Η αγάπη λάθος^[1]

Κατερίνα Ανδρεάδου

Τα σχήματα λόγου είναι εργαλεία του παρελθόντος, όπως ο πέλεκυς και ο τηλέγραφος. Η ύπαρξή τους είναι εδώ και χιλιετίες περιττή, ανήκουν σε μουσεία μέσα σε βαζάκια φορμόλης. Εμείς παλεύουμε για την επέκταση της επικράτειας της κυριολεξίας. Κυριολεξία σημαίνει αλήθεια, και η αλήθεια είναι όπως τα κλειδιά Allen. Μπορεί κανείς να βρει την αλήθεια σε σετ οκτώ ή δέκα τεμαχίων αλλά πρέπει να ξέρει ότι από τις δέκα αλήθειες, σε κάθε δεδομένη στιγμή, η μία είναι σωστή και οι άλλες εννιά είναι οι λάθος.

Αυτό το σημειωματάκι είναι ένα μανιφέστο, ένας λίβελος, ένας αποχαιρετισμός προς τη γλώσσα που μας έχει απογοητεύσει με όλους τους πιθανούς τρόπους. Όταν ήμασταν αδύναμα και ανήμπορα και προσφύγαμε στη γλώσσα για να μας βοηθήσει, μας πρόδωσε. Ίσως πρέπει να σταματήσουμε να μιλάμε. Να πάψουν επιτέλους να εκτοξεύονται άστοχες, ανίκανες, ανεπαρκείς λέξεις δεξιά κι αριστερά. Λέμε λέξεις και κάνουμε εμετό. Λέμε λέξεις και εννοούμε σκουλήκια.

Υποτίθεται ότι οι λέξεις μάς βοηθούν στην κατανόηση ενός άλλου ανθρώπου, δεν είναι συχνότητες, δεν είναι χρώματα. Ποτέ κανένα χρώμα δεν υποστήριξε ότι μπορεί να λύσει κάποια διαφορά μεταξύ δύο ανθρώπων. Ποτέ κανένα χρώμα δεν είπε: «Εγώ θα σας βοηθήσω να συνδεθείτε με έναν τρόπο βαθύτερο απ’ ό,τι με το σώμα». Μόνο οι λέξεις. Μόνο αυτές.

***

Η παλινωδία δεν είναι μια λέξη όπως όλες οι άλλες, γιατί μόνο η παλινωδία περιμένει τον εαυτό της στη γωνία να δει αν έρχεται. Αν συναντήσουμε τυχαία μια παλινωδία, μπορεί να την αναγνωρίσουμε (αν ξέρουμε τι έχει προηγηθεί) ή μπορεί και να περάσει απαρατήρητη. Σε κάθε περίπτωση, αυτή η συγκεκριμένη παλινωδία μπορεί να ήταν το εργαλείο με τον οποίο ένας άνθρωπος ξαναβρήκε το φως του.

Ένας άνθρωπος που μπορεί να ήταν ή μπορεί και να προσποιούνταν τον τυφλό, του οποίου το όνομα ήταν ή δεν ήταν Στησίχορος. Ένας ποιητής που βρέθηκε ένοχος για συκοφαντική δυσφήμιση της Ωραίας Ελένης, κάτι που γύρω στα 600 π.Χ. επέφερε την ποινή της τύφλωσης. Που αναγκάστηκε να γράψει ένα αντίστροφο ποίημα-ξόρκι και να πει «Δεν είναι αληθινός αυτός ο λόγος» για να μπορέσει να δει ξανά.

Αν συναντήσουμε τυχαία τον Στησίχορο στο σουπερμάρκετ, είτε θα τον κοιτάξουμε έντονα και θα τον ρωτήσουμε τι πραγματικά πιστεύει για την Ωραία Ελένη είτε θα τον αγνοήσουμε και θα ψάξουμε να βρούμε ένα πιο ώριμο αβοκάντο. Αν τον κοιτάξουμε έντονα και τον ρωτήσουμε τι πραγματικά πιστεύει για την ωραία Ελένη, ή θα μας πει την αλήθεια ή θα πει ψέματα.^[2] Δεδομένου ότι μόνο μία στις δέκα αλήθειες είναι σωστή, το πιθανότερο είναι ότι θα πει ψέματα. Εξάλλου είναι ποιητής.

Αν ο Στησίχορος πει ψέματα, ή θα το υποψιαστούμε αμέσως επειδή ξύνει νευρικά τη μύτη του ή θα μας εξαπατήσει γιατί είναι πολύ πιο πονηρός από εμάς. Σε κάθε περίπτωση, εμείς θα καταλήξουμε σε κατάσταση σύγχυσης στο σουπερμάρκετ μπροστά στη βιτρίνα με τα τυριά που έχουν ωραία ονόματα, όπως ροκφόρ, πεκορίνο, σεβρ, μαστέλο, φέτα. Και ο Στησίχορος άφαντος.

***

Γιατί όμως γίνεται τόσος ντόρος για έναν λυρικό ποιητή της αρχαιότητας; Η Αν Κάρσον απαντάει ξεκάθαρα σε αυτή την ερώτηση στο κεφάλαιο «Red Meat: What difference did Stesichoros make?» του έργου της Autobiography of Red. Ο Στησίχορος ήταν ένας μικρός ταραξίας της λυρικής ποίησης της εποχής. Άρχισε να χρησιμοποιεί τη γλώσσα μ’ έναν πολύ πιο ελεύθερο τρόπο που ξέφευγε από τις συμβάσεις της επικής παράδοσης. Έγινε viral για την περίφημη παλινωδία του, τη σχετική με το πλέον διλημματικό πρόσωπο της αρχαιότητας, την Ελένη, κόρη του Δία και σύζυγο του Μενέλαου και το κατά πόσο ήταν οικειοθελής ή όχι η αρπαγή της από τον Πάρη.

Εκτός αυτού έγραψε πάμπολλα άλλα έργα, ένα εκ των οποίων είναι η Γηρυονηίς, η υπόθεση του Γηρυόνη με άλλα λόγια. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Γηρυόνης ήταν ένας τρικέφαλος ή τρισώματος γίγαντας που έμενε στη νήσο Ερύθεια και είχε ένα κοπάδι πανέμορφα βόδια που τα φυλούσαν δυο πιστοί φύλακες, ο Ευρυτίωνας και ο δικέφαλος σκύλος του, Όρθρος. Όλοι αυτοί οι τερατόμορφοι χαρακτήρες δεν ενοχλούσαν κανέναν και ζούσαν ήρεμοι στο νησί τους μέχρι που εμφανίστηκε ο Ηρακλής, δέκατος άθλος του οποίου ήταν να κλέψει αυτά τα χαριτωμένα κόκκινα βόδια. Και φυσικά στην πορεία προκάλεσε ένα ταραντινικό λουτρό αίματος στη νήσο Ερύθεια, δολοφόνησε τον Ευρυτίωνα, τον σκύλο του και τελικά τον Γηρυόνη.

Αυτός, όπως και όλοι οι άθλοι του ημίθεου Ηρακλή, είναι συνήθως επικές αφηγήσεις των δυσκολιών αλλά και της απόλυτης τελικής επικράτησης του ήρωα πάνω στα περίεργα πλάσματα που ζουν στις παρυφές του γνωστού κόσμου, στο περιθώριο της συμβατικής αντίληψης. Ο Στησίχορος είναι ο πρώτος που αφηγείται αυτή την ιστορία από την πλευρά του Γυρηόνη, του τέρατος που είδε τους συντρόφους του να σφαγιάζονται και κατέληξε και ο ίδιος δολοφονημένος από τα βέλη του Ηρακλή. Αυτό το αντισυμβατικό βλέμμα του Στησίχορου δανείζεται η Αν Κάρσον, και γράφει το Autobiography of Red, την αυτοβιογραφία του Γηρυόνη από την ηλικία των 5 ετών.

***

Στο έργο της Κάρσον, ο Γυρηόνης είναι ένα ευαίσθητο, κατακόκκινο γκέι αγόρι με φτερά που ζει με τους γονείς του και τον μεγαλύτερο αδερφό του σε κάτι που μοιάζει με αμερικάνικο (ή καναδέζικο στην περίπτωση της Κάρσον) προάστιο. Στα πρώτα κεφάλαια γίνεται φανερή η έντονη σύνδεση που έχει με τη μητέρα του, η οποία τον προστατεύει, τον ενθαρρύνει και αποδέχεται πλήρως το τερατόμορφο κομμάτι του, καθώς και η απόσταση που τον χωρίζει από τον πατέρα του και τον μεγαλύτερο αδερφό του, ο οποίος τον κακοποιεί.

Μια Παρασκευή βράδυ, ο 14χρονος Γυρηόνης πέφτει πάνω στον Ηρακλή στη στάση του λεωφορείου. Ο Ηρακλής είναι λίγο μεγαλύτερος, διασχίζει τη χώρα με λεωφορείο και είναι ξεκάθαρα πιο περιπετειώδης από τον αγχώδη, συνεσταλμένο Γυρηόνη, ο οποίος γοητεύεται. Ξεκινάει μια ερωτική σχέση μεταξύ τους, αλλά (τι έκπληξη!) ο Ηρακλής ενδιαφέρεται περισσότερο για τη σωματική απόλαυση, ενώ ο Γυρηόνης για τη συναισθηματική σύνδεση.

Τα δυο αγόρια τελικά χωρίζουν μετά από λίγο καιρό και ο Γυρηόνης καταλήγει πιο απεγνωσμένος και μόνος από ποτέ. Ούτε η μητέρα του δεν είναι πλέον σε θέση να τον παρηγορήσει, πιάνει δουλειά αλλά παραμένει τελείως αποξενωμένος από τους συναδέλφους του και πενθεί την απώλεια του Ηρακλή, καθώς και το γεγονός ότι ο Ηρακλής δεν τον κατάλαβε ποτέ πραγματικά.

Μετά από κάποια χρόνια, ο Γυρηόνης είναι πλέον 22 και αποφασίζει να ταξιδέψει στο Μπουένος Άιρες. Το ότι βρίσκεται σε μια ξένη χώρα φαίνεται να μεγεθύνει το άγχος του για το τερατόμορφο παρουσιαστικό του. Συχνά διάφοροι άνθρωποι επιχειρούν να τον πλησιάσουν αλλά αυτός με τον τρόπο του τους απομακρύνει. Παραμένει αγκυλωμένος σε μια στατική ερμηνεία της αλήθειας και δεν αφήνει περιθώριο στην αμφισημία της πραγματικής ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι γίνεται μανιώδης φωτογράφος, καθώς η αποτύπωση και διατήρηση μιας επιλεγμένης στιγμής τού δίνει μια ψευδαίσθηση ελέγχου του χρόνου και των εμπειριών του.

Μια μέρα βγαίνοντας από ένα βιβλιοπωλείο πέφτει και πάλι πάνω στον Ηρακλή, που μαζί με τον νέο του σύντροφο, τον Άνκας, ταξιδεύουν στη Λατινική Αμερική και ηχογραφούν ηφαίστεια στο πλαίσιο ενός ντοκιμαντέρ. Τελικά ο Γυρηόνης τους ακολουθεί σε ένα ταξίδι στη Λίμα του Περού, την πόλη καταγωγής του Άνκας, για τον οποίο ο Γυρηόνης νιώθει φθόνο αλλά και μια περίεργη συγγένεια, καθώς κι αυτός είναι εσωστρεφής και ήπιος σε αντίθεση με την επιφανειακή και συχνά επιθετική εξωστρέφεια του Ηρακλή.

Τελικά, η συνύπαρξη των τριών ανδρών καταλήγει σε ένα περίεργο ερωτικό τρίγωνο. Στο τέλος του έργου, ο Γυρηόνης συμφιλιώνεται με το γεγονός ότι ο Ηρακλής δεν ήταν ποτέ ένας σύντροφος που θα μπορούσε να τον αγαπήσει πραγματικά και φαίνεται να συνειδητοποιεί την εγγενή αδυναμία να γνωρίσουμε πραγματικά σε βάθος ένα άλλο άτομο, καθώς η δική μας υποκειμενικότητα λειτουργεί πάντα σαν παραμορφωτικός καθρέφτης. Έτσι οι άλλοι, όπως κι εμείς γι’ αυτούς, παραμένουμε όλοι κατά βάθος ένα μυστήριο.

***

H Brigitte Vasallo γράφει:

Όταν επιθυμούμε, μπαίνουμε σε μια φάση απελπισμένης αναζήτησης της αμοιβαιότητας. Και η επιθυμία μετατρέπεται σε αγωνία, σε ένα είδος τιμωρίας. Η αναζήτηση της αμοιβαιότητας είναι το σημείο που χάνουμε την εαυτή μας. [...] Πριν από μερικούς μήνες, κάποιο άτομο με ρώτησε τι είναι για μένα ερωτική αποτυχία. Και, χωρίς να το πολυσκεφτώ, απάντησα ότι για μένα θα ήταν αποτυχία η απύθμενη ρωγμή στις κοινές προσδοκίες, η αναστάτωση στις προβολές που έχουμε δομήσει και κυρίως μια ξαφνική αλλαγή στις σχεσιακές βάσεις, η προδοσία αυτού που δεσμευτήκαμε ότι θα είμαστε.^[3]

Ένα άτομο είναι κάτι το αδιαφανές. Είναι κάτι που μας παρουσιάζεται μέσω των πράξεων και των λόγων του. Όταν το επιθυμούμε, προσπαθούμε απεγνωσμένα να καταλάβουμε τις προθέσεις του. Είτε για να το ικανοποιήσουμε είτε για να μην πληγωθούμε είτε από καθαρή περιέργεια γιατί μας έχει γοητεύσει. Σε κάθε περίπτωση, αναζητούμε την αμοιβαιότητα των προθέσεων. Το άλλο άτομο να μας σκέφτεται το ίδιο συχνά, το άλλο άτομο να μας έχει το ίδιο ανάγκη, το άλλο άτομο να μας αγαπάει με τον ίδιο τρόπο.

Σε αυτή την απεγνωσμένη προσπάθεια να κατανοήσουμε το άλλο άτομο και να φτιάξουμε ένα συγκροτημένο αφήγημα για το τι μας συμβαίνει, χρησιμοποιούμε λέξεις και δίνουμε ονόματα στα πράγματα. Γιατί δεν θέλουμε να παραδεχτούμε ότι η ζωή μας είναι πολύ περισσότερο μια διαδοχή ασύνδετων γεγονότων παρά μια δομημένη ιστορία, ότι όλες και όλοι είμαστε απλώς θραύσματα χωρίς συνοχή και συνέχεια, γιατί είναι πολύ παρηγορητικό να πιστεύουμε ότι υπάρχει ένα μυστικό πίσω από τον πόνο, πίσω από τις παράλογες ενέργειες των ανθρώπων, ότι υπάρχει ένα μυστικό πίσω από την αγάπη.

Αλλά όλα αυτά είναι φυσικά ψέματα. Παγίδες στις οποίες πέφτουμε επειδή εμπιστευόμαστε τη γλώσσα αντί για τη σιωπή. Ενώ δεν θα έπρεπε ούτε κατά διάνοια. Γιατί κάθε αγάπη κλείνει ένα πεδίο δυνατοτήτων. Κάθε αγάπη μας απαγορεύει να δώσουμε μια διαφορετική σημασία στα πράγματα. Κάθε αγάπη είναι τελικά η λάθος.

^[1] Λένα Πλάτωνος, «Η λάθος αγάπη».

^[2] Η παράγραφος είναι μια πάρα πολύ χαλαρή μετάφραση των προτάσεων 10, 11, 12 από το κεφάλαιο «Appendix C: Clearing up the question of Stesichoros’ blinding by Helen» του έργου Autobiography of Red της Anne Carson.

^[3] Brigitte Vasallo, Μονογαμική σκέψη, πολυσυντροφική πρόκληση: για μια νέα πολιτική των συναισθημάτων, μτφρ. Κατερίνα Μποσινάκη, Oposito, σ. 174 και 198.

Τα βιβλία που θυμάμαι καλύτερα είναι αυτά που έκλεψα στην πόλη του Μεξικού από τα δεκαέξι μέχρι τα δεκαεννιά μου, κι εκείνα που αγόρασα στη Χιλή όταν ήμουν είκοσι, τους πρώτους μήνες της δικτατορίας. Στο Μεξικό υπήρχε ένα απίστευτο βιβλιοπωλείο. Λεγόταν Γυάλινο Βιβλιοπωλείο και βρισκόταν στην Αλαμέδα. Οι τοίχοι του, ακόμη και το ταβάνι, ήταν γυάλινοι. Γυαλί και σιδερένια δοκάρια. Αν το κοιτούσες απέξω, φαινόταν αδύνατο να κλέψεις ένα βιβλίο από κει. Κι όμως τη σύνεση νίκησε ο πειρασμός της δοκιμής και μετά από λίγο έκανα την προσπάθεια. Το πρώτο βιβλίο που έπεσε στα χέρια μου ήταν ένας μικρός τόμος του Pierre Louÿs, με σελίδες τόσο λεπτές σαν της Βίβλου, δεν μπορώ να θυμηθώ τώρα αν ήταν η Aphrodite ή το Songs of Bilitis. Ξέρω ότι ήμουν δεκάξι και ότι ο Louÿs έγινε για ένα διάστημα ο οδηγός μου. Μετά έκλεψα βιβλία του Max Beerbohm (The Happy Hypocrite), του Champfleury, του Samuel Pepys, των αδερφών Goncourt, του Alphonse Daudet, και των Rulfo και Areola, Μεξικανών συγγραφέων που τότε ήταν λίγο πολύ ακόμα ενεργοί, και τους οποίους θα μπορούσα να συναντήσω κάποιο πρωί στη λεωφόρο Niño Perdido, έναν πολυσύχναστο δρόμο που μου κρύβουν σήμερα οι χάρτες της πόλης του Μεξικού, λες και η Niño Perdido μπορεί να είχε υπάρξει μόνο στη φαντασία μου, ή λες και ο δρόμος, με τα υπόγεια μαγαζιά του και τους καλλιτέχνες του, ήταν πια πραγματικά χαμένος, όπως ήμουν κι εγώ χαμένος στα δεκαέξι μου. Από τη θολούρα εκείνης της εποχής, από εκείνες τις κρυφές εφορμήσεις, θυμάμαι πολλά ποιητικά βιβλία. Βιβλία των Amado Nervo, Alfonso Reyes, Renato Leduc, Gilberto Owen, Huerta και Tablada, και Αμερικάνων ποιητών, όπως το General William Booth Enters Into Heaven του σπουδαίου Vachel Lindsay. Αλλά ήταν ένα μυθιστόρημα αυτό που με έσωσε από την κόλαση μόνο και μόνο για με ξαναβυθίσει σ’ αυτή. Το μυθιστόρημα ήταν Η Πτώση του Καμύ και ό,τι έχει να κάνει μ’ αυτό το θυμάμαι σαν να ήμουν παγωμένος σε ένα ατμοσφαιρικό φως, στο ατάραχο φως του απογεύματος, αν και το διάβασα, το καταβρόχθισα, στο φως αυτών των εκπληκτικών πρωινών της πόλης του Μεξικού που λάμπουν –ή έλαμπαν– με μια κόκκινη και πράσινη ακτινοβολία μες στον θόρυβο, σε ένα παγκάκι της Αλαμέδα, με άδειες τσέπες κι όλη τη μέρα μπροστά μου, στην πραγματικότητα όλη τη ζωή μπροστά μου. Μετά τον Καμύ, όλα άλλαξαν. Θυμάμαι το αντίτυπο: ήταν ένα βιβλίο με πολύ μεγάλα γράμματα, σαν αναγνωστικό δημοτικού, λεπτό, σκληρόδετο, με μια απαίσια ζωγραφιά στο εξώφυλλο, δύσκολο βιβλίο για κλέψιμο και δεν ήξερα αν έπρεπε να το βάλω κάτω απ’ τη μασχάλη μου ή στη ζώνη μου, γιατί φαινόταν κάτω από το αλήτικο σχολικό μου μπουφάν, και τελικά το πήρα μαζί μου έξω σε κοινή θέα μπροστά σε όλους τους υπαλλήλους του Γυάλινου Βιβλιοπωλείου, αυτή είναι μία από τις καλύτερες μεθόδους κλοπής, το είχα μάθει από ένα διήγημα του Έντγκαρ Άλλαν Πόε. Μετά απ’ αυτό, αφού έκλεψα το βιβλίο και το διάβασα, πέρασα από τη συγκρατημένη ανάγνωση στην καταβρόχθιση των βιβλίων και από τη μικροκλοπή στην αρπαγή τους. Ήθελα να διαβάσω τα πάντα, κάτι το οποίο μέσα στην αφέλειά μου ήταν το ίδιο με το να θέλω να αποκαλύψω ή να προσπαθήσω να αποκαλύψω τον κρυφό μηχανισμό της τύχης που είχε ωθήσει τον χαρακτήρα του Καμύ να αποδεχθεί την αποτρόπαια μοίρα του. Κόντρα στις προσδοκίες, η καριέρα μου ως ληστής βιβλίων υπήρξε μακροχρόνια και κερδοφόρα, αλλά μια μέρα με έπιασαν. Ευτυχώς δεν ήταν στο Γυάλινο Βιβλιοπωλείο, αλλά στο βιβλιοπωλείο Κελάρι, το οποίο βρίσκεται ή βρισκόταν απέναντι από την Αλαμέδα, στη λεωφόρο Juárez, και το οποίο, όπως υποδηλώνει το όνομά του, ήταν ένα μεγάλο κελάρι όπου τα πιο πρόσφατα βιβλία από το Μπουένος Άιρες και τη Βαρκελώνη βρίσκονταν στοιβαγμένα σε λαμπερές στοίβες.

Η σύλληψή μου ήταν ατιμωτική. Ήταν σαν να με είχαν επικηρύξει οι σαμουράι των βιβλιοπωλείων. Απείλησαν ότι θα με εξορίσουν από τη χώρα, ότι θα με ξυλοφορτώσουν στο κελάρι του Κελαριού, κάτι που στα αυτιά μου ακούστηκε σαν μια συζήτηση μεταξύ νεο-φιλοσόφων για την καταστροφή της καταστροφής, και τελικά, μετά από μακρές διαπραγματεύσεις, με άφησαν να φύγω, αφού μου κατέσχεσαν όλα τα βιβλία που είχα πάνω μου, μεταξύ αυτών και την Πτώση, κανένα εκ των οποίων δεν είχα κλέψει από κει. Λίγο καιρό αργότερα έφυγα για τη Χιλή. Αν στο Μεξικό θα μπορούσα να πέσω πάνω στον Rulfo και τον Arreola, στη Χιλή θα μπορούσε να συμβεί το ίδιο με τον Parra και τον Lihn, αλλά νομίζω ότι ο μόνος συγγραφέας που είδα ήταν ο Rodrigo Lira, να περπατάει με γρήγορο βήμα μια νύχτα που μύριζε δακρυγόνο. Και τότε ήρθε το πραξικόπημα και μετά απ’ αυτό περνούσα το χρόνο μου κάνοντας βόλτες στα βιβλιοπωλεία του Σαντιάγο σαν ένα φτηνό τρόπο να ξορκίσω τη βαρεμάρα και την τρέλα. Σε αντίθεση με τα μεξικάνικα βιβλιοπωλεία, τα βιβλιοπωλεία του Σαντιάγο δεν είχαν υπαλλήλους, καθένα από αυτά το έτρεχε μόνο ένα άτομο, σχεδόν πάντα ο ιδιοκτήτης. Εκεί αγόρασα τα Obra gruesa (Άπαντα) του Nicanor Parra και τα Artefactos, και βιβλία των Enrique Lihn και Jorge Teillier τα οποία πολύ γρήγορα θα έχανα και που αποδείχθηκαν απαραίτητα αναγνώσματα για μένα· αν και η λέξη «απαραίτητα» δεν είναι ακριβώς σωστή: αυτά τα βιβλία με βοήθησαν να ανασάνω. Αλλά ούτε και η λέξη «ανασάνω» είναι ακριβώς σωστή. Αυτό που θυμάμαι καλύτερα από τις βόλτες μου σε αυτά τα βιβλιοπωλεία είναι τα μάτια των βιβλιοπωλών, που μερικές φορές έμοιαζαν με τα μάτια κάποιου κρεμασμένου και άλλες φορές ήταν καλυμμένα με κάτι σαν τη θολούρα του ύπνου, που τώρα ξέρω ότι ήταν κάτι άλλο. Δεν θυμάμαι να έχω δει ποτέ ξανά πιο μοναχικά βιβλιοπωλεία. Δεν έκλεψα κανένα βιβλίο στο Σαντιάγο. Ήταν φτηνά και τα αγόραζα. Στο τελευταίο βιβλιοπωλείο που επισκέφτηκα, ενώ χάζευα ένα ράφι με παλιά γαλλικά μυθιστορήματα, ο βιβλιοπώλης, ένας ψηλός, λεπτός άντρας γύρω στα σαράντα, με ρώτησε ξαφνικά αν πίστευα ότι ήταν σωστό να προτείνει ένας συγγραφέας τα δικά του έργα σε κάποιον που έχει καταδικαστεί σε θάνατο. Ο βιβλιοπώλης στεκόταν σε μια γωνία, φορώντας ένα λευκό πουκάμισο με τα μανίκια γυρισμένα μέχρι τους αγκώνες και είχε ένα πολύ έντονο μήλο του Αδάμ που έτρεμε καθώς μιλούσε. Είπα ότι δεν μου φαινόταν σωστό. Για ποιους καταδικασμένους μιλάμε; τον ρώτησα. Ο βιβλιοπώλης με κοίταξε και είπε ότι ήξερε με βεβαιότητα πάνω από έναν συγγραφέα πρόθυμο να προτείνει τα δικά του βιβλία σε κάποιον που έχει καταδικαστεί σε θάνατο. Και τότε είπε ότι μιλάμε για απελπισμένους αναγνώστες. Δεν έχω τα προσόντα να κρίνω, είπε, αλλά αν δεν το κάνω εγώ, δεν θα το κάνει ποτέ κανείς. Τι θα προτείνατε σε κάποιον που έχει καταδικαστεί σε θάνατο; με ρώτησε. Δεν ξέρω, είπα. Ούτε κι εγώ ξέρω, είπε ο βιβλιοπώλης, και νομίζω ότι είναι απαίσιο. Τι βιβλία διαβάζουν οι απελπισμένοι άνθρωποι; Τι βιβλία τους αρέσουν; Πώς φαντάζεστε το αναγνωστήριο ενός καταδικασμένου ανθρώπου; ρώτησε. Δεν έχω ιδέα, είπα. Είστε πολύ νέος, δεν μου κάνει εντύπωση, είπε. Και μετά: είναι σαν την Ανταρκτική. Όχι σαν τον Βόρειο Πόλο, αλλά σαν την Ανταρκτική. Θυμήθηκα το τέλος του Άρθουρ Γκόρντον Πιμ, αλλά αποφάσισα να μην πω τίποτα. Για να δούμε, είπε ο βιβλιοπώλης, ποιος θα τολμούσε να πετάξει αυτό το μυθιστόρημα στα χέρια ενός ανθρώπου καταδικασμένου σε θάνατο; Σήκωσε ένα βιβλίο που είχε πάει αρκετά καλά και μετά το πέταξε σε μια στοίβα. Τον πλήρωσα κι έφυγα. Όταν πήγα να φύγω, ο βιβλιοπώλης μπορεί να γέλασε ή να έκλαψε. Όπως έβγαινα έξω τον άκουσα να λέει: ποιο αλαζονικό καθίκι θα τολμούσε να κάνει τέτοιο πράγμα; Και μετά είπε και κάτι άλλο, αλλά δεν μπόρεσα να ακούσω τα λόγια του.

_{* περισσότερα στα τελευταία αντίτυπα του 3ου τεύχους που κυκλοφορούν για πολύ λίγο ακόμα: https://antipodes.gr/book/vlavi-3/}

Subscribe now

Ας ξεκινήσουμε από αυτό: η βλάβη είναι ένα πολιτικό περιοδικό. Και είναι πολιτικό περιοδικό με δύο τρόπους: α) η έκδοση ενός χάρτινου περιοδικού εντύπου, που φιλοδοξεί να κυκλοφορεί μία φορά ανά τετράμηνο σε μια εποχή γενικής και οργανωμένης ψηφιακής διαμεσολάβησης είναι καθ’ εαυτή μια πολιτική πράξη, β) επιχειρεί να ορίσει μια δική της υποκειμενική συγκυρία παραβιάζοντας κατά κάποιο τρόπο τόσο την κυρίαρχη συγκυρία (εκδοτική, πολιτική κ.ο.κ.), όσο και τη δική μας μικρομοριακή συγκυρία: τα άγχη και τις αγωνίες της δουλειάς, της ζωής, της πολιτικής στράτευσης κ.ο.κ. Θα σταθούμε στις δύο αυτές διαστάσεις ξεχωριστά.

Η πρώτη: το περιοδικό έχει περιοδικότητα. Κι αυτό σημαίνει πως η απόφαση να το εκδώσουμε μας έβαλε στην ταυτόχρονα ευχάριστη και δυσάρεστη θέση να προσπαθούμε να βρισκόμαστε διαρκώς τρεις μήνες μπροστά. Να αναρωτιόμαστε πως είναι δυνατόν κάτι που συνέβη τη στιγμή που μιλάμε να αφορά κάποια/ον σε τρεις ή και παραπάνω μήνες που θα πέσει στα χέρια του. Με τη σκέψη αυτή ξεκινήσαμε να σκεφτόμαστε θέματα και βιβλία που παρότι αναφέρονται ή εκδίδονται σε μια συγκεκριμένη στιγμή μπορούν και πρέπει να μας αφορούν και τώρα και μετά. Είναι αστέρια που πέφτουν και λάμπουν πριν χαθούν τελείως και η λάμψη τους πρέπει να διασωθεί, ή ναυάγια που πρέπει να σωθούν στη μνήμη μας προκειμένου κανείς και καμία να μη ναυαγήσει εκεί ποτέ ξανά. Για να συμβεί αυτό επιχειρούμε να βλέπουμε τον ουρανό και τη θάλασσα μέσα από το πρίσμα της κριτικής. Ο μόνος τρόπος για να σωθεί κάτι κρίσιμο είναι να γίνει αντικείμενο κριτικής κι από σημείο μιας εκδοτικής, λογοτεχνικής ή πολιτικής ρουτίνας να γίνει ένα κρίσιμο συμβάν, το αντικείμενο μιας διαδικασίας αναστοχασμού που τελικά επιστρέφει σε εμάς ως γραμμή διεξόδου από τα ναυάγια προς τις λάμψεις.

Προφανώς αυτό που περιγράφουμε δεν είναι απλό. Και δεν είναι απλό γιατί όσο εμείς σκεφτόμαστε, συνεισφέρουμε στη διανομή του περιοδικού και γράφουμε τα κείμενά μας εσείς (και εμείς) κλικάρετε, κάνετε like, στέλνετε memes και βλέπετε σειρές που περνάνε μπροστά από τα μάτια μας, γίνονται δημοφιλή και σπουδαία και εξαφανίζονται πριν καν το καταλάβουμε. Ο χάρτινος κόσμος της βλάβης περνάει μέσα από αυτή την πραγματικότητα, διαλύεται μέσα της και συγκροτείται ξανά κάθε Τετάρτη που βρίσκεται η συντακτική ομάδα της. Κάπως έτσι περνάμε λοιπόν στη δεύτερη διάσταση που αναφέραμε παραπάνω.

Η δεύτερη: η βλάβη έχει μια δική της υποκειμενική αίσθηση της συγκυρίας. Κάθε μέρα γεννιούνται και πεθαίνουν, ζουν και εργάζονται άνθρωποι πέρα και παρά τη θέλησή τους. Κάθε μέρα γίνονται εκατομμύρια συζητήσεις, σε χιλιάδες γλώσσες και εκδίδονται δεκάδες ή και εκατοντάδες βιβλία. Παρόλα αυτά, εμείς κάθε τρεις μήνες έχουμε δεσμευτεί να βγάζουμε αυτό το περιοδικό. Κατά κάποιο τρόπο έχουμε δεσμευτεί να κατασκευάζουμε και να μοιραζόμαστε με εσάς μια δική μας αίσθηση του χρόνου και να καταγράφουμε όσα θεωρήσαμε σημαντικά στις θάλασσες και τους ουρανούς. Κι αυτό, όσο είναι δύσκολο άλλο τόσο είναι και σημαντικό γιατί η βλάβη πρέπει να αγωνίζεται να ξεπερνάει τα φόμο της καθημερινής ζωής και να επιμένει πως ότι είναι σημαντικό για αυτή θα περιμένει ένα τρίμηνο για να δημοσιοποιηθεί.

Λέγεται πως ο Κοπέρνικος, παρότι είχε ήδη διαπιστώσει πως ο ήλιος βρίσκεται στο κέντρο του συστήματος των πλανητών που περιβάλλουν τη γη, αρνούνταν πεισματικά να το διατυπώσει δημόσια καθώς οι αλήθειες πρέπει να μείνουν κρυφές για 50 χρόνια για να φανεί η αλήθεια τους. Εντάξει, εμείς δεν θα το πάμε έτσι, αλλά έχουμε δεσμευτεί να περιμένουμε τουλάχιστον τρεις μήνες για να διατυπώσουμε κάτι, ακόμα κι αν αυτό παραβιάζει τις καθημερινές ανάγκες μας για έκφραση. Ποιος/α δεν θέλει να τοποθετηθεί πάνω σε κάτι που όλοι/ες συζητάνε τη στιγμή που το συζητάνε; Ή ποιος/α δεν θα ήθελε να γράψει μια οργισμένη κριτική ή ένα τρισευτυχισμένο διήγημα για κάτι που μόλις είδε ή έζησε; Να το γράψει, αλλά θα πρέπει να περιμένει και θα πρέπει να περιμένει γιατί η συζήτηση, η κριτική, η επιμέλεια, η έκδοση θέλουν χρόνο, θέλουν τέσσερις μήνες λέμε εμείς.

Θεωρούμε λοιπόν πως από τα παραπάνω προκύπτει το πολιτικό πρόγραμμα της βλάβης: κρίσιμο είναι ό,τι μπορεί να γίνει αντικείμενο αναστοχασμού, να υποταχθεί στους χρόνους της εκδοτικής διαδικασίας και να διαβαστεί τρεις μήνες μετά σαν να συνέβη ακριβώς εκείνη τη στιγμή. Τώρα γιατί αυτό είναι πολιτικό; Είναι πολιτικό γιατί σε αυτή τη διαδικασία δεν φιλοδοξούμε να μπούμε εμείς, άντε και οι φίλοι μας. Η βλάβη φιλοδοξεί να υποβάλει σε αυτή την αίσθηση του χρόνου όσους/ες περισσότερους και περισσότερες γίνεται, αρκεί αυτοί και αυτές να μπορούν να μοιραστούν μαζί μας την ίδια κριτική διάθεση και την ίδια υπομονή. Να διαμορφώσουμε δηλαδή όλοι και όλες μαζί μια δική μας υποκειμενική αίσθηση του χρόνου και της συγκυρίας.

* Το εντιτόριαλ του 2ου τεύχους γράφτηκε το καλοκαίρι του 2023. Τρία χρόνια αργότερα έχουν αλλάξει πολλά, αλλά όχι οι βασικοί μας στόχοι. Καθώς βαδίζουμε προς το 10ο επετειακό τεύχος, κάνουμε ένα άνοιγμα προς τον ψηφιακό κόσμο, σε μια προσπάθεια για μεγαλύτερο διάλογο, αλλά και την πίστη ότι αυτό θα οδηγήσει σε μια επιστροφή στον χάρτινο κόσμο. Τα λέμε κι από δω και τα λέμε και στα γνωστά μέρη. Καλωσήρθατε.