foto 2: Wilhelminabrug in Deventer, via Indebuurt.nl)

Geraadpleegde bronnen:
VRT NWS: loge La Flandre opent deuren tijdens Open Monumentendag
Het nieuws van West-Vlaanderen: opening Vrijplaats en geschiedenis van het pand
Rainbow Cities Network: Vrijplaats Brugge, beheerd door het cgso
VRT NWS: honderden mensen voeren actie aan het stadhuis
Unia: klacht tegen Dries Van Langenhove
Focus-WTV: klacht na uitspraken over pridevlag in Brugge
Belga: geweld en haat tegen LGBTQIA+ in België gestegen
NL Times: regenboogvlaggen in heel Nederland na geweld in april 2023
Hart van Nederland: steunbetuiging in Arnhem na vernieling van regenboogvlaggen
Attitude: LGBT-centrum in Pennsylvania aangevallen, met het feest de avond nadien
CTV News: camera’s aan het regenboogzebrapad en beelden van de verdachten
IMD: samenvatting van de City Ratings 2025
Open for Business: City Ratings 2025, met Kopenhagen bovenaan
Het Entrepot: oproep van het cgso
Medievalists.net: samenvatting van Marc Boone, Journal of Medieval History (1996)
Academia.edu: Mogelijke verklaringen voor de sodomierepressie in Brugge, Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis (2020)

Zaterdagochtend haal ik, zoals elke week, mijn kranten bij De Reyghere. Met de kranten onder de arm zwaai ik naar de ober van Craenenburgh. Ik vertel hem dat een dronken onverlaat vannacht een van zijn terrasstoelen heeft meegenomen. Die stoel staat nu in de Wollestraat, zeg ik, keurig, alsof hij daar altijd heeft gestaan, en ik toon hem de foto die ik zonet nam. De ober zucht. Dan haalt hij toch een brede glimlach tevoorschijn, voor de volgende die een koffie bestelt.

Aan de Rozenhoedkaai poseren toeristen voor het mooiste zicht op de stad. Ze lachen en struinen ogenschijnlijk zorgeloos door de straten. Ik zoek in hun gezichten, en in die van de Bruggelingen die hen rinkelend voorbijfietsen, naar wat ik zelf voel. Hebben zij ook schrik dat de wereld zoals we die kenden voorbij is? Vragen zij zich ook af of er oorlog komt?

Niet weten of het ook door de hoofden van de mensen rondom je speelt, is een vreemde gewaarwording. We doen alsof het vrede is. Sinds gisteren weet ik niet meer zeker of dat klopt. Ik ben rusteloos en krijg het maar moeilijk uit mijn hoofd.

Vorig jaar zat Joris Luyendijk in De Ongelooflijke Podcast en leek hij even de controle te verliezen. De Verenigde Staten hadden ons verraden, zei hij. Wij in de Lage Landen leefden alsof het hier de Efteling was. Het gesprek werd de meest gedeelde Nederlandse podcastaflevering, en voor velen het bewijs dat een begaafd journalist zijn koers kwijt was. Een meltdown, heette het. Sommigen vonden het grappig. Ook ik dacht dat hij overdreef. Een jaar later kwam hij terug om te zeggen dat hij stopte als journalist en dat we moesten mobiliseren.

Anderhalf jaar na die eerste uitbarsting is zijn fameuze meltdown werkelijkheid geworden.

Op 11 oktober liet Donald Trump weten dat Oekraïne een nieuwe president nodig heeft. Hij verwijt Volodymyr Zelensky dat de dieselprijs in Amerika stijgt, omdat Oekraïense drones Russische raffinaderijen in brand zetten. Een dag eerder had Elon Musk op X geschreven dat Zelensky te ver gaat. Op 14 oktober verloren Oekraïense dronepiloten plots het contact met hun toestellen. Starshield, de militaire variant van Starlink, haperde.

Vrijdag bracht The Telegraph het verhaal achter die storing. Volgens vier bronnen stapte Musk zelf naar Trump met het voorstel om de verbinding in Oekraïne te vertragen, en volgens een van hen stemde Trump in. Sindsdien wijzen ze naar elkaar. Wie de knop indrukte, doet er weinig toe. Oekraïne heeft dat netwerk nodig om Russische aanvalsdrones uit de lucht te halen voor ze een flatgebouw raken, een school, een brug, een ziekenhuis. Terwijl het signaal hapert, bombardeert Rusland verder.

Diezelfde Musk kreeg eind augustus van Zelensky nog de Orde van de Vrijheid, een van de hoogste onderscheidingen die Oekraïne te geven heeft. Voor zijn verdiensten bij de bescherming van mensenlevens, stond in het decreet. We zijn amper zeven weken later.

En dan zijn er de Amerikaanse soldaten in onze gewesten. Eind vorig jaar waren er volgens het Pentagon zo’n achtenzestigduizend vast gestationeerd in Europa, ruim zesendertigduizend alleen al in Duitsland. In Kleine Brogel liggen Amerikaanse kernwapens, wat iedereen weet. Ze heten onze bondgenoten. Luyendijk vroeg hardop wat er gebeurt als ze dat niet meer zijn. We lachten: gekke Luyendijk toch, die hysterische betweter!

Willen jullie dan niet schreeuwen? Zijn jullie niet boos? Voelen jullie je niet verraden? Ik wel. Europa is op de meest verachtelijke manier genaaid door een president en zijn bende oplichters. We zitten de facto in een militaire alliantie met een mogendheid die ons vijandig gezind is, en die hier haar soldaten heeft staan. Dat Trump het op een akkoordje gooit met de Slachter van Sint-Petersburg, een man die geen ander plan heeft dan de uitroeiing van het Oekraïense volk, is een misdaad van de ergste categorie. In een rechtvaardiger wereld brachten ze de rest van hun dagen samen door, in een cel in Den Haag.

En Musk? Ik betrap mezelf erop dat ik bij elke Tesla in de straat het woord collaborateur denk. Zet dat ding aan de kant, wil ik roepen. En kom me niet vertellen dat je de auto los moet zien van de man, dat geniën nu eenmaal zo zijn.

Misschien woog alles zwaarder omdat onze dochter de hele week van huis was. Midweek met de scouts, de tijd van haar leven, op een klassieker na: een korte maar hevige opstoot van het norovirus bij de helft van de groep. Op zaterdag staat ze met haar scoutsvriendinnen en -vrienden onze met duivenstront overladen Arona te wassen, voor hun jaarlijkse geldinzameling. Met evenveel enthousiasme als altijd. De sombere gedachten verdwijnen als ik die levenslust zie. Het is allemaal zo erg niet, denk ik.

Maar de onrust blijft. Midweek, midterms. Op 3 november trekt Amerika halverwege Trumps termijn naar de stembus, en nu is het de MAGA-beweging die in een echte meltdown zit, en wie panikeert, bijt. Wij mogen ons vasthouden aan de takken van de bomen. Mijn dochter is van haar midweek thuisgekomen, moe en gelukkig. Of Amerika na zijn midterms ooit nog thuiskomt, weet niemand.

Gramsci had een woord voor zo’n tijd: het interregnum, waarin het oude sterft en het nieuwe nog niet geboren kan worden. In die tussentijd, schreef hij, duiken de meest uiteenlopende ziekteverschijnselen op.

Diezelfde zaterdag steekt een groep gemaskerde relschoppers het stadhuis van Limoges in brand, na een betoging tegen de hoge levensduurte. Meer dan een half miljoen Fransen zijn die dag de straat op gegaan. Het gebouw stond er sinds 1883. Op de beelden die viraal gaan, zie je de toren in de vlammen ineenstorten. Ook in Brussel is het opnieuw onrustig. De politie moet er het Beursplein schoonvegen, en barricades van deelfietsen gaan in vlammen op. De burgemeester van Limoges zegt dat er een monument brandt, maar niet de Republiek. Ik hoop echt dat hij gelijk heeft.

Op sociale media roepen mijn rechtse vrienden om herstel van de orde. Sofort, stante pede! Spuit de straten schoon, stuur het leger. Vraag het gerust aan Trump, denk ik dan, hij heeft hier troepen genoeg. Mijn linkse vrienden schrijven dan weer iets te vertederd over de jongeren die in opstand komen. Ik denk niet dat een van beide gelijk heeft en ik hoop eerlijk gezegd dat onder al die zekere analyses en nog zekerdere oplossingen dezelfde angst schuilt als bij mij. Dan hebben we tenminste iets gemeen.

Dat gemekker over en weer heeft geen zin meer. De speeltijd is voorbij. Kinderboerderij De Lage Landen is tijdelijk gesloten.

Wie nu nog denkt dat er vrede komt door geen wapens te maken en als Troetelbeertjes regenboogjes uit onze buik naar Poetin te stralen, vergist zich. We moeten herbewapenen, als razenden, en onze eigen systemen bouwen. Met hun Starlinktruc hebben Musk en Trump getoond dat ze met één druk op de knop alles kunnen platleggen. Democratie en vrijheid wegen daarbij niets.

Maar wapens alleen maken ons niet weerbaar. De Europese Commissie raadt ons sinds vorig jaar aan om voor drie dagen voorraad in huis te hebben. Sla gerust water, batterijen en een radio in. Als het erop aankomt, telt vooral of we op elkaar kunnen rekenen. Ook daarin heeft Luyendijk gelijk: de tijd van het individu is voorbij, als we weerbaar willen zijn tenminste. Veerkracht is geen voorraad blikken ravioli en bonen in tomatensaus. Onze kracht zit in onze samenhang.

Die samenhang bouw je niet in je eigen ivoren toren op sociale media, maar op straat. Niet om er met duizenden afzonderlijk een marathon te lopen, het ultieme ritueel van de allerindividueelste beleving, maar om elkaar te ontmoeten, in onze buurt, onze wijk, onze stad.

Onze grootouders hadden hun volkshuizen, fanfares, mutualiteiten en hun koffiehuizen waar de krant op tafel lag en luidop werd besproken. We hebben het meeste ervan afgebroken of verbouwd tot appartementen, en zijn thuis gaan zitten met een scherm en een stapel streamingabonnementen. Misschien heb ik mijn dochter onderschat. Met haar emmers, haar sponzen en haar kameraden rond een vuile auto doet zij net datgene wat ik hier zit te bepleiten.

Het kan nog, nu het nog kan. In het theater, waar je twee uur naast een vreemde zit en samen stil wordt. In het buurtcafé, waar de krant weer op de toog moet gaan liggen. In het filosofiecafé van het Masereelfonds, waar mensen over democratie van mening verschillen en daarna samen een pint drinken. Op een speelstraat, een buurtfeest, in een gemeenschapshuis. In 1996 bezetten duizenden mensen op oproep van Reclaim the Streets een Londense autosnelweg om er een straatfeest te houden. Het begint bij wie de stoel uit de Wollestraat terugdraagt naar de Markt. En bij de buurman met de Tesla, die we straks ook nodig zullen hebben.

Zaterdagavond kom ik toe in de MaZ. Bloed speelt er, de postmetalband van mijn collega Toon Soete, zijn broer en zijn zus. Een band die Bloed heet en uit één familie bestaat. Ik had het niet beter kunnen verzinnen.

De eerste akkoorden komen als een muur op me af. Ze vullen mijn hoofd tot in de verste hoeken, tot er geen plaats meer is voor Starlink, voor Limoges, voor de stoel in de Wollestraat. Overweldigende muziek, in een overweldigende tijd. Misschien net daarom vind ik er rust.

Voor het eerst in dagen.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam.

Foto: meegenomen terrasstoel in de Wollestraat, eigen opname, foto 2: Joris Luyendijk in de Ongeloofelijke Podcast, april 2025; foto 3: het brandende stadhuis van Limoges, 17/10/2026, © The Sun; foto 4: poster van Reclaim the Streets, Wikipedia. Video: Bloed in de MaZ, 17/10/2026

Lang voor er publiek binnenkomt, is hij er al. Aan de mengtafel in de zaal, op zijn knieën bij een kist vol kabels, of op de lichtbrug, waar hij een spot richt op de plek waar straks een artiest staat. Ik kom Toon Soete tegen op alle uren van de dag, want hij is technicus in het huis waar ik werk.

Toen decors nog aan touwen hingen en met katrollen omhoog werden getrokken, bestond er een eenvoudig ritueel. De toneelmeester sloeg twaalf keer snel met een stevige stok op de vloer: iedereen naar zijn plaats. Dan volgden drie trage kloppen. Daarmee lieten de technici onder de scène, in de toren en aan de overkant van het podium weten dat ze klaar waren. Vandaag gaat dat meestal met een headset. Maar ik moet aan die drie kloppen denken als ik Toon aan het werk zie. Hij is de collega die altijd even nagaat of iedereen nog aan boord is. Die wacht op een ander als het even wat minder gaat. Die voor een artiest het dingetje regelt waar die zelf nog niet aan had gedacht, nog voor iemand erom vraagt. En vooral: Toon haalt het beste uit een ander zonder dat die ander het merkt. Dat heet métier.

Een theater draait op een ploeg van een twintigtal technici, mensen in het zwart die zelden een buiging kunnen maken. De Amerikaanse theaterhistorica Christin Essin, zelf ooit technicus, interviewde er meer dan honderd en beschreef hun werk als een ingewikkelde, ingestudeerde choreografie, even creatief als wat acteurs, zangers en dansers op de scène doen. Zo is het. Zonder die ploeg staat elke artiest in het donker op een lege scène, zonder versterking. Toon is één van hen. Misschien is hij net daarom zo goed: omdat hij beter dan wie ook weet dat het een ploeg is.

En dan is er de Toon die je op een werkdag niet ziet: achter een drumstel. Ook daar zit hij achteraan en houdt hij de boel bij elkaar. Want wat is een drummer anders dan de technicus van een band? Hij geeft de tel, vangt op en op hem leunen de anderen. Het enige verschil: hier hoor je hem. En hoe.

⁂

Toon speelt in Bloed, met zijn broer Tuur en zijn zus Fieke. Drie Soetes uit Oostende: Toon op drums, Tuur op bas, Fieke op elektronica. Ze wilden al lang eens iets samen doen en begonnen nummers te schrijven. Hun eerste optreden was een try-out in Kinky Star in Gent, hun tweede al meteen een voorronde van Sound Track in De Zwerver in Leffinge. Die wedstrijd kreeg dat jaar 1.133 inzendingen, de meeste ooit voor een muziekwedstrijd in Vlaanderen, en Brent Vanneste van Stake rekende hen in de demojury meteen tot zijn favorieten. In december 2023 werden ze in Brugge, in Cactus Muziekcentrum, een van de drie West-Vlaamse laureaten. Daarna ging het snel. Hun debuut Tranen verscheen in oktober 2025 op dunk!records en is intussen uitverkocht. Dat label uit Zottegem is een begrip in de wereld van postrock en postmetal en perst zijn platen sinds 2018 zelf. Dit voorjaar ten slotte stonden ze op de Forest Stage van dunk!festival. En nu dus in de MaZ.

Bloed wordt postmetal genoemd, een genre dat in de jaren negentig groeide uit de zwaarste hoeken van metal en hardcore, gekruist met de lange spanningsbogen van postrock. Geen couplet en refrein, maar opbouw en ontlading. Stilte, en dan even schrikken van wat erna komt. Riffs als getijden. Neurosis en Isis legden de fundamenten, en Vlaanderen werd, met Amenra en de Church of Ra in Kortrijk, een van de belangrijkste broedplaatsen ter wereld. Bloed hoort in die familie, maar is er het eigenzinnige neefje van. Er staat geen gitaar op de scène. Alleen bas, drums en muren van synths, met een geluid dat veel luider klinkt dan je van drie mensen zou verwachten, iets tussen hardcore, industrial en postmetal.

De recensenten zochten naar beelden en kwamen bij uitersten uit. Rockportaal vergeleek het luisteren met een Twister-mat waarop elke stip een ander genre is, en noemde de plaat een “molotovcocktail” van Nine Inch Nails, Amenra en Mr. Bungle. Brothers in RAW hoorde een Tuur die zijn ziel uit zijn lijf schreeuwt, een zus naast wie Author & Punisher als een koorknaap klinkt, en “de drumvellen geselende Toon”. Luminous Dash plaatste het geluid ergens tussen Fear Factory en Ministry en zag in Bloed “the big next thing” in industrial metal en noise. Het mooiste las ik bij het festival zelf: dat elke compositie doordrenkt is van liefde, angst en passie, en de familiale band tussen de drie blootlegt.

En dan zijn er twee kleine, geniale details. Elke songtitel op Tranen is een woord waar je ‘bloed’ aan kunt hangen. Verlies, Broeder, Rijk, Doop, Druk, Neus, Bad. En de titel zelf natuurlijk: bloedtranen. Het vinyl kwam bovendien in drie edities, één per bandlid. Die van Tuur is bloedrood met bloedspatten, die van Fieke heeft een spatpatroon van bloemen, en die van Toon heet simpelweg Mystery. Uiteraard houdt de technicus zijn kleur voor zichzelf.

Tussen broers en zussen ligt altijd iets wat niet gezegd wordt. Oude rollen, oude rekeningen, de plaats aan tafel. In een band kun je je daar niet achter verschuilen. Misschien is dat wat muziek tussen broers en zussen doet: taal geven aan wat aan de keukentafel vaak niet lukt. Wat je niet kunt zeggen, kun je spelen. Hard, als het moet.

De popgeschiedenis staat vol voorbeelden. Liam en Noel Gallagher maakten van Oasis een slagveld en gingen in 2009 net buiten Parijs met ruzie uit elkaar. Na vijftien jaar stilte stonden ze in 2025 weer samen op een podium. Max en Igor Cavalera, de broers achter Sepultura, spraken na het vertrek van Max tien jaar lang niet met elkaar. De verzoening kwam er via de muziek, in een nieuwe band met de even veelzeggende naam Cavalera Conspiracy (met Igor uiteraard achter de drums). Bloed draagt die naam omdat de bloedband voor de drie Soetes de belangrijkste is. Geboren uit één, zoals ze zelf zeggen.

Eerst, om kwart over acht, is het aan Nachtschade, een Gentse band met de Bruggeling Jens Bruyneel op gitaar en stem, die postblackmetal met een vleugje blackgaze en doom smeedt tot een zware geluidsmuur met atmosferische soundscapes. Denk ook aan Alcest of Deafheaven: woest, dat zeker maar ook, euh, bloedmooi. De band draagt een motto mee over vergankelijkheid: wat bloeit, vergaat ooit, en wat verwelkt, bloeit elders weer op. Nachtschade is ook de naam van een plant. Mooi om te zien, maar er beter niet van eten. Dat lijkt me ook een eerlijke samenvatting van de avond die er zit aan te komen.

Dit alles gebeurt onder de vlag van Brugotta, de werking van CC Brugge voor lokaal talent, die dit jaar tien kaarsjes uitblaast. Beeldende kunst krijgt een plek in Expo Poortersloge en andere zalen in de stad, elk jaar komen er drie huiskunstenaars met Brugse roots bij, en in een jongerentheater maken Brugse jongeren hun eigen voorstelling. De muziek heeft haar thuis in de MaZ, waar de Brugotta Club en het café een plek zijn om te experimenteren en te groeien. Dat Bloed en Nachtschade daar passen, is dus bijlange geen toeval: een collega uit eigen huis, een Bruggeling aan de gitaar, een band die zijn eerste grote prijs in Brugge won.

Vanavond dus, zaterdag 17 oktober, in de MaZ in de Magdalenastraat 27. De deuren gaan open om half acht, Nachtschade begint om kwart over acht, om vijf over negen is er pauze en daarna speelt Bloed tot kwart over tien. Het is een staand concert, tickets kosten tussen 4 en 8 euro, met UiTPAS. Neem oordopjes mee. Ik meen het.

Na de pauze gaat het licht uit. Achteraan, waar hij altijd zit, zal Toon aftellen. Ik weet niet tot hoeveel, maar ik vermoed tot drie.

Tijs Synaeve

Tickets: https://www.ccbrugge.be/agenda/bloed-nachtschade-5rxy

Meer info: https://vi.be/platform/Bloed

Luister hier naar het album Tranen:

Foto 1: Bloed met v.l.n.r. Toon, Fieke en Tuur Soete, © Bloed; foto 2: vinylhoes van Tranen; foto 3: Nachtschade, © vi.be

De kroonluchter was al gevallen. Dan werd er gezongen, zuiver en meerstemmig, tot de samenzang ontspoorde in een pompende fuifbeat. In die eerste minuten van Boze geesten zat eigenlijk de hele voorstelling. En meteen gaf Lazarus ook de stand van onze wereld, “before the whole shithouse goes up in flames”, om het met de gevleugelde woorden van Jim Morrison te zeggen.

Lazarus speelde Boze geesten in de Stadsschouwburg. Het is hun vierde Dostojevski, na Idioot, Misdaad en straf en Karamazow. Ze zijn er zo mee vertrouwd dat ze hem intussen gewoon Dosto noemen. Zevenhonderd bladzijden in één avond, met slimme weglatingen en dubbelrollen. Om me heen zag ik wel meer mensen op het puntje van hun stoel.

Mijn vrouw, die een pak slimmer is dan ik, zag het meteen. Dit gaat over nu, zei ze. Over een tijd waarin feiten niet meer tellen en meningen hun plaats innemen, tot die meningen waarheden worden.

Dostojevski wist dat al. Pjotr Verchovenski, de oplichter van dienst, houdt een clubje samenzweerders bij elkaar met niets dan een verhaal. Hij laat hen geloven dat ze één cel zijn in een netwerk dat het hele land bedekt. Dat netwerk bestaat niet. Het bestaat alleen in zijn woorden. Maar zolang zij erin geloven, gehoorzamen ze. Hij wil fabels de wereld in sturen, verhalen die sterker zijn dan de feiten. Verwarring zaaien is geen bijwerking van zijn politiek. Het is zijn politiek.

Bij Lazarus draagt Pjotr een wit pak. Hij wil zelf niet op de troon, hij heeft een gezicht nodig. Dat gezicht wordt Nikolaj Stavrogin, de uitverkorene, de zoon van de rijke Warwara. Hier is hij niet bijzonder slim en zit hij vol driften. Net dat maakt hem bruikbaar. Ik schreef onlangs over kakistocratie, het bestuur door de slechtsten. Ik had toen beter Dostojevski geciteerd. Een spindoctor voor wie verwarring zaaien en onzin spuien een methode is. Een boegbeeld dat zijn driften voor een programma houdt. Anybody we know, Mr. Stephen Miller?

Op het einde liggen er doden, maar Pjotr leeft en vertrekt gewoon weer. Wie het vuile werk deed, betaalt de rekening. De man in het witte pak niet. Misschien is dat het meest actuele van de hele voorstelling.

Dostojevski haalde zijn inspiratie voor Boze geesten uit de krant. In het najaar van 1869 liet de revolutionair Sergej Netsjajev in Moskou een student vermoorden die aan hem twijfelde. Daarna vluchtte hij, en hij liet het gerucht verspreiden dat hij zelf dood was. Pjotr had het niet beter gekund. In datzelfde najaar opende overigens de Brugse Stadsschouwburg haar deuren, met een komische opera. Het eerste en tot nu toe enige liberale stadsbestuur gaf haar een foyer die buiten verhouding groot is tegenover de zaal. Alsof ze voorvoelden dat hun eigen pauze nog wel een tijdje zou duren.

Ook in het stuk wil de goede burgerij iets voor de stad doen. Warwara organiseert een benefiet voor arme gouvernantes. Iets socio-cultureels, iets verbindends. Dat laatste woord lijdt sindsdien aan hyperinflatie. Het feest loopt volledig in het honderd, en op scène is die chaos heerlijk. Twee grote trommen leveren de klappen bij de vechtpartijen, een blazer laat de haren dramatisch wapperen. Günther Lesage speelt drie rollen, en een daarvan is Fedka, de ingehuurde moordenaar.

Het spelplezier spat ervan af. De vaste kern van Lazarus speelt alsof er niets anders bestaat, en de jonge Fiene Zasada en Anna De Graeve houden moeiteloos stand tussen die oude rotten. Anna staat op hetzelfde podium als haar vader. U ziet het niet, maar als u het weet, ziet u het toch.

Koen De Graeve speelt Stephan, de vader van Pjotr. Een gevoelige intellectueel, een liberaal van de oude stempel, al twintig jaar de huisvriend van Warwara. Hij praat graag en schrijft nooit. Een schrijver, hoort u ergens, is vooral bezig met niet-schrijven. Met opbouwen, met verzamelen. Ik voelde me betrapt. Wie schrijft, weet hoeveel dagen opgaan aan van alles en nog wat, behalve de zin zelf. Dostojevski wist waarom hij van hen vader en zoon maakte. De dromers van gisteren kweken de cynici van morgen. Pas op het einde, als alles kapot is, verklaart Stephan zijn liefde aan Warwara. Midden in de puinhoop staat een liefdesverhaal dat twintig jaar heeft gewacht. Te laat, maar toch komt het.

Er zitten nog meer lagen onder. De doodsangst, en of u die kunt overwinnen. De zin die Dostojevski de zonderlinge ingenieur Kirillov in de mond legde: de mens is ongelukkig omdat hij niet weet dat hij gelukkig is. En een rekensom. Negentig procent volgt, tien procent niet. In het boek is het de theoreticus Sjigaljov die de wereld zo wil inrichten, met een tiende dat alle vrijheid krijgt en negen tienden die kudde worden. Tot welke groep behoren wij? Iedereen denkt bij de tien procent te horen, ook de kudde.

Boze geesten speelt in Rusland. Dat alleen al volstaat om actueel te zijn. Er is oorlog in Oekraïne, en dus in Europa. Ik ben een Europeaan, en in het Rusland van vandaag zie ik een vijand. En toch zette deze voorstelling me aan het denken. Want hetzelfde land bracht Dostojevski voort, met verhalen die zo universeel zijn en tegelijk zo door en door Europees. De Oekraïense schrijfster Oksana Zabuzjko noemde de Russische klassiekers een camouflagenet over de tanks. Ik begrijp wat ze bedoelt, Dostojevski had zelf weinig op met Europa. Maar Boze geesten gaat niet over de Russische ziel. Ik zag vooral een stuk over een provinciestad vol achterklap, hypocrisie, ijdelheid en goede bedoelingen. Het had voorwaar de onze kunnen zijn.

Blijft de vraag wat schrijven nog voor zin heeft, een recensie als deze incluis. Anna De Graeve zei vorig jaar in Knack dat een verhaal iemand kan redden. Ze geloofde in de goedheid van de mens, ondanks alles, en zag die goedheid in elk personage van Boze geesten. Het klinkt naïef, maar na deze voorstelling geloof ik het een beetje met haar mee.

Ik weet niet tot welke groep ik behoor, maar ik weet wel dat ik na de voorstelling wat minder radeloos was. Bij het buitengaan keek ik nog even naar het plafond van de zaal. De luster hing er nog.

Voorlopig.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam.

Alle info: https://www.lazarusvzw.be/nl

Foto 1: Boze geesten, © Lazarus; foto 2: Stephen Miller, adviseur van Donald Trump, foto 3: Boze geesten op scène, © Lazarus.

“Ja, hij zou zeker geweest zijn,” zei ze, net voor het concert van Spain begon. Niemand vroeg wie er bedoeld werd. Een paar maanden geleden werd hij weggerukt uit het leven van een van onze liefste collega’s. Veel te vroeg, zeggen we dan, alsof er verliezen bestaan die op tijd komen.

Ik twijfelde of ik zou blijven want ik kende de band totaal niet. De dagen korten, mijn roman vordert niet zoals ik het wil, de nachten tussen de lange werkdagen zijn kort en er zijn ochtenden waarop ik even moet nadenken welke dag het is. Een mens is soms gewoon aan rust toe. Maar ik ben gebleven, en dat was de enige juiste keuze.

Spain speelde vanavond The Blue Moods of Spain integraal, de plaat waarmee Josh Haden in 1995 debuteerde en die vandaag geldt als een sleutelwerk van wat men slowcore is gaan noemen. Voor de dertigste verjaardag verscheen ze opnieuw, geremasterd op vinyl bij Rhino, en het Britse Uncut gaf haar negen op tien en noemde het een ‘heerlijk loom’ debuut. Haden is de zoon van de legendarische jazzbassist Charlie Haden, maar hij komt uit de punk. Hij vertelde ooit hoe hij als tiener op een concert van de Descendents rondkeek en zag dat niemand echt naar de muziek luisterde, omdat iedereen afgeleid was door de vechtpartijen in het publiek.

Wel, in de Schouwburg luisterde iedereen. Haden vond bindteksten eerst overbodig, en dat was helemaal in orde, want deze muziek vraagt aandacht en weinig uitleg. Maar een derde ver in het concert bloeide hij open, zoals de avond zelf. Hij stak een verhaal af over vinylplaten, wolkenmoleculen en Pasadena, waarvan ik de logica onderweg kwijtraakte, en liet terloops vallen dat Madonna haar Ray of Light eigenlijk aan Spain te danken heeft. Een nummer met die titel staat inderdaad op het debuut, drie jaar voor dat van Madonna. En helemaal uit de lucht gegrepen is het niet: Haden vertelde vorig jaar aan Uncut dat elk groot label hen destijds wilde inpikken, dat Rick Rubin hem kwam ophalen in zijn Rolls Royce en dat Madonna hen wilde tekenen. Wie zoiets heeft meegemaakt, mag al eens een loopje nemen met de waarheid.

Een collega zei achteraf dat hij zelden zulke subtiele gitaarpartijen had gezien. Briljant is het verkeerde woord voor wat we hoorden, subtiel is inderdaad beter. Haden was zesentwintig toen de plaat uitkwam, en toen weigerde hij World of Blue live te spelen omdat het te lang was. Nu is het zijn favoriete nummer van de plaat, en dat hoorde het publiek vanavond, veertien minuten lang. Hij heeft gezegd dat het emotioneel niet eenvoudig is om die liedjes nu te zingen, omdat hij een ander mens is geworden, getrouwd en vader van een tienerzoon. Misschien maakt net dat het zo mooi: een man tegen de zestig die het liefdesverdriet van zijn jongere zelf met tederheid behandelt. Er kan dus nog iets goeds uit Amerika komen, en de mannen van Spain bleken bovendien bijzonder sympathiek.

Hij zou er vanavond zeker geweest zijn, dat geloof ik meteen. Hij kwam graag naar concerten, maar hij was kieskeurig. Liefst iets stevigs, met gitaren, rock of blues. Als het maar echt was, zoals hij. Hij had handen als kolenschoppen en torende boven iedereen uit, maar wie ooit zijn blik kreeg, olijk, met een tikje melancholie, wist dat achter die gestalte een warm mens woonde. Die blik kreeg je niet zomaar. Als je hem had, wist je het. Spain is niet stevig, maar onder die trage laag zit de blues van John Lee Hooker, en echt was het zeker. Ik stelde me voor dat hij achteraan naast me was komen zitten, omdat hij anders iedereen het zicht benam, en dat we na afloop in de foyer nog wat hadden bijgepraat. Het is er nooit van gekomen.

De plaat sluit af met Spiritual, het lied dat Johnny Cash opnam en dat Charlie Haden later met Pat Metheny speelde. Gospelblues waarin iemand smeekt om niet alleen te moeten sterven. Haden is naar eigen zeggen atheïst. Hij schreef het toen hij zich wanhopig en triest voelde en pakte het aan als een schoolopdracht: schrijf een wanhopig, droevig lied in de trant van gospelblues. Ik vind dat een troostende gedachte, dat een van de mooiste gebeden van de jaren negentig huiswerk is van iemand die niet gelooft.

Toch heb ik tijdens dat lied even naast me gekeken.

Ik heb de avond gearchiveerd in de map die ik bijhoud voor zulke gelegenheden: pareltjes op een godvergeten ‘wekedag’, waarop ik eigenlijk naar huis wilde en gelukkig toch in de Schouwburg bleef. Niet episch, daarvoor was het te intiem. Maar wel een avond om in te kaderen.

“Ja, hij zou zeker geweest zijn,” zei mijn collega.

Hij was er.

Tijs Synaeve

Dinsdag stond er een nieuwe woordvoerster achter het spreekgestoelte van het Witte Huis. Katie Zacharia, de zesde al. Ze las haar blad voor alsof ze net had leren spreken, beantwoordde drie vragen en was na veertien minuten weer weg. Ze meldde dat de meetings van haar president recordaantallen lokten, terwijl daar steeds meer stoelen leeg blijven. Op een vraag over inlichtingen voor Oekraïne zou ze later terugkomen. Toen een journalist wilde weten wanneer ze eigenlijk haar advocatenexamen had gehaald, antwoordde ze: toen ik naar China verhuisde.

Het blijft schokkend. En toch schrikt niemand nog van het zoveelste dieptepunt.

Kakistocratie komt uit het Grieks. Kakistos betekent de slechtste, kratos de macht. Een kakistocratie, zoals de VS er vandaag een is, is een land dat geregeerd wordt door zijn minst bekwame, minst geschikte of meest gewetenloze burgers. Een bestuur waarin onkunde, corruptie en ongeschiktheid geen ongelukken meer zijn, maar het wezen zelf van de macht.

Het woord is niet nieuw. In 1876 vroeg de Amerikaanse dichter James Russell Lowell zich al af of zijn land nog een regering van, door en voor het volk was, of eerder een kakistocratie, ten voordele van schurken en op kosten van dwazen. Honderdvijftig jaar later is het weer van dattum. Maar ik had nooit durven denken dat ik nog in zo’n tijd zou leven. En vooral: dat ik het zou moeten uitleggen aan mijn dochter. Hoe leg je haar uit dat er zoiets bestaat als hogere idealen, een sociaal contract, vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid, als ze op sociale media dag in dag uit beelden te zien krijgt van schaamteloze onkunde, die zich tot in het Witte Huis heeft genesteld?

Ik dacht lang dat de slechtsten en de domsten aan de macht kwamen door een fout in het democratische systeem. Een bedrijfsongeval. Iets wat we er af en toe bij moesten nemen. Het zou zichzelf wel herstellen, zoals een rivier na een overstroming terugkeert naar haar oorspronkelijke bedding.

Ik geloof dat niet meer.

De slechtsten komen niet aan de macht ondanks hun onkunde maar ze komen er net door die domheid. En die onkunde wordt verkocht als echtheid. Wie niets weet, heet onbevangen. Wie liegt, heet iemand die zegt wat hij denkt. Wie de regels breekt, heet daadkrachtig. En wie twijfelt, wie leest en nuanceert, wordt verdacht. Elitair! Wereldvreemd! Betweters!

Plato wist het ook al. Hij beschreef een schip waarop de bemanning vecht om het roer. Niemand van hen heeft ooit leren navigeren, en ze beweren bovendien dat navigeren niet te leren valt. Ze bedwelmen de reder, plunderen de voorraad en maken er een feest van. De enige die de sterren kan lezen, wordt uitgelachen. Sterrenkijker, noemen ze hem vol hoon. Een nietsnut. Vandaag plakken we zulke mensen al te snel een etiket op. Of we psychiatriseren ze.

Het gevaarlijkste aan een kakistocratie is niet zozeer diegene die aan het roer staat. Het is het schouderophalen. Eerst komt de verontwaardiging, dan de vermoeidheid, dan de gewoonte. Door de gewenning en de enshittificatie is een schandaal per dag na een tijd geen schandaal meer. Net als het weerbericht. Wie kijkt nog op als het kwik weer eens veertig graden haalt? Neem een Stella en LEEF!

Maar een kakistocratie heeft nog iets nodig. Een vijand. Iemand die de sterren leest en daarom verdacht is.

In Amerika heet die vijand sinds vorig jaar antifa. Een beweging zonder leiders, lidkaart of hoofdkwartier werd met één bericht op het eigen sociale netwerk van de president tot terroristische organisatie uitgeroepen. Antifascist zijn klinkt daar plots als een misdrijf. Terwijl ik mag hopen dat het merendeel van ons antifascist is. Ik alleszins, en ik schaam me er niet voor. Antifascisme is geen scheldwoord maar wel het fundament waarop Europa na 1945 werd heropgebouwd. En laten we daarvoor strijden, desnoods zonder Washington.

Op datzelfde oude continent gaan intussen jongeren de straat op. In Frankrijk al sinds eind september, onder de drie woorden die op de gevel van zowat elke Franse school prijken: liberté, égalité, fraternité. Maar ook bij ons, want tot nader order liggen Luik, Brussel en de andere Waalse steden nog altijd in ons land. Ik vond niets in hun eisen waarvan een mens zou moeten schrikken. Een leraar voor de klas. Een school waar het niet binnenregent. Een inschrijvingsgeld dat een gezin kan dragen. Een busabonnement dat geen onbetaalbare luxe wordt (en als het even kan, ook een halte). Dat is toch geen revolutie? Het is het minimum en maakt deel uit de essentie van ons Europeaan-zijn: solidareit.

Ja, er brandden vuilnisbakken. Er sneuvelden ruiten, er vielen gewonden, er werden honderden jongeren opgepakt. Dat praat ik niet goed. Maar wie alleen kijkt naar de rook die uit de smeulende vuilnisbakken opstijgt, ziet de eenvoudige en essentiële vragen op het spandoek niet meer. En toen het in Luik uit de hand liep, viel ook bij ons al snel het woord antifa.

De voorbije weken, en vanmiddag nog, zat ik aan tafel met jonge mensen. Ambitieus, politiek betrokken, de ene nog linkser dan de andere. Geen radicale vragen, hoor. Wel ook hier: goed onderwijs, betaalbaar en voor iedereen. Hernieuwbare energie. Gelijke rechten. Sociale zekerheid. Huisvesting. Toekomstperspectief. Ze erven een wereld van doorgeslagen kapitalisme, van oorlogen die dichterbij komen, van een klimaat dat ontspoort en een AI die dat toekomstbeeld overneemt en onherkenbaar zal vervormen of vernietigen. En ze zijn het beu, wie zou het niet zijn?

Een kakistocratie valt niet uit de lucht maar ze wordt gebouwd, steen per steen, door gewone mensen die moe zijn, zich vergeten voelen en ergens nog een rekening te vereffenen hebben. Wie hun woede wegzet als domheid, metselt mee. Dat geldt voor de kiezer die zich in de steek gelaten voelt, maar dat geldt evengoed voor de scholier met een spandoek. Misschien zijn het wel dezelfde mensen, een paar decennia uit elkaar.

Wat dan wel? Ik weet het niet goed. Misschien begint het bij iets kleins. Bij blijven benoemen. Bij weigeren te wennen. Bij respect voor wie iets kan, de schaliedekker, de journalist, de verpleegster, de politica, de leraar, de loodgieter, de archivaris, ook als niemand applaudisseert. Bij luisteren naar wie op straat komt voor een dak op het schoolgebouw, een leraar, openbaar vervoer, betaalbare studies, kwaliteitsvol onderwijs, nog voor je hem een etiket opplakt.

Ergens op dat schip van Plato staat nog altijd iemand aan de reling. De avond valt, en het wordt nog donkerder. Rond haar wordt gelachen en gedronken. Ze is zeventien, en morgen heeft ze les.

Als er een leraar is, tenminste.

Tijs Synaeve

Tekst in eigen naam.

Foto: Katie Zacharia, © The Guardian

Het is Week van de Armoede in Brugge. Dat klinkt als een feest, maar dat is het natuurlijk niet. Voor wie in armoede leeft of erin verzeild raakt, is het een wonde die zelden helemaal dichtgaat. Wie dat niet gelooft, moet op woensdagavond naar Kristel kijken, het programma waarin Kristel Verbeke bij vrouwen thuis langsgaat. Het is op dit ogenblik het enige belangwekkende programma op televisie. En mocht iemand nog vragen waarom we een openbare omroep nodig hebben: daarom.

Op ’t Zand werd het startschot van de Week gegeven. Ik wilde erbij zijn, maar ik had me overslapen en moest daarna gaan werken. Het officiële begin heb ik dus gemist. Het echte zag ik even later, op het voetpad. Toen ik met de hond de deur achter me dichttrok, zag ik wat commotie voor Villa Bota. Er lag een man op de grond. Naast hem stond een oudere heer, bezorgd, een beetje hulpeloos. Een ober van de Estaminet had zijn telefoon aan het oor en sprak met de hulpdiensten, terwijl binnen de middagdrukte op hem wachtte.

Ik herkende de man, ik noem hem hier Lazarus, naar de arme uit de parabel, die voor de poort van de rijke lag terwijl binnen gefeest werd. Ik ken hem van de nachtopvang, waar ik af en toe met een collega een shift meedraai als vrijwilliger. Ook in de buurt is hij goed gekend. Hij is nog relatief jong, ik schat eind dertig, en heeft pech gehad. Daarna nog wat pech, ziekte en tegenspoed en ergens houdt dat op een opeenvolging van tegenslagen te zijn en wordt het een leven.

Lazarus was boven zijn theewater. Was het alleen drank? Ik denk het niet. Hij kwam niet meer recht en bleef liggen, maar hij antwoordde wel. Heb je gedronken, Lazarus? Een knikje. Een beetje te veel zeker? Weer een knikje. Heb je pijn? Neen. Heb je vannacht in de opvang geslapen? Hij schudde van neen. Hij rolde met de ogen en zuchtte, zoals ook ik zucht tegen iemand die vragen stelt waarop hij het antwoord al kent.

De ober was intussen terug naar zijn tafels. Ik bleef, terwijl de hond tegen haar gewoonte in rustig ging zitten, tong uit de bek. Veel deed ik niet. Ik bleef met hem praten en lette op zijn ademhaling. Ik wilde vooral zeker zijn dat hij niet wegzakte, dat hij niet zou stikken als hij moest braken. Meer kon ik niet doen.

Even later kwamen twee agenten aangefietst. Ah, het is Lazarus, zei de ene. Het klonk gelaten. Lazarus, wat scheelt er, jongen? Kom, we gaan je eerst rechthelpen. Een beetje te veel gedronken, man? Zal het nog gaan? Terwijl de ene hem ondersteunde, belde de andere de hulpdiensten.

Ze kennen Lazarus maar al te goed. Je zou verwachten dat zoiets slijt. Dat je na de twintigste keer een zucht laat die niet meer voor de man bedoeld is, maar voor de hele malle doldraaiende wereld. Ik heb het niet gezien. Geen greintje agressie, geen spoor van neerbuigendheid. Ze waren kordaat en ernstig. En ze waren, ik vind geen beter woord, mededogend. Ze hielpen hem overeind, hielden hem vast, probeerden tot hem door te dringen. Met zoveel in zijn bloed was dat geen eenvoudige opgave.

Er wordt de laatste weken veel op ‘flikken’ gekakt. Ik heb vooral vakmanschap gezien. En zorg.

In Nederland loopt al langer een debat over wat de politie allemaal moet opvangen. In de Tweede Kamer klinkt het dat zorg leidend moet zijn en dat agenten pas het allerlaatste vangnet zouden mogen zijn. Daar zit, zoals we in Brugge zeggen, eten en drinken in. Een agent is geen psychiater en geen verslavingsarts. Het is niet eerlijk om van agenten te verwachten dat zij de gaten opvullen die in de zorg worden geslagen. Maar wie op een voetpad ligt en niet meer recht kan, heeft geen boodschap aan bevoegdheden. Hij heeft iemand nodig die komt. De politie is dag en nacht bereikbaar, en dat maakt haar vaak de eerste hulpverlener ter plaatse, of ze het wil of niet. Ze is een schakel in de zorgketen, soms de eerste. En helaas, soms ook de laatste die nog komt opdagen.

Dat deze twee agenten die schakel zo goed hebben ingevuld, mag eens gezegd worden. Het siert hen, en het siert de lokale politie. Hun namen ken ik niet, maar ik hoop dat iemand hen vandaag een koffie aanbiedt.

Ik ben niet blijven staan kijken. Het zijn taferelen die we aan het Astridpark genoeg zien, en we mogen ons aan meer verwachten. Wat Vlaanderen en het federale niveau besparen, belandt bij de centrumsteden, bij het OCMW, in de nachtopvang, op het voetpad voor Villa Bota. Geen enkele aanpak, hoe aanklampend ook, doet dat vanzelf verdwijnen. Een hek rond het park evenmin. Dat schuift het probleem alleen een straat op.

Wat ik deze middag zag, was een vangnet. Klein, kortstondig, zonder plan. Een oudere man zonder telefoon zag iemand liggen en besliste dat die hulp nodig had. Een ober op weg naar zijn rookpauze zette even een ander petje op, belde en ging terug naar zijn tafels. Een buurman die te laat was voor het startschot, bleef wachten. Twee agenten wisten wie hij was en wat hij nodig had. Daarna, neem ik aan, een ambulance. Niemand van hen deed iets uitzonderlijks. Ieder deed wat binnen zijn bereik lag en gaf het dan door aan de volgende. Niemand droeg het hele gewicht, en dus bezweek niemand eronder. Maar niemand liet Lazarus liggen.

Daar ligt, denk ik, de sleutel. Niet in één grote aanpak die alles oplost, maar in zulke kettingen, die even ontstaan en weer uiteenvallen, en die ervoor zorgen dat niemand op straat moet creperen. Dat stemt hoopvol en het vraagt geen helden, wel mensen die niet doorlopen.

Hoe het afgelopen is, weet ik niet. Ik maak me weinig illusies. Binnenkort zien we Lazarus vast terug aan het Astridpark, en het zij zo. Hij doet niemand kwaad. Natuurlijk is het voor een buurt niet goed om mensen op de grond te zien liggen. Voor wie er ligt, is het nog minder goed.

In de nachtopvang zeggen ze dat dak- en thuisloosheid voor de meeste mensen een passage is. Een ingrijpende, maar een tijdelijke. Driekwart raakt er uiteindelijk uit. Dat is geen toeval. Dat danken we aan wat we samen hebben opgebouwd: een uitkering die je opvangt als je valt, een ziekteverzekering, een leefloon, een OCMW, een bed voor de nacht. Het sociaal contract, in de droge taal van de administratie. De belofte dat niemand helemaal naar de bodem zakt. Zo’n vangnet houd je alleen overeind met mensen. De nachtopvang ’t Sas zoekt trouwens vrijwilligers, ook voor een shift af en toe. Ik zeg het er maar bij.

Die belofte ligt onder vuur. De Marc Couckes van deze wereld blijven champagne ontkurken. De Geert Noelsen orakelen in De Afspraak dat we meer moeten werken. En de rekening van de besparingsgolf belandt bij wie het minst kan dragen. Bij werklozen wier uitkering afloopt en die aankloppen bij het OCMW van een stad die zelf moet inleveren. Bij Lazarus, en bij de Lazarussen in spe. Het verhaal dat ons verteld wordt, is dat de welvaartsstaat te duur is geworden. In Amerika zie je hoe dat verhaal afloopt: het rijkste land ter wereld, met stoepen als in een derdewereldland. Iemand opvangen kost weinig, vergeleken met wat het kost om hem te laten liggen.

Lazarus lag op de grond voor Villa Bota, de dag dat de Week van de Armoede begon. Ik denk niet dat hij wist welke dag het was. Je zou voor minder gaan liggen. Plat op de stenen, de ogen dicht, in de hoop dat de tsunami die eraan komt gewoon over je heen rolt.

Tijs Synaeve (Tekst in eigen naam)

Foto: agenten helpen een geïntoxiceerde man aan het Astridpark, oktober 2026, eigen opname. Foto 2: Geert Noels gooit zijn helm in de lucht na alweer een passage in de Afspraak, © De Tijd

Wie schrijft, zit dagenlang alleen in de krochten van het eigen hoofd. Ik dacht dat dat een mens vanzelf wat zachter zou maken. Dat afgunst en wrok, gekwetstheid en wraakzucht thuishoorden in bestuurskamers en op partijbureaus, maar niet onder schrijvers. Die hebben het toch goed voor met de wereld? En dus ook met elkaar?

Ik heb me vergist. Het literaire wereldje is een krabbenmand. Wie een klauw over de rand krijgt, wordt door de anderen teruggetrokken. Ze zeggen dat de politiek een slangenkuil is, maar ik zie schrijvers bezig naast wie de gemiddelde politicus een koorknaap lijkt. Een politicus steekt je het mes in de rug en drinkt achteraf een pint met je. Een schrijver drinkt die pint niet. Een schrijver onthoudt.

Soms onthoudt hij heel lang. De Amerikaanse romancier Richard Ford kreeg in 1986 een vernietigende recensie van Alice Hoffman. Hij schoot kogels door een van haar romans en stuurde haar het doorzeefde boek op. Nog eentje? Colson Whitehead kraakte in The New York Times een verhalenbundel van Ford af. Twee jaar later liep Ford hem tegen het lijf op een feestje. Hier heb ik op gewacht, zei hij, en hij spuwde Whitehead in het gezicht. Een decennium later liet hij nog weten dat hij er geen haar anders over dacht.

Gore Vidal, die ooit met Norman Mailer op de vuist ging, vatte het samen in één zin: telkens als een vriend-schrijver slaagt, sterf ik een beetje.

En dan zijn er de sociale media, natuurlijk. Hele dagen lopen we onszelf aan te prijzen. Een post over een recensie, een reel in de boekhandel, een foto van een stapel op de signeertafel met een onderschrift dat bescheiden wil lijken en het niet is. Ik doe het ook, geef ik toe met enige gelatenheid. De Amerikaanse auteur Lauren Kessler rekende uit dat ze op twee weken tijd meer dan een volle werkdag had gestoken in filmpjes voor Instagram. “Kijk eens hoe interessant ik ben!” Daarachter zit bijna altijd een diepe eenzaamheid, en een honger naar erkenning die nooit gestild raakt. Maar erkenning komt niet van buiten. Ze komt van binnen, of ze komt niet. Zelf ben ik als schrijver een bodemloos vat op zoek naar waardering. Eén ding heb ik alvast geleerd: van collega’s komt ze zeer zelden.

Ook bij ons gaat het er niet zachter aan toe. Harry Mulisch had Willem Frederik Hermans nog verdedigd toen die voor de rechter moest omdat zijn roman Ik heb altijd gelijk de katholieken zou beledigen. Enkele maanden later besprak hij Het behouden huis, niet onverdeeld positief. Hermans drukte de recensie integraal af in Mandarijnen op zwavelzuur, zijn beruchte bundel schotschriften, met als onderschrift: Hoe groen was mijn Harry. Daarmee was de vriendschap voorbij.

In Vlaanderen gaat het anders. We dragen nog altijd een diep katholieke habitus met ons mee, zonder het te beseffen. Polemiek is hier iets vuils. Dus gebeurt het slinkser, achter elkaars rug, en daardoor ook venijniger. Tom Lanoye mag dan als devies hebben dat een schrijver zonder vijanden geen schrijver is, de meesten maken hun vijanden liever in stilte.

Ik ken een schrijver die ik jarenlang ophemelde in mijn artikels. Eén keer gaf ik een zinnetje kritiek. Sindsdien: totale radiostilte. Een andere schrijfster kon niet verkroppen dat ik het had aangedurfd haar werk te bekritiseren. Toen ik haar probeerde uit te leggen hoezeer ik haar als kunstenares eerde, antwoordde ze woedend dat ik gek was en dat ze zich onveilig voelde. Daarna blokte ze me op WhatsApp. En de toogfilosoof die vooral schrijft om zijn publiek te behagen, weigert met mij aan tafel te gaan, gewoon omdat ik schrijf dat hij een toogfilosoof is. (Ja, ook ik zit in die mand.) Maar alles liever dan een polemiek, toch?

Er zijn verzachtende omstandigheden, dat wil ik wel toegeven. Het taalgebied is klein, de markt is klein, het gevecht om de lezer is meedogenloos. En misschien is schrijven ook gewoon een zwaktebod. Ik ken weinig schrijvers die in de gewone maatschappij zouden kunnen meedraaien, mezelf incluis. We zijn beschadigd. Er zit een gat in ons dat niet te vullen valt. En dus gunnen we elkaar het licht niet in de ogen.

Ik ken één uitzondering, al speel ik daarin zelf (weeral) niet de fraaiste rol. Een boekhandelaar viel me ooit frontaal aan op Facebook. Ik schreef niet onaardig, vond hij, maar ik moest nog veel spinazie eten voor ik er echt iets van kon bakken. Helemaal terecht, trouwens. Ik noemde hem in een essay in NRC een verwaande boekhandelaar. Het weekend dat het verscheen, ging ik mijn NRC afhalen in zijn winkel. Hij moest me mijn eigen stuk over hem verkopen. Mijn wraak was ultiem. Een paar weken later zat er een door hem getekend exemplaar van Orwells essays in mijn brievenbus. Ik ben in tranen uitgebarsten. Sindsdien zijn we vrienden.

Deze week las ik hoe het nog anders kan. Anne Carson kreeg de Nobelprijs voor Literatuur.

Kort na de bekendmaking belt iemand van de Nobelprijs de laureaat op voor een gesprekje in de reeks First Reactions. Bij Carson nam eerst niemand op. Ze zat in haar keuken in Reykjavík, aan zee, met uitzicht op de Noordelijke IJszee. Ze at crackers, dronk thee en las de London Review of Books. Ze zag dat de vloer geveegd moest worden en sprong recht om dat te doen. Ondertussen bleef de telefoon gaan.

Het was haar man die uiteindelijk opnam en haar verplichtte om terug te bellen. ‘Ik denk dat jullie allemaal zot zijn,’ zei ze tegen de interviewster. En even later, bijna verontschuldigend: ‘Sorry dat ik niet erg dramatisch ben. Het is hier gewoon een normale dag.’

Wat de prijs voor haar betekende? Daar had ze nog niet over nagedacht. Ze waren vooral aan het bedenken hoe ze het geld konden weggeven. Een vriend die een huis nodig heeft. Artsen zonder Grenzen. Dat soort dingen. En vieren? Ze gingen wandelen in het bos, zodat ze de telefoon niet hoefden op te nemen. ‘En dan gaan we de stilte opzoeken.’

Hoe ze haar schrijverschap zou omschrijven? Onbedoeld. Altijd bezig met iets anders. Waar moet een nieuwe lezer beginnen? Ze wist het niet. Ergens. Begin in het midden. En hoe begint ze zelf aan een nieuw boek? Begin in het midden, het is de enige regel die ze heeft. Wat ze jonge schrijvers zou aanraden? Hetzelfde. Haar bron van inspiratie? Eén woord. Homerus.

Toen de interviewster wilde weten waarom die oude verhalen vandaag nog relevant zijn, zei ze droog dat ze dat niet zijn. Relevantie interesseert haar niet. Haar interesseert of wij relevant zijn voor hen.

En de verveling, waarover ze ooit gezegd had dat ze die zoveel mogelijk wil vermijden? Niemand verveelt zich graag, toch? Het is gewoon een maatstaf voor wat ze daarna doet. De vloer vegen. Homerus lezen. Het leven is saai, doe er iets mee!

Het ontdooide mijn verkilde hart, die bescheidenheid van Carson. Er zit geen verkapte opschepperij in, geen neergeslagen ogen voor de camera. Carson heeft gewoon andere dingen te doen en ze wil niets van ons. Misschien kan ze ons daarom zoveel geven.

Begin in het midden. Ze zegt zelf dat je het mag opvatten zoals je wil. Ik weet niet of het mij zal lukken. Ik ben een stuntelaar, wispelturig, verslingerd aan de sociale media en aan de waan van de dag. De vloer vegen terwijl Stockholm belt zal mij niet overkomen. Al was het maar omdat Stockholm nooit zal bellen. Maar Carson strekt tot voorbeeld.

De komende tijd speel ik het interview af als een mantra, op wandel met de hond. Vijf minuten. Daarna steek ik de telefoon weg, terwijl de hond snuffelt aan haar -tigste paaltje.

Hier is het gewoon een normale dag.

Tijs Synaeve (tekst in eigen naam)

Foto: Anne Carson, © The New Yorker

Het was psychiater Jim van Os die de film aanraadde, in de allerlaatste aflevering van het inmiddels ter ziele gegane VPRO-programma Zomergasten. ‘Mijn woord tegen het mijne’ is een documentaire over mensen die stemmen horen. De film komt ook naar België, zei hij. Na lang zoeken bleek België te bestaan uit één zaal: de aula van een psychiatrisch ziekenhuis in Ieper. Het onderwerp ligt ons nauw aan het hart. Dus rijden mijn vrouw en ik op een doordeweekse avond de Westhoek in.

Ter hoogte van Woumen zit ik te foeteren op mijn beste vriend, de enige die ik nog overheb van de middelbare school. Meer dan twintig jaar reden wij op elf november naar de frontstreek. Twee pelgrims zonder kerk. Het was begonnen in de klas van meneer Devriese, onze leraar Engels, die ons Siegfried Sassoon liet lezen. Toen waren we er zeker van dat oorlog voor altijd iets van anderen zou blijven. Over de doden van toen hebben we eindeloos gepraat. Dat het ooit terug zou kunnen komen, hielden we niet voor mogelijk. Nu hangt het weer in de lucht.

We liepen langs de kerkhoven, stonden onder de Menenpoort, en de laatste jaren maakten we het zo bont dat we er een hotelnacht aan vastknoopten. Misschien omdat we allebei voelden dat er ooit een laatste keer zou komen. Die kwam zo’n zes jaar geleden, zonder dat we het wisten. Nu heeft hij een zaak en geen tijd. “Er komt een dag,” mopper ik, “dat hij zal zeggen: is dit nou later?”

Meneer Devriese vertelde ons ook waar Sassoon terechtkwam nadat hij in 1917 openlijk weigerde nog langer mee te vechten. Niet voor de krijgsraad, maar in Craiglockhart, een militair ziekenhuis bij Edinburgh voor officieren met shellshock. Daar werkte een dokter, W.H.R. Rivers, die iets deed wat toen revolutionair was. Hij luisterde naar de gesmoorde stemmen van de jongens die uit de Vlaamse modder waren teruggekeerd. Misschien is het geen toeval dat die ene vertoning net hier doorgaat.

In de film zien we de psychiater geen enkele keer. We horen alleen zijn stem. Het woord ziekte valt niet één keer. In plaats daarvan nodigt hij de stemmen in de hoofden van zijn hulpvragers uit om zelf het woord te nemen. Wie ben je? Wat wil je eigenlijk? Waarom ben je zo vijandig? Bij Brigitte, een vrouw van in de zestig, zijn het er drie. Ze kwam op haar vijfde in een tehuis terecht en werd later misbruikt door een psychiater van de instelling waar ze verbleef. Eén stem is een zeemeermin. Een andere is een krijsende heks die haar opdraagt midden op de weg te gaan rijden, tegen de rijrichting in. Langzaam zie je de weerstand plaatsmaken voor iets wat op nieuwsgierigheid lijkt. In de aftiteling staat er een kruisje achter haar naam.

De film slaat bij ons in als een bom. Op de terugweg gaat er een tijdscapsule open en op de verduisterde snelweg vertellen we het ene verhaal na het andere. Ik heb mezelf beloofd vanavond mijn angst te overwinnen om ’s nachts over de autostrade te rijden, en dus tuffen we aan tachtig achter een vrachtwagen. Zijn rode lichten wijzen ons de weg. “We waren nog zo jong,” zegt ze.

Ik denk dat een psychose lijkt op een draagbalk in een dakgebinte die breekt. Alles komt naar beneden. Niet een beetje, alles tegelijk. In Ieper weten ze hoe dat gaat. Van de stad bleef na vier jaar oorlog nauwelijks iets overeind. Toch hebben ze haar heropgebouwd, steen voor steen, balk voor balk, naar de oude plannen. Het duurde tot in de jaren zestig voor de Lakenhalle weer helemaal stond. Wie er vandaag voor staat, ziet de puinhoop niet meer, alleen hier en daar nog een inslag. Dat is het meest troostende wat ik over herstel weet. Dat het lang duurt. En dat het kan.

Volgens de film hoort één op de tien mensen ooit in zijn leven stemmen. Misschien hebben de meesten van ons gewoon het geluk dat de onze beleefd blijven. Dat ze fluisteren in plaats van krijsen.

Ik denk aan de nachten in Ieper met mijn vriend. Het Ieperse uitgaansleven doorstaat moeiteloos de vergelijking met Nighthawks at the Diner van Tom Waits. De gehavende nachtbrakers aan de toog, de kleine boefjes, de studenten die overal ter wereld hadden kunnen zitten en toch verknocht bleven aan hun stad. Er hing altijd een beetje waanzin in die cafés aan de Vismarkt, alsof de oorlog ’s nachts nog door de straten zwierf. Hoe kan het ook anders, in een stad waar elke avond de Last Post klinkt?

Honderd jaar na Rivers wordt luisteren naar andere stemmen nog altijd revolutionair genoemd. In deze tijden van zorgafbraak zou de film verplichte kost moeten zijn. Voorlopig blijft het bij één avond in een aula in de Westhoek.

Mijn handen rusten zwetend op het stuur, maar het lukt. Misschien is dit al later, denk ik. Zij naast me, aan tachtig achter een vrachtwagen, op weg naar huis.

Boven de mist steken de torens van Brugge uit. Op de radio zingt Imogen Heap Hide and Seek, één stem die een heel koor wordt. Ik weet niet of wij vaak verstoppertje hebben gespeeld. Wel dat we elkaar altijd blijven vinden.

Over een maand is het elf november.

Tijs Synaeve

‘Mijn woord tegen het mijne’ is te bekijken via NPO Start: https://npo.nl/start/afspelen/npo-doc-mijn-woord-tegen-het-mijne

Zaterdagavond stond Gover Meit met zijn nieuwe voorstelling Larie in de Stadsschouwburg. Sinds zijn passage in De Slimste Mens ter Wereld heeft Vlaanderen de Amsterdammer, die in Nederland lang bekend was als Stefano Keizers, in het hart gesloten. Maar bij een try-out in Sint-Niklaas, in maart, stapte ongeveer de helft van de 165 toeschouwers voortijdig op. Mensen voelden zich bekocht. Ze bleven in het duister tasten naar de zin van wat ze te zien kregen.

Kregen ze dan niet waar ze voor betaald hadden? Het antwoord zat al in de titel. Larie. Onzin, kletspraat, dwaasheid. Wie daarvoor een kaartje koopt, kan moeilijk klagen dat hij het krijgt.

Het geheim van de voorstelling lag intussen al lang op straat. Els Van Steenberghe betreurde in Knack Focus dat al het gepraat over Larie het mooiste ervan veel te vroeg had verklapt. Wie zaterdag binnenkwam, wist dus wat er zou gebeuren. Of dacht het te weten.

Of Meit sinds het voorjaar veel aan zijn Larie heeft gesleuteld, weet ik niet. Maar zaterdag bleef iedereen zitten. Er waren meer dan zeshonderd kaartjes verkocht, de zaal zat tot de nok vol. Na afloop waren de meesten het erover eens dat ze iets gezien hadden dat, nu ja, op zijn minst ontregelend was. Larie viel dus in goede aarde, al is dat een vreemde uitdrukking voor een voorstelling die je de grond onder de voeten wegtrekt.

In Humo vergeleek Jasper Van Loy De Slimste Mens met Hamelen en Meit met de rattenvanger, die een zaal vol brave burgers meelokt naar het soort experimentele comedy waar ze anders nooit een blik op zouden werpen. In Brugge volgde het publiek de fluit gewillig tot het einde. Een einde dat er eigenlijk geen was, maar daarover later.

De vraag die Meit de hele avond leek te stellen, is eenvoudig maar ook totaal onmogelijk.

Hoe loop je weg van jezelf?

Gover Meit een comedian noemen, is eigenlijk een belediging. Hij is evengoed filosoof. Performer ook, kunstenaar zeker. Dat kan je van de meeste comedians niet zeggen. Velen pretenderen het systeem uit te dagen, maar ze doen dat in de beschutte omgeving van een theaterzaal, waar de kritiek ook haar tanden verliest.

De filosoof Herbert Marcuse beschreef dat al in de jaren zestig, in De eendimensionale mens en in zijn essay over repressieve tolerantie. Een welvarende samenleving hoeft haar critici niet meer te verbieden, ze neemt hen gewoon op. Ze geeft de rebel een podium, een tournee en een merchandisetafel, en net daardoor wordt zijn rebellie onschadelijk: kritiek wordt een product. We betalen ons ticket, lachen ons in het beste geval een breuk, gaan naar huis, en de volgende ochtend is alles weer bij het oude.

Neem Michael Van Peel, naar wie Meit trouwens verwees in zijn voorstelling en die vorig najaar ook in De Slimste Mens zat. Van Peel is een vakman, daar is geen twijfel over. Maar zijn voorstelling Welcome to the Rebellion belooft al in de titel een opstand die nooit komt. Gecontroleerde kritiek: eens goed lachen met de toestand van de wereld, en dan doen we gewoon weer verder. Terug naar de ratrace, de jacht op efficiëntiewinst en drie vakanties per jaar.

Gover Meit stelt die veilige omgeving van het theater zelf in vraag.

En dat mag je letterlijk nemen. Meit bracht zichzelf bij momenten in gevaar. Hoe precies, verklap ik niet. Laat ik het zo zeggen: de balkons van deze oude zaal zijn hoog. Was hij tijdens zijn desoriënterende tocht naar beneden gestort, dan was het publiek vermoedelijk blijven lachen.

Het had Meits Tommy Cooper-moment kunnen zijn. Op 15 april 1984 zakte de Britse komiek met de fez in elkaar tijdens een live televisie-uitzending vanuit Her Majesty’s Theatre in Londen. Een zware hartaanval, maar de zaal lachte door. Cooper was beroemd om zijn mislukte goocheltrucs, en wie hem achterover zag vallen, dacht aan een nieuwe gag. Terwijl hij nog op het podium lag, ging het doek dicht en schakelde de zender over naar reclame. In het ziekenhuis kon men alleen nog zijn overlijden vaststellen.

Wat ik wel kan verklappen: Larie is een voorstelling voor de oren. Meit vraagt ons te luisteren, en luisteren is precies waar iedereen naar hunkert en wat in deze tijd nauwelijks nog gebeurt. Alles draait tegenwoordig om beeld, om visuele prikkels op dat kleine scherm. Meit vertrouwt op iets anders: zijn stem. Die volstaat en hij heeft de gave om een volle zaal de hele voorstelling lang bij de les te houden.

Hij vertelt over een mensenschuw iemand, over rebellie, over wat hem overkomt op de tram. De etensresten van tieners. Tien euro voor een jonge bedelaar. Een latte macchiato op een witte jurk. Hij vertelt ook over een beer. Het is een kinderboek, maar Meit meent dat het zijn verhaal is. Een vader, weduwnaar, zwerft met zijn kleine kinderen van stad naar stad om de beer terug te vinden. Een Disney-verhaal met een happy end is het niet, dat kan ik je alvast vertellen. En dat is Meit ten voeten uit: geen opsmuk, geen sprookjes.

Hoe loop je weg van jezelf? Seneca wist al dat het niet lukt: wie op reis gaat, neemt zichzelf mee. En Blaise Pascal zag dat al het ongeluk van de mens voortkomt uit één ding, namelijk dat hij niet rustig in een kamer kan blijven zitten. Dus zoekt hij verstrooiing, alles om maar niet aan zijn eigen toestand te hoeven denken.

Pascal zou vandaag zijn ogen uitkijken. Meit verwees zelf naar de wereld die in de fik lijkt te staan, en naar wat de schrijver Cory Doctorow enshittification noemde: de verloedering van onze digitale wereld, die ons overspoelt met triviale en vaak door AI gegenereerde onzin. Het zijn bermbranden die ons bezighouden, zodat we de tragiek van het bestaan niet hoeven te zien.

Meit dwingt ons die tragiek onder ogen te zien. Hij verbeeldt de diepe eenzaamheid van de mens en dwangvoedert ons ermee. Je kan er niet onderuit. Dat maakt Larie ook een behoorlijk cerebrale voorstelling.

Het is inderdaad een kunst om door te gaan in dit leven als je de zinloosheid en de ellende ervan inziet. Albert Camus schreef er het essay De mythe van Sisyphus over. Sisyphus werd door de goden veroordeeld om een rotsblok een berg op te rollen, waarna het telkens weer naar beneden donderde, tot in de eeuwigheid. Toch besloot Camus dat we ons Sisyphus gelukkig moeten voorstellen, want de klim zelf volstaat om een mensenhart te vullen. Meit rolt zijn steen de berg op, zonder applaus.

Meit is schatplichtig aan andere grote kunstenaars. Aan Marina Abramović dacht ik op het moment dat hij door de zaal liep en het publiek liet weten dat het met zijn lichaam mocht doen wat het wilde. Het hoffelijke en voorkomende Brugse publiek bleef vrij braaf. Het bleef bij wat billengeknijp en een teelbal tegen het voorhoofd van een toeschouwer. Had de voorstelling langer geduurd, dan was het publiek zeker ‘ambetant’ geworden, zo getuigde een vaste bezoeker achteraf.

Abramović dreef dat experiment in 1974 tot het uiterste tijdens haar performance Rhythm 0 in Napels. Zes uur lang stond ze roerloos naast een tafel met tweeënzeventig voorwerpen: een roos, een veer, honing, maar ook een schaar, een scalpel en een pistool met één kogel. Het publiek mocht ermee doen wat het wilde. Hoe langer het duurde, hoe verder de toeschouwers gingen. Ze sneden haar kleren open en kerfden in haar huid. Iemand drukte het geladen pistool in haar hand en richtte het op haarzelf. Bij Meit is het niet meer dan een knipoog en niemand haalt het in zijn hoofd om hem echt iets aan te doen. Maar de vraag van Abramović, hoe snel een beschaafd publiek zijn beschaving verliest, hing zaterdag voor sommigen toch in de lucht.

Ook Andy Kaufman zal Meit niet vreemd zijn. De Amerikaanse komiek, bekend als Latka uit de sitcom Taxi, dreef de performance zo ver dat de grens tussen zijn persoon en zijn typetjes vervaagde. Bij Kaufman wist je nooit of iets echt was of gespeeld, of allebei. In 1980 verscheen hij ongeschoren en verfomfaaid in de ochtendshow van David Letterman. Onder zijn neus had hij vaseline gesmeerd, die onder de studiolampen als snot over zijn lip droop. Somber vertelde hij over zijn huwelijk en over geld dat op was, en daarna ging hij bedelen bij het publiek. De mensen lachten, steeds ongemakkelijker. Kaufman was niet eens getrouwd.

Drie jaar later hoestte hij echt. Het bleek longkanker, bij een man die nooit gerookt had. Op 16 mei 1984 stierf hij, vijfendertig jaar oud. Veel mensen dachten aan zijn grootste grap, en sommigen geloven nog altijd dat hij ergens leeft. In datzelfde voorjaar stierven dus Tommy Cooper, wiens dood het publiek voor een grap hield, en Andy Kaufman, wiens dood het publiek niet wilde geloven.

Neen, Gover Meit is nog niet zo goed als Abramović of Kaufman. Maar hij is aardig op weg. Ik ben benieuwd of hij zich verder kan verdiepen in dat weglopen van zichzelf, en of hij er een universelere boodschap van kan maken. En vooral: zal hij zichzelf kunnen blijven vernieuwen? Wat hij met Larie doet, is grensverleggend en vraagt veel van een publiek. Een tweede keer kan je dit niet doen. Al weet je het met Meit nooit.

Er kwam geen echt einde, en er kwam geen applaus. Al in Sint-Niklaas vroeg Meit het publiek om niet voor hem te klappen, hooguit voor zichzelf. Applaus is het afrodisiacum van elke artiest, de reden om elke avond opnieuw het podium op te gaan. Ik zag in deze zaal al heel wat artiesten passeren en ze leven er allemaal van. Dat Meit net dat afzweert en in vraag stelt, dat hij de kunst van het falen zo ver drijft dat hij zonder applaus de zaal kan verlaten, vind ik wel degelijk Grote Kunst. Het is wat deze tijd van verrotting en verhuftering nodig heeft. En hij maakt het nog toegankelijk ook, voor een uitverkochte zaal die gemiddeld een pak jonger was dan gewoonlijk.

Achter Meits performance gaat een zachte en serieuze mens schuil. Vorig jaar vertelde hij in een interview dat hij het liefst 's nachts in zijn eentje door Amsterdam loopt. Ik begrijp dat, en ik denk velen met mij. Hoe loop je weg van jezelf? Het is ook mijn zoektocht. Voor mij is schrijven een manier om even van mezelf weg te lopen, en het werk dat ik doe ook. In mijn geval is dat een goede zaak.

Zelfs mijn vrouw, een onverbeterlijke optimist, werd na de voorstelling stil. Misschien moest ze Meit gelijk geven: uiteindelijk is iedereen alleen. Alleen met zichzelf, met de eigen hersenkronkels, met de krochten van de neuroot. De dichter Rilke schreef aan een jonge collega dat liefde erin bestaat dat twee eenzaamheden elkaar beschermen, begrenzen en groeten. Twee mensen gaan nooit helemaal in elkaar op. Het beste wat ze kunnen doen, is elkaars eenzaamheid bewaken en elkaar over die grens heen groeten. It’s up to you, zei mijn vrouw.

Wie na afloop naar de foyer afzakte, zag Gover Meit gewoon tussen de mensen lopen, in het zwarte pak waarin hij op het podium had gestaan. Hij maakte, flesje Jupiler in de hand, een praatje met het publiek. Heel sympathiek, en tegelijk uiterst bevreemdend. Hij leek na te genieten van het applaus dat hij niet had gekregen. Vanbinnen gierde ongetwijfeld nog de adrenaline. Misschien ging hij daarom ineens plat op de grond liggen, samen met twee mensen uit het publiek. Drie mensen op de vloer van de foyer.

En toch was hij nog altijd alleen.

Tijs Synaeve (tekst in eigen naam)

Foto: Gover Meit in Larie, © Humo; foto 2: Tommy Cooper zakt ineen op 15 april 1984, ©Guardian; foto 3: Marina Abramović tijdens Rhythm 0 ; foto 4: Andy Kaufmann heeft een loopneus bij David Letterman, © Rolling Stone

Meer info: https://govermeit.be/

Op een zondagochtend in Malo-les-Bains, het badstadje van Duinkerke, zag Sofie Steenwegen een groep mensen de zee in wandelen. Ze dacht eerst aan wadlopers. Toen zag ze de fluo zwemvesten, de kinderen tussen de volwassenen, de gsm’s in plastic hoesjes rond de hals. Het waren vluchtelingen, wachtend op een sloep naar Engeland. “Dít, wat zich voor ons afspeelde, was echt”, schreef ze op De Wereld Morgen. Haar foto’s grijpen naar de keel.

Ik heb al schrik als ik in zee niet meer op mijn tenen kan staan. Hoe moet het dan voelen om voor een oversteek op het Kanaal, met een kind aan de hand, wachtend op een overvolle rubberboot met een sputterende buitenboordmotor? Aan de overkant wacht een beter leven, maar ook een hoogst onzeker. Die mensen kiezen voor die tocht, en het is menselijk om een beter leven te zoeken.

Toch komt er bij die beelden ook een ander woord in me op. Gemakzuchtig.

We kennen deze beelden al sinds 2015: de tentenkampen, de modder, de rubberboten. Ik herinner me de golf van solidariteit van toen, de mensen die met volgeladen auto’s naar Calais en Grande-Synthe reden. Die solidariteit leeft nog: dit voorjaar werd in Brugge Dorothy Saudemont gelauwerd, een vrouw van 79 die elke week naar Duinkerke rijdt om er uit te delen wat nodig is. Maar naar het andere verhaal moet ik hard zoeken. Het verhaal van de mensen die er wonen.

Wie geregeld naar de Opaalkust trekt, en dat is zowat half Vlaanderen, op de vlucht voor de grijsbouw aan onze eigen kust, weet waarover ik het heb. De waarschuwingsborden voor voetgangers op de snelweg. De groepjes voor de Auchan bij Duinkerke. De sporen in de duinen van een kort verblijf, tussen twee pogingen in.

Op 12 mei van dit jaar getuigde Patrice Vergriete, de burgemeester van Duinkerke, voor een onderzoekscommissie van het Franse parlement. Vergriete is geen brulboei van extreemrechts: hij was minister onder Macron en pleit voor een Europees asielrecht. Van het strand van Malo-les-Bains vertrekken bijna dagelijks boten, vertelde hij. Wie dus die ochtend van de 12de op het strand had gestaan, had er wellicht ook een gezien.

Sofie stond er ook, een paar maanden later.

Wat ze op het strand zag was een zogenaamde taxiboot. Smokkelaars laten een bijna lege rubberboot langs de kust varen en groepen oppikken die in het water staan te wachten. Dit jaar kwamen in Het Kanaal al minstens 22 mensen om, onder meer bij zulke chaotische vertrekken.

Vergriete vertelde ook wat er niet op haar foto’s staat. Bewoners van Loon-Plage die vanuit hun huiskamer kalasjnikovs horen knallen. Bussen die aan één halte vollopen, zodat de stad extra bussen moest inleggen om de scholieren op school te krijgen. Een commissariaat waarvan volgens zijn schatting twee derde bezig is met het verhinderen van vertrekken, en dus niet met drugshandel of kleine criminaliteit.

De Duinkerkenaars zijn niet vijandig, zei Vergriete. Ze zijn het beu, en dat ras-le-bol richt zich meer tegen een beleid dat niet werkt dan tegen de migranten zelf. Geen engelen en geen duivels, zei hij over de mensen in de kampen.

Daar ligt het verhaal dat ik mis. Een kustgemeenschap, verscheurd tussen mededogen en uitputting. In Wimereux zetten bewoners aan het station tafels klaar met thee en boterhammen voor de migranten. Eén van die vrijwilligsters werd aan datzelfde station uitgescholden voor de schande van Frankrijk. Dat is het verhaal: niet het ene of het andere, maar allebei, in hetzelfde stadje, aan dezelfde toog.

Ik heb het nog niet gelezen in de glossy weekendbijlagen, tussen de reportage over de progressieve grafisch ontwerper die zijn droomloft verbouwde in een gegentrificeerde Gentse buurt en de publireportage voor Patek Philippe, dat horloge dat je niet bezit maar bewaart voor de volgende generatie.

Waarom doet dit ertoe? Omdat medelijden een kort leven heeft. Toen in 2015 de foto van de verdronken Aylan Kurdi de wereld rondging, kreeg het Zweedse Rode Kruis in de week daarop honderd keer zoveel giften per dag. Een maand later was de belangstelling grotendeels weggeëbd, toonde de psycholoog Paul Slovic aan.

En omdat een half verhaal wantrouwen kweekt, want wie elke zomer aan de Opaalkust vakantie houdt, ziet met eigen ogen wat in de krant ontbreekt en besluit dat hem iets verzwegen wordt. Een strand op zondagochtend is makkelijk bereikbaar voor een fotograaf. Het vertrouwen van een café-uitbater in Loon-Plage niet.

Zo worden de vluchtelingen munitie in een cultuurstrijd tussen links en rechts die niemand kan winnen. De ene kant toont het lijden, de andere de overlast, en elk kamp verwijt het andere leugens. Zolang kranten niet beide kanten belichten, even vaak en even grondig, zal het draagvlak voor die vluchtelingen alleen maar verder afkalven. Wie heeft daar baat bij? In Frankrijk is het antwoord niet moeilijk. Over een half jaar kiezen de Fransen een nieuwe president, en het Rassemblement National staat aan kop in de peilingen. Wie niet weet wat er in Loon-Plage, Gravelines en Malo-les-Bains gebeurt, zal in april niet begrijpen wat er met Frankrijk gebeurt.

Daarom vraag ik iets van De Wereld Morgen, dat zich graag een onafhankelijke nieuwssite noemt, en van elke redactie die zulke beelden brengt. Sofie treft geen blaam. Ze zag iets, het raakte haar en ze fotografeerde het. Dat is wat een getuige doet. Maar een redactie is meer dan een doorgeefluik. Ga een week in Loon-Plage logeren. Drink je koffie in de bar-tabac. Luister naar de buschauffeur, de visser, de vrijwilligster én de man die haar uitscheldt. Dat vraagt moed en vakmanschap, tijd en geduld. Het vraagt veel meer dan een uitstap naar de Opaalkust.

Ergens aan een halte tussen Loon-Plage en Malo-les-Bains wacht op een gewone dinsdagochtend een scholier op een bus die al tsjokvol zit. De stad legde er een extra bus in, op eigen kosten. Dít is ook echt.

Alleen staat er dan niemand met een camera.

Tijs Synaeve (Tekst in eigen naam)

Foto: screenshot van het artikel van Sofie Steenwegen op De Wereld Morgen; foto 2: Dorothy Saudemont, © Facebook; foto 3: Patrice Vergriete, © Facebook

Maandagavond 28 september, na schooltijd, gingen tientallen jongeren aan het station van Brugge met elkaar op de vuist. De politie haalde hen uit elkaar aan de kant van het centrum, waarna de groep aan de achterkant, in Sint-Michiels, gewoon verder deed. Drie jongeren werden bestuurlijk aangehouden. Dinsdag volgde een nieuw opstootje, woensdag nog een, met vijf aanhoudingen en een politiemacht die we in Brugge aan het Stationsplein niet gewoon zijn.

Bij de vechtpartij van maandag raakte volgens de politie niemand gewond en werd er geen wapen getrokken. Het zou gaan om een ruzie die op school begon en buiten de schoolmuren wordt uitgevochten, opgestookt door enkele individuen. Jeugdinspecteurs praten met de scholen en met de ouders van een paar heethoofden. Dat is de officiële versie, en ik heb geen reden om eraan te twijfelen.

Er is ook een andere versie. Wie de voorbije dagen de reacties op sociale media las, kreeg geen scholieren te zien maar “broccolikopjes uit de zandbak”. Onversneden racisme, en ik ga er niet meer woorden aan vuil maken dan nodig. Wel wil ik even stilstaan bij de ruimte tussen die twee versies. Want daar moeten we het debat voeren.

Aan de ene kant staat een sobere communicatie die vertelt wat er gebeurde, maar stil blijft over wie het deed. Scholieren, heet het. Dat klopt, en het zegt bijna niets. Aan de andere kant staan de fora van extreemrechts, die bulken van racistische commentaren en dito oplossingen. En het moet gezegd: in de filmpjes die rondgaan, zie ik bovengemiddeld veel jongeren met een migratieachtergrond, meer dan ik in het Brugse straatbeeld gewoon ben. Filmpjes zijn selectief, dat weet ik. Maar mensen zien ze, en als niemand anders erover spreekt, krijgen ze hun uitleg van wie dat wel doet.

Ik reken mezelf tot het centrum, en als het echt moet links daarvan. En ik vind dat we moeten ophouden met wegkijken. Wie uit angst om racist genoemd te worden zwijgt over wie de daders zijn, laat het gesprek over aan wie er een door en door racistisch verhaal van maakt. Misschien herinnert u zich Rotherham, de Engelse stad waar een onderzoeksrapport van Alexis Jay in 2014 vaststelde dat medewerkers de etnische afkomst van daders niet durfden te benoemen, en dat sommigen van hun oversten de opdracht kregen het niet te doen. Het ging daar om iets onvergelijkbaar zwaarders dan een vechtpartij aan een station: de seksuele uitbuiting van minstens veertienhonderd kinderen, over een periode van zestien jaar. Maar de les blijft volgens mij dezelfde. Het zwijgen beschermde niemand behalve de daders, en het schonk extreemrechts en populisten als Nigel Farage een verhaal dat ze tot vandaag uitspelen.

Andy Burnham, toen burgemeester van Greater Manchester en sinds deze zomer Brits premier, botste op hetzelfde patroon in Rochdale en Oldham, twee steden in zijn regio. Hij liet onderzoeken uitvoeren naar de seksuele uitbuiting van meisjes door groepen mannen, daar en in Manchester zelf, en zei later dat hij keek waar de meeste politici de andere kant opkeken. Toen in de zomer van 2024, na een steekpartij in Southport, anti-migratierellen ook zijn regio bereikten, beloofde hij de politie alle middelen die ze nodig had. Hij voegde eraan toe dat er in Greater Manchester nooit met twee maten zou worden gemeten. Eén maatstaf voor iedereen. Femke Halsema deed in Amsterdam iets gelijkaardigs na die vreselijke geweldsnacht rond Ajax tegen Maccabi Tel Aviv in november 2024. Ze noemde de jacht op Joden bij haar naam, en verzette zich even fel tegen het wegzetten van hele bevolkingsgroepen als antisemitisch.

Dat is wat benoemen betekent. Niet: zij zijn het probleem. Wel: dit gebeurde, dit zijn de daders, en hun achtergrond hoort bij de analyse, net als hun leeftijd, hun school, hun wijk en hun vooruitzichten. Als het jongens van Noord-Afrikaanse, Turkse of Afghaanse afkomst zijn, dan mag dat gezegd worden, door de politie, door de pers en door ons. Benoemen is het begin van een verklaring, niet het eindpunt ervan. En wie die moed opbrengt, moet ze ook opbrengen wanneer de daders er helemaal anders uitzien. Vorig jaar richtten Brugse hooligans voor de bekerfinale vernielingen aan in Molenbeek, geweld dat breed als racistisch werd veroordeeld. Ook dat is Brugge. Wie het ene benoemt en het andere verzwijgt, is niet moedig maar selectief.

Dus ja, ik schrijf het nog eens voluit: tuig is tuig. Wie een stationsplein ombouwt tot een primitieve vechtarena, moet gestraft worden, snel en zichtbaar. We moeten niet terugschrikken voor het woord repressie. Al werkt repressie het best wanneer ze ook iets aanbiedt. In Boston daalde het jeugdgeweld in de tweede helft van de jaren negentig fors, nadat politie, justitie en straathoekwerkers samen een kleine groep veelplegers rechtstreeks aanspraken. De boodschap was eenvoudig: we kennen jullie, het geweld stopt hier, en wie wil uitstappen, kan op hulp rekenen. Een harde hand en een uitgestoken hand, op hetzelfde moment, door dezelfde mensen.

Volgens de politie gaat het in Brugge om enkele individuen. Welaan, begin dan bij hen. Het Vlaamse jeugddelinquentierecht kent de gemeenschapsdienst, onbetaalde uren ten dienste van de samenleving. Laat die gasten het station mee proper houden, laat ze helpen in een woonzorgcentrum of de openbare ruimte onderhouden. Door iets voor de gemeenschap te doen, leren ze wat een gemeenschap kan betekenen, en welke kansen ze kan bieden. Of wringt daar net het schoentje?

Want ook tuig verdient een tweede kans, en die geven we niet uit goedheid maar in de eerste plaats uit eigenbelang. Ik weet niet wie die jongens aan het station precies zijn. Ik weet wel welke kansen jongens met een vreemde naam in Vlaanderen krijgen. In een praktijktest van de UGent uit 2016 kreeg een sollicitant met een Turkse naam bijna de helft minder uitnodigingen dan iemand met een Vlaamse naam en precies hetzelfde cv. In 2019 had in Vlaanderen 56 procent van de mensen met een migratieachtergrond werk, tegenover 76 procent van wie van Belgische herkomst is. Van alle EU-landen deden alleen Frankrijk en Griekenland het slechter.

Wie op zijn vijftiende al voelt dat de arbeidsmarkt en de woningmarkt hem niet moeten, zoekt respect waar hij het kan krijgen. Op straat, in een groep, met de vuisten. En neen, dat is geen excuus, wel een deel van de verklaring. Wie verklaringen negeert, lost niets op. Ook daarover moeten we het dus durven hebben: over werkgevers die bij een naam afhaken, over verhuurders die niet terugbellen, over scholen waar te veel kinderen met dezelfde achterstand samenzitten. Benoemen werkt in twee richtingen.

De zinnigste reactie op de onrust kwam tot nu toe van Sergei Ballegeer, ex-profbokser en ooit grafdelver, die met de Brugse Beer in het Kaaidistrict een club uitbouwde van zo’n driehonderd leden, de meesten minderjarig. Zijn voorstel: richt aan het station een boksclub in. Ik ken de club een beetje. Mijn vrouw traint er al enkele jaren, ik schreef er eerder over, en ik weet dat hij het meent.

Boksen lijkt de laatste sport die je agressieve jongeren zou aanraden. Het tegendeel is waar, op voorwaarde dat het goed gebeurt. In de ring leer je dat kracht pas iets waard is binnen regels. Je groet je tegenstander, slaat niet onder de gordel en stopt wanneer de scheidsrechter het zegt. Je leert verliezen zonder je gezicht te verliezen. En je leert dat respect niet wordt afgedwongen met een filmende groep achter je, maar verdiend met uren training, alleen, voor een spiegel of tegen een zak. Ballegeer noemt het zelf boksen binnen een pedagogisch kader.

Het bekendste voorbeeld ter wereld is Fight for Peace, in 2000 opgericht door de Britse ex-bokser Luke Dowdney in de favela’s van Rio de Janeiro en sinds 2007 ook actief in Oost-Londen. Jongeren worden er doorverwezen door de jeugdhulp en de jeugdjustitie, of opgepikt door straathoekwerkers op plekken waar het geweld broeit. Ze boksen, maar ze krijgen er ook onderwijs, begeleiding naar werk, persoonlijke ondersteuning en de kans om zelf verantwoordelijkheid op te nemen. Vijf pijlers, en de bokszak is er maar één van.

Dichter bij huis opende de VUB vorig jaar een vechtsportcentrum met wetenschappelijke begeleiding voor Brusselse jongeren. Professor Marc Theeboom, die er al jaren onderzoek naar doet, waarschuwt dat de voordelen niet vanzelf komen omdat je jongeren in een ring zet. Zonder omkadering blijft een boksclub een plek waar je leert slaan, maar ook niet meer dan dat.

Wil dit slagen, dan moet een boksclub aan het station meer zijn dan een zaal met zakken. Ze heeft psychologen nodig, jeugdwerkers en straathoekwerkers, preventiewerkers en jeugdinspecteurs die de jongens bij naam kennen, scholen die doorverwijzen en bedrijven die een stageplaats aanbieden. En geld, uiteraard, maar geld alleen volstaat niet. Het station is bovendien geen Brugs probleem alleen. Toen in juli vorig jaar aan de achterkant van het station messen werden getrokken, kwam een deel van de verdachten uit Merelbeke, Zelzate, Torhout en Blankenberge. Een groot centrumstation als het Brugse verzamelt een hele regio. Wie de schuld dan bij één stadsbestuur legt, of bij een politiekorps dat onmogelijk de hele dag met combi’s kan klaarstaan, maakt het zich te makkelijk. Dit vraagt de NMBS, de scholen, de jeugdhulp, justitie, de politie, de clubs en de stad, samen aan één tafel.

En dan het station zelf, dat de voorbije jaren werd uitgekleed tot een doorgangsruimte. De loketten in de historische hal gingen dicht, de oude wachtzaal ook, het stationsbuffet is al lang een herinnering. Het is een oord waar niemand nog wacht, en dreigt er een te worden waar niemand nog toekijkt. Deze zomer ging de lokettenzaal tijdelijk weer open, omdat de hoofdingang door werken onbereikbaar was. Sinds 19 september is ze opnieuw dicht. Of het toeval is dat de onrust tien dagen later losbarstte, weet ik niet. Ik weet wel dat een vacuüm uiteindelijk altijd door iemand wordt ingenomen.

De NMBS bereidt een herbestemming van die hal voor. Laat ze, zoals de stad als partner eist, opnieuw een publieke ruimte worden, en zet er een ring in. Stel je voor wat dat meebrengt. Licht in de hal tot laat op de avond, en volwassenen die de jongens en meisjes bij naam kennen. Een vaste plek om na school naartoe te gaan, met regels die voor iedereen gelden. Trainers die uit de eerste hand weten hoe het voelt om nergens welkom te zijn. Ouders die komen kijken, scholen die een klas sturen, een bedrijf dat een stageplaats belooft aan wie drie maanden lang op tijd komt. Op zaterdag een gala, met publiek dat niet door het station holt maar er blijft. En in het kielzog misschien de koffiebar en de betere winkels die een levend station verkiezen boven een leeg. In de hal wordt dan weer gewacht, en weer toegekeken.

Boven die ring prijkt nog altijd de reis door België die de Brugse kunstenaar René De Pauw op de muren schilderde, stad na stad, voor wie hier ooit een kaartje kocht naar ergens. Daaronder staan nu jongens en meisjes. Handschoenen aan, kin naar beneden.

Wachtend op de bel.

Tijs Synaeve (Tekst in eigen naam)

Foto: boksring aan het Brugse station, foto door AI gegenereerd, © Sergei Ballegeer; foto 2: Andy Burnham, officiële foto, Britse overheid; foto 3: screenshot van Fight for Peace

https://www.brugsebeersports.be/

Ik heb in mijn leven drie vaders gekend. Eén ervan ben ik zelf.

De eerste is mijn vader. De tweede is M., een man die voor mij een soort tweede vader werd. De derde ben ik, sinds ik voogd werd over mijn zus en voor haar een beetje vader moest zijn. Over die drie schreef ik een kortverhaal. Het heet Drie vaders en het verschijnt in het nieuwe papieren nummer van Elders literair.

Op papier werd ik pas later voogd. Eigenlijk begon het veel vroeger:

De ochtend van zijn eerste lange vertrek stond er een taxi met knipperende lichten voor het herenhuis aan de Spiegelrei. Hij legde zijn hand op mijn schouder. Tijs, zei hij, jij bent nu de man in huis. Zorg goed voor mama en je zus. Ik was acht.

Elders is een Haags literair platform, gemaakt door een kleine redactie met veel liefde voor taal, voor lezers in Nederland, Vlaanderen en verder. Op zaterdagavond 28 november stellen ze Elders 8 voor in Theater in de Steeg in Den Haag.

Het nummer heeft een rode draad: de ambachtelijke kunstenaar tegenover de productiemachine. In zijn openingsessay Aanvoelen grijpt Hans Muiderman terug naar Walter Benjamin, die in 1936 schreef over het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid. Toen ging het over fotografie en film. Muiderman leest het opnieuw met AI in het achterhoofd. Wat blijft er over van het echte, als alles kan worden nagemaakt?

Ik weet niet of mijn verhaal daar een antwoord op geeft. Maar vaderschap laat zich slecht kopiëren. Je kunt het ook te vroeg en in één zin doorgegeven krijgen, met een hand op je schouder. Maken moet je het toch zelf. Met de hand. Vaak onhandig. Twee keer heb ik dat van dichtbij gezien, één keer van binnenuit.

De redactie wil met dit nummer een dam tegen onechtheid optrekken, en daar mag ik een steen voor aandragen. Voor de zondvloed.

Tickets voor de avond zijn te koop vanaf 1 november via eldersliterair.nl. Wie in Den Haag passeert, vindt het nieuwste nummer doorgaans ook bij boekantiquariaat Colette & Co in de Reinkenstraat 45, dat Elders sinds dit jaar steunt.

Op 28 november zit ik ergens achteraan in de zaal. Ik neem alle drie vaders mee.

Tijs Synaeve

Foto: Theater in de Steeg, Den Haag, © Facebook

Alle info via deze link

Lees hier mijn lang verhaal Hosanna, ook geschreven voor Elders Literair: https://www.eldersliterair.nl/hosanna/

Zieje van Brugge, zet je vanachtere, zong Lustenhouwer. Maar zondag zat helemaal niemand vanachter. Want ze zaten overal, mijnheer, tot vlak onder de plafondschilderingen van de vier kunsten in de Stadsschouwburg. En dat twee keer op één dag: twee voorstellingen van Brugge in ons Herte, zo goed als uitverkocht.

Wat me het eerst opviel, was de taal. Op het podium, maar ook in de zaal en aan de vestiaire, in het geroezemoes voor het doek openging. Het Brugs van mijn grootouders. Het taaltje van mijn grootvader op late vrijdagavonden, als oma al sliep en hij vertelde over het Brugge van na de oorlog. Over de Bon Marché, waar hij chef de rayon werd, hij die maar tot zijn veertiende naar school was geweest. Over de Marvan, waar hij even later gérant werd, in de gouden jaren vijftig. Over de helderziende kleermakers in het atelier en de verkopers die er de kantjes van afliepen. Zo werd het Brugs ook de taal van mijn dromen. De taal waarin ik met mezelf praatte.

Ik hoor dat taaltje steeds minder. Nog een teken van deze tijd, bro.

Natuurlijk was er Benny Scott. Hij zweeft tussen de 86 en de 87, zei Nico Blontrock. Maar wat een artiest.

Urbain Schotte begon in 1975 met covers van Elvis en zong daarna een tijd in het Engels. In 1981 koos hij voor het Brugs, en zijn eerste opname in het dialect werd meteen ‘k En Brugge in m’n Herte, dat het schopte tot onofficieel volkslied van de stad. Zo’n liedje leer je niet op school. Je kent het gewoon.

Zondag nam hij afscheid van zijn publiek. Ontroerd, maar waardig. Geen pose en al zeker geen grote gebaren. Maar de zaal veerde recht.

Hij had nog iets meegebracht: Brugse Figeuren, zijn veertigste single, de eerste sinds 1995 en volgens hemzelf zijn laatste. Hij nam het op in Loppem bij Patrick Hamilton, die als jonge gast nog in zijn entourage meeliep. Het is een lied over drie Bruggelingen. Pier Soete, de belletjesman. Jérôme Pringier, die met palmtakjes de straat op trok. Georgestje van de Gilde, die de fietsen bewaakte aan De Gilde. Geen burgemeesters, geen weldoeners met een straatnaam, maar figuren. Mensen die de stad kleur gaven zonder dat iemand hen daar ooit voor bedankte. Dat is Scott ten voeten uit. Zijn eerste nummer in het Brugs ging over Brugge, zijn laatste ook. De cirkel is rond. Vanaf maandag staat het op de streamingdiensten.

Wat Benny Scott groot maakt, is natuurlijk niet alleen dat ene lied. Het is dat hij beseft dat hij groot kon worden op de schouders van anderen. Hij is een rasartiest, en wat mij betreft een van de groten. Maar vooral een schone mens. Dankbaar. Bescheiden. Een eresaluut dus, en een diepe buiging.

Op dezelfde planken zat nog een Brugse legende. Jules Verriest werd in mei tachtig, en Nico Blontrock nam hem mee door een leven in groen en zwart. Zestien seizoenen Cercle, 492 officiële wedstrijden, een clubrecord. Speler van de eeuw. Anderlecht klopte aan, Club Brugge ook. Hij bleef, en zwichtte niet voor de miljoenen. Zijn gezin was altijd het belangrijkste geweest, zei hij onder luid applaus, en zijn Brugge. Dat was zijn grote geluk. De ziel van Cercle, zo heeft hij altijd gezegd, vind je bij geen enkele topclub. Wie zondag in de zaal zat, begreep wat hij bedoelde, ook zonder een groen-zwart hart.

Er was meer moois. Rita Cordy is een wereldster in haar genre en ze kreeg de zaal dan ook moeiteloos mee met haar accordeon, zo vanzelfsprekend dat ik vergat hoe verdomd moeilijk dat is. Roel Jacobus en zijn liveband Krot en Compagnie hielden het Brugse erfgoed in ere, de hits van Lustenhouwer voorop. Krot en compagnie staat voor wie niets meer heeft. Zondag deelden ze met volle handen uit.

Voor De Mugge van Brugge was dit dan weer geen eresaluut, want dat is voor wie vertrekt. Ladies en gents, de Mugge mag dan al een gevestigde naam zijn, maar met zijn 44 lentes komt hij nog maar pas aan het raam piepen.

Kevin Rombaux groeide op met de platen van Lustenhouwer, bracht al een paar hommages aan hem in deze schouwburg en bundelde zijn cursiefjes in een boek. Dat was een eerbetoon en een leerschool. Maar wie hem vandaag bezig ziet, ziet geen imitaties meer. De figuren die hij zo lang bestudeerde, heeft hij zich eigen gemaakt. Tot in de puntjes. Zo wordt een imitatie een creatie.

Dat bleek zondag in de sketch van de dronkaard. Lustenhouwer had zijn Fikken den Droenkoard. Die van Rombaux is in Parijs geweest en vertelt er nu over. De zaal lag plat. En dan, op het einde, zegt diezelfde dronkaard een gedichtje op over zijn hondje. Een bastaard. Over de liefde voor dat beestje. Het lachen hield op. In de bomvolle bonbonnière kon je een speld horen vallen. Faut le faire.

Dat is wat de Brugse variété altijd heeft gekund, van het café chantant tot de one-man-shows van Lustenhouwer in deze zelfde zaal: mensen doen lachen, en ze dan raken waar ze het niet verwachten. Ik hoop dat Rombaux stilaan zelf beseft dat hij de man geworden is die de hele Brugse traditie van variété, levenslied en klucht samenbrengt, en dat hij de kracht en creativiteit in zich heeft om dat genre heruit te vinden voor wie na hem komt. Ja, zijn eindejaarsconferences zijn plezant en mogen een blijvende traditie worden. Maar hij heeft (nog) meer in zijn mars, als hij dat wil tenminste.

Want hij zal het niet graag lezen, zenuwpier die hij is. Toch is het zo. Hij heeft grote schoenen te vullen, en hij heeft het talent. Belangrijker nog: hij heeft het metier en ook de discipline om dat waar te maken. Wat hij misschien nog nodig heeft, zijn mensen rond zich die hem dat diets maken. Benny Scott had ooit een jonge Patrick Hamilton in zijn entourage. Decennia later stond diezelfde Hamilton hem bij voor zijn laatste plaat. Zo gaat dat, als het goed gaat.

Het was meer dan symbolisch dat Scott zondag de riem aflegde, met Rombaux op dezelfde affiche. In Het Oude Testament staat daar een oude wijsheid over. Wie voor de strijd zijn gordel omdoet, moet niet opscheppen alsof hij al gewonnen heeft. Dat mag pas wie hem na de strijd weer aflegt. Scott heeft dat recht na een halve eeuw verdiend, al zou hij er nooit gebruik van maken. Rombaux moet de gordel nog omdoen. Pochen zal hij niet, zenuwpezen pochen niet. Maar omgorden moet hij wel.

Tijs Synaeve (tekst in eigen naam)

Foto’s: Kevin Rombaux in de Stadsschouwburg, 27/9/2026; Jules Verriest in de Stadsschouwburg, © Franky Demon; video: Benny Scott brengt zijn laatste single ‘Brugse Figeuren’, Rita Cordy en De Mugge van Brugge, eigen opnames