Ne yazsam, ne yapsam diye düşünürken masamdaki Saatli Maarif Takviminde gözüme ilişten bir ifade oldu:

Nineler Günü - 1983

“İnsan nisyanla maluldür.” sözünü muhtemelen üniversite yıllarımda duymuştum. Hep hatırladım bu lafı.

Bizler insanlar olarak unutma (nisyan) hastalığına, kusuruna sahibiz. Malul aslında sakatlık demek.

O yüzden hatırlamak için özel günler var.

Dün 29 Ekimdi. Hatırlamak ve hiç unutmamak için var.

Yaşlılar haftası onun için var mesela.

Bu mektubu unuttum çünkü biraz yoğun bir dönemdeyiz, her zamanki gibi.

Dallanıp budaklanan hayatımızı toparlamaya çalışırken bazen unuttuğumuz şeyler oluyor.

Bu hafta da fazlasıyla yoğun geçti. Babamın hobi bulma konusunu ablamla konuşurken onunla mektuplaşmaya karar verdim (baba, okuyorsan ilk mektubumu bekle). İşlerimizin doğal koşturmacası, yeni projelerin gereklilikleri, annemleri ziyarete gelen ablam ve yeğenim, Esra ile çektiğimiz podcast vs derken hafta geçip gitti…

Peki senin haftan nasıl geçti?

Eskiden mahallede çocukken bazı nineleri görünce koşup ellerini öper, taşıdıkları torbalar varsa ellerinden alırdık.

Bazıları ise biraz daha “soğuktu” onlarla çok muhatap olmazdık.

Şimdi ise hepsiyle en azından birer tebessümle veya ufak bir hal hatır sormakla ilgilenmemiz gerektiğini düşünüyorum.

Tam da bu yüzden, sadece özel günlerde hatırlamakla yetinmeyip hayatın içinde birlikte bir adım atma zamanı geldi.

Bu bir çağrıdır!

İş, ev ve şehir koşturmacasında anne babamıza yetmeye çalışırken hepimiz benzer bir vicdan azabı ve çaresizlik yaşıyoruz. Oysa yaş almak, dört duvar arasında mekanik bir medikal prosedür ya da pasif bir bekleyiş olmak zorunda değil. Büyüklerimizi “Süper Yaşlılar” gibi zihinsel olarak diri tutan; müzikle, merakla ve hakiki bir muhabbetle örülü bir “yaşam kutlaması” mümkün.

Yumurta kapıya dayanmadan, bu duygusal bağı birlikte büyütmek için İstanbul Kadıköy’de ilk yüz yüze buluşmamızı gerçekleştiriyoruz.

Buluşmada bizi neler bekliyor?

• Hakiki Muhabbet: Yalnızlığı kıran, çay ve kahve eşliğinde samimi bir tanışma.

• Zihni Diri Tutan Egzersizler: Müzik ve neşeli oyunlarla beyni tatlı tatlı zorlayan pratikler.

• Birlikte Yaşam Kutlaması: Bakımı soğuk bir görev olmaktan çıkarıp küçük bir şölene dönüştürme deneyimi.

Kısa Bilgiler:

• Yer: Kadıköy (Ulaşımı kolay bir mekan olacak; önümüzdeki hafta netleşiyor).

• Katılım: Mekan ve ikramlar için sembolik bir ücreti olacak; büyüklerinizle ailece katılabilirsiniz.

• Kontenjan: Samimi bir çember kurabilmek adına katılım 10 kişiyle sınırlı. Şu an 4 kişi olduk. 6 kişilik yerimiz var.

Senin için uygunsa veya çevrende annesi/babasıyla birlikte buluşmaya katılmak isteyen varsa lütfen bana/bize yaz. Bu maili cevaplayabilir veya bana mesaj da yazabilirsin.

Hatta varsa aklına gelen birisi bu bülteni onunla lütfen paylaş.

Paylaş

Herkesten aldığımız geri bildirimler ve yaptığımız araştırmalar ışığında şunları biliyoruz:

• Hayatın yoğun temposuna yetişmeye çalışırken bir yandan da yaş alan ebeveynlerinin sorumluluğunu taşıyan “sandviç nesil” ailelerin üzerindeki yük giderek artıyor.

• Yaşlılık dönemi, dört duvar arasında pasif bir çöküş olmamalı; birlikte kitap okuma, müzik dinleme veya yeni hobiler geliştirme gibi aktif bir “yaşam kutlaması” olarak deneyimlenmeli. Tabii ki birçok devlet kurumunda bu yapılıyor.

• Bu yoğunluk içinde aile büyüklerine yeterince vakit ayıramamanın getirdiği çaresizlik ve vicdan azabı, hepimizin yaşadığı son derece insani bir sosyal ikilem olarak karşımıza çıkıyor.

• Sektördeki mevcut sistemler, yaşlı bakımını genellikle bir “medikal prosedür” veya sadece ilaç saatlerinin takip edildiği mekanik bir süreç olarak sunuyor.

• Oysa büyüklerimizi mutlu etmek, zihinlerini diri tutmak ve onlara “yaşadıklarını” hissettirmek için empatiye, sosyal ilişkilere ve hakiki bir muhabbete ihtiyaçları var.

• Öncelik tabii ki sağlıklı olmaları, hepimizin sağlıklı olması; ancak yumurta kapıya dayanmadan da harekete geçebiliriz.

• Hayat ertelemeye gelmez!

Tam da bu gerekçelerle, büyüklerimizin hayatına neşe ve merak katarak onları “Süper Yaşlılar” gibi zihinsel olarak zinde tutmayı amaçlıyoruz.

Mektup arkadaşlığından ilham alan Yashasin’a ailenizin ne ölçüde ihtiyaç duyduğunu anlamak bizim için çok önemli. Sizin fikirlerinizi ve duygularınızı anlamak da. O yüzden buluşup tanışalım istedik.

İstanbul Kadıköy’de gerçekleşecek ilk buluşmamıza katılmak ister misiniz?

Katılmayı düşünüyorsanız aşağıdaki butonu tıklayarak lütfen bana yazın:

Bu epostaya cevap da verebilirsiniz…

Kısa bilgiler:

1. Henüz miktarı belirlenmemiş olmamakla birllikte mekan ve ikramlar için sembolik bir katılım ücreti olacak.

2. Mekanı da önümüzdeki hafta belirleyeceğiz. Kadıköy’de kolay ulaşılabilir bir mekan olacak.

3. Ailece de katılabilirsiniz. Biz öyle yapacağız 😊

4. Neden buluşmaya gelmeliyim? diye soruyorsan;

   1. Muhabbet ve Sohbet ederek tanışmak. Birlikte sosyal ilişkiler ve hakiki muhabbet geliştirmeyi planlıyoruz.

   2. Zihni Diri Tutan Birkaç Egzersiz: Neşeli oyunlar ve müzik egzersizleriyle beyni hafifçe zorlamayı da düşünüyoruz.

   3. Yaşlılığın “Yaşam Kutlamasına” Dönüşmesi için ne yapabiliriz? Yaşlanmayı hastane soğukluğunda mekanik bir prosedür olmaktan çıkarıp, neşeli bir yaşam kutlamasına dönüştürüyoruz, hep birlikte.

Buluşma için şimdiden heyecanlıyız…

Biz sormadan dedi ki:

“Bende yok işte böyle tatlı bebekleri görünce seviyorum”

Kızı 40 yaşında ve çocuğu yokmuş.

Adam sonra nedense “ölsek de kurtulsak, zaten her şey pahalı, her gün zam” dedi…

“Haklısın bey amca ama öyle demeyin” dedik.

Ama cümleyi kurarken acı bir tebessüm oluştu yüzünde.

Zorlanmış ve bıkmıştı. Çok tanıdık geldi.

Muhtemelen yalnız yaşıyordu, en azından ben öyle tahmin ediyorum.

Bizimkilerin bakıcısı var; Şerife Ablamız.

Bakım verenlerin ruh hali de önemli

Kimse bunu düşünmüyor. Parasını veriyoruz baksın. İyi baksın yeter ki. İlacını, yemeğini versin, tek takıldığımız yer burası.

Annemin demansı ilerliyor ve ona bakan Şerife abla da onunla birlikte endişeleniyor, üzülüyor, korkuyor…

Doktorumuzla konuştum, bakım yıpranması, yorgunluğu oluyor çok sıklıkla dedi.

Bunlara katlanmak zorunda mıyız hiçbirimiz? Bunu aşmak bir maliyet midir?

İdare edilmesi veya farklı bir yaklaşımla yeniden çerçevelenmesiyle geçirilen vaktin kalitesi artabilir. Artmalı. Bunu denemeli ve bunun için çabalamalıyız.

Zaten “yaşıyoruz işte…“ veya “bindik bir kıyamete gidiyoz alamete” tarzında bir yaklaşım ne bizi ne büyüklerimizi ne de gelecek kuşakları kurtarır.

Neyse, bakım verenin de sorumluluklarına dair bir şeyler araştırırken çıktı karşıma.

İyi ki izlemişim dedirten samimi ve sıcak bir film:

Konusu yaşlı bakımı değil ama bakımın nasıl olması ve ne olduğuyla çok yakından ilgili. Filmin açılışında Bakım Verenin 10 Emri anlatılıyordu. Şöyle:

1. Suçluluk duyma! (Elinden gelenin en iyisini yaptığını unutma)

2. Kendi sağlığını asla ihmal etme!

3. Aileden veya arkadaşlardan yardım istemekten korkma!

4. Yalnızlaşma ve izole olma! (Arkadaşlarını ara veya dinlenme bakımı imkanlarını araştır)

5. Öfke, kırgınlık ve hayal kırıklığı gibi hislerini kabul et! (Bu duygular çok normaldir)

6. Destek gruplarına katılmaktan çekinme! (Benzer durumda olan insanlarla konuşmak iyi gelir)

7. Mizah duygunu kaybetme!

8. Öfkeni bakıma ihtiyacı olan hastadan çıkarma!

9. Kendi hayatından ve hobilerinden vazgeçme!

10. Kendine zaman tanımayı ve ara vermeyi unutma!

Aileden birisine bakıyorsan belki işine yarar diye yazdım. Ben mesela dinlenme bakımı olsa giderdim veya destek grubu, tam zamanlı bakımıyla da ilgilenmesem gitmek istiyorum.

Bir de ilgimi çeken şu prensip oldu:

• Sor: Bakım alan kişiye neye ihtiyacı olduğunu veya ne düşündüğünü sorun.

• Dinle: Verilen cevabı veya söylenmeyeni dikkatle dinleyin.

• Gözlemle: Kişinin beden dilini, çevresini ve gerçek durumunu gözlemleyin.

• Yardım Et: Gözlem ve dinleme sonucunda uygun desteği sağlayın.

• Tekrar Sor: Yaptığınız yardımın işe yarayıp yaramadığını ya da başka bir ihtiyaç olup olmadığını tekrar sorun.

Bakım sadece tansiyon ölçmek, ilaç saatini kaçırmamak ya da faturayı ödemek değil. Bakım; bir insanın yalnızlığına dokunabilmek, onun gözlerindeki bıkkın ve acı tebessümü fark edebilmek ve ona “buradayım” diyebilmekmiş, bunu anladım.

Mesela babama hobi arıyoruz, birkaç defa sordum. Hobi buldun mu diye.

Kolay ama bir o kadar da beni duygulandıran şekilde cevapladı:

“Güldür beni. Gülmek bana hobi olsun ❤️ ”

Şerife Abla’mızın endişesi de, parktaki amcanın “ölsek de kurtulsak” derkenki o yorgun gülüşü ve babamın gülmek istemesi de aynı yerden kanıyor: Yalnızlaşmaktan ve yük olmaktan korkmaktan.

Küçük şölenler yaratmak, bir soru sormak, gerçekten dinlemek ve bazen sadece bir mola alıp soluklanmak mümkün.

Bizi büyütenler “yaşasın” desinler ki, biz de gerçekten yaşayabilelim…

Okuma Notları ve Faydalı Linkler

Bültenin ya da yazının altına ekleyebileceğin zenginleştirilmiş okuma/inceleme listesi:

• Bahesttiğim ve tavsiye ettiğim film: The Fundamentals of Caring

  • Caregiving (bakım veren) kavramını mizah, empati ve dürüstlükle ele alan; bakım verenin de insan olduğunu ve sınırlarını hatırlatan samimi bir yol hikayesi.

  • ➔ Netflix’te İzle: The Fundamentals of Caring
    

• Bakım Veren Tükenmişliği ve Dinlenme Bakımı (Respite Care):

  • Bakım verenlerin yaşadığı fiziksel, duygusal ve zihinsel yıpranmayı (Caregiver Burnout) anlama ve yönetme rehberi. Dinlenme bakımı imkanları ve mola vermenin önemi üzerine bir kaynak, İngilizce.

  • ➔ HelpGuide: Caregiver Burnout & Stress Management
    

• Türkiye Alzheimer Derneği & Destek Grupları:

  • Demans ve Alzheimer hastalarına bakan aile bireyleri ile profesyonel bakım verenler için destek grupları, bilgilendirme rehberleri ve dayanışma ağları da bulunuyor:

  • ➔ Türkiye Alzheimer Derneği Resmi Web Sitesi
    

• Doğrulama Terapisi (Validation Therapy) ve İletişim Prensipleri:

  • Demanslı ebeveynlerle ya da bakım alan kişilerle iletişim kurarken tartışmak yerine onun duygusal dünyasını dinleme, gözlemleme ve alan açma teknikleri:

  • ➔Validation Therapy: Validation Training Institute
    

• Bakım Verenin Hakları ve Kendine Şefkat Manifesto:

  • Bakım verirken kendi hayatından, hobilerinden ve sağlığından vazgeçmemek üzerine “Bakım Veren Hakları Beyannamesi”. Tabii böyle şeyler memlekette olmaz, bu ABD’den. Bu ülkede ne oluyor ki? diye düşünüp buraya kadar okuyanlar varsa, hala ümit var!

  • ➔ Caregiver Action Network - Caregiver Bill of Rights

Eğer senin de sandviç nesil arkadaşın, dostun varsa bunu onunla paylaşabilirsin…

Paylaş

Dürtüsel, tepkisel veya anlık davranmayı bırakıp “o zamanın” geleceğini bilerek hareket etmeli çünkü bizde nedense her şey son dakika oluyor.

Bazı mesleki hobilerim var. Mesela TV reytinglerine bakarım. İnsanlar internette hangi kelimeleri arıyor onu ara ara incelerim. Araştırma metinleri okurum. Birkaç gündür arama motorlarında “huzurevi” ve “bakımevi” aramalarını inceliyorum. İnsanlar uzun süredir soruyor, bütçelerine uygun, içlerine sinecek bir yer arıyorlar belli ki.

Türkiye tarihte hiç olmadığı kadar hızlı yaşlanıyor. Dünya da aynı şekilde… TÜİK’in 2025 verilerine göre, 65 yaş ve üstü nüfusumuz son beş yılda %20,5 artarak 9,5 milyonun üzerine çıktı. Artık nüfusumuzun %11,1’i yaşlılardan oluşuyor ve biz resmi olarak “çok yaşlı bir toplum” olduk diyebiliriz.

Bununla birlikte, Türkiye’de yaşlı bakımı tarihsel ve kültürel olarak her şeyden önce “aile içi bir sorumluluk” ve evlatlık görevi olarak kodlanmış durumda. İlgili kurumlar kimsesiz yaşlıları kabul ediyormuş…

Doğum oranlarının düşmesi ve ortalama yaşam süresinin uzamasıyla 2030’da %12,9’a, 2040’ta ise %16,3’e ulaşması beklenen yaşlı nüfus artışı, toplum yapımızı hızla dönüştürmekte.

Gelecek pek iç açıcı değil diye düşünebilirsiniz ancak biz öyle görmüyoruz, görmek de istemiyoruz. Amacımız bakışınızı değiştirmek. Hem bakıma hem yaşlılışa hem de yaşama…

Dışarıdan profesyonel, ücretli, sözleşmeli veya abonelik temelli bir bakım hizmeti almak, toplum nezdinde oldukça yeni ve yeni yeni özümsenmekte olan bir kavram. Arama motorlarında “huzurevi fiyatları” aramaları hiç azalmazken diğer taraftan geniş ailenin ve çevrenin gözünde beliren baskı da var: “Çocuk ilgilenmiyor mu, annesini/babasını başkalarına mı bıraktı?”

Hükümet bu demografik değişimin farkında. Ama ne yapılabilir bilmiyorum. Orta Vadeli Program’a bakıma muhtaç yaşlılar için tıpkı Almanya’nın 1995’te yaptığına benzer bir “uzun dönemli bakım sigortası” eklenmiş. Bu sayede uzaktan sağlık hizmetleri, palyatif bakım ve evde sağlık destekleri güçlendirilecek. Amaç, artan yaşlı bağımlılık oranını ve bizim gibi “sandviç nesil” ailelerin üzerindeki yükü hafifletmek.

Ancak bakım sadece bakmak mıdır?

Sigorta tabii ki bu işin temelini karşılasın, sağlık hizmetleri kurumsallaşsın; buna diyecek bir lafımız yok.

Ancak ailelerin yaşadığı sosyal ikilem son derece insani: Bir yanda hayatın yoğun temposu içinde yetişememenin getirdiği çaresizlik, diğer yanda üzerimizde hissettiğimiz mahalle baskısı ve vicdan azabı. İşte bu yüzden aramalar artıyor ama karar vermek ve adımı atmak bu kadar zorlaşıyor. Huzurevi tabu ama bir yandan da düşünülen bir şey… Ki genelde son ana kadar “damdan düşene kadar” bir harekete de geçilmiyor, sanki zaman geçmiyor, kimse yaşlanmayacakmış gibi bir yaklaşım var, tanıdık geldi mi?

Peki “bakım” nedir? Neden ve nasıl bakmalıyız?

İşlemsel olarak yemesi, içmesi, tansiyonunun ölçülmesi ve ilacının yutulması mıdır bakım? Bir çocuğun bakımı “operasyonel” mi sadece? Sektördeki platformları ve bakıcı ajanslarını incelediğinizde karşınıza çıkan tablo tam olarak budur.

Sistem size ya hastane soğukluğunda bir “medikal prosedür” satar ya da komisyon odaklı bir “dijital pazar yeri mekanikliği” sunar. Onlar için ebeveynlerimiz yönetilmesi gereken bir “arıza” gibi…

Oysa büyüklerimizi mutlu etmek, güzel yaşlandırmak sadece operasyonel olarak onlara bakmak mıdır? Hayır değildir.

Bizim arzuladığımız şey bir bakım yöneticisi veya ilaç saati takipçisi değil; birlikte müzik yapabileceğimiz, insanca diyalog kurup eşlik eden bir yoldaşlık. Farkındalığı yüksek, biraz emek içeren bir yaşlılık… Bakım evlerinin “yaşam evlerine” dönüşmesi tam da bu yüzden şart.

Zihne Sirayet Etmek ve Süper Yaşlılar

Mesele sadece bedeni hayatta tutmak değil, zihne sirayet etmek, onların “yaşadıklarını” onlara hissettirmektir. Biz de yaşlanacağız ve bu şekilde olmayı hayal ediyorum.

Bilim, 80 yaşını geçip zihinsel olarak 50 yaşındaki biri kadar dinç kalan “Süper Yaşlıların” sırrının genetik bir kalkan olmadığını söylüyor. Bu insanların beynindeki empati ve sosyal sezgileri yöneten özel nöronlar çok yoğundur; çünkü derin sosyal ilişkiler ve hakiki muhabbet zihni diri tutar.

Süper yaşlılar sadece bulmaca çözerek değil, beyni hafifçe zorlayan, onlara yeni bir şey öğrenmenin o tatlı zihinsel sürtünmesini (Yuck faktörü) yaşatan meşguliyetlerle hayata tutunurlar.

İşte “Yaşasın” tam da bunun için var.

Biz yaşlılığı dört duvar arasında pasif bir çöküş veya sakin bir bekleyiş olarak görmüyoruz. Onlarla aktif şekilde müzik dinlemeyi/yapmayı, eski anılarını sözlü tarih olarak ele almayı, onlarla hakiki bir muhabbet etmeyi savunuyoruz.

Hangimiz bunu iyi yapabiliyoruz ki diye soruyorsan; haklısın, tek başımıza yetişemiyoruz. Ama bu yükü bir “arıza” gibi delege etmek yerine, ebeveynlerimizin hayatına neşe ve merak katarak dönüştürebiliriz. Adım adım…

Çünkü ne olursa olsun yaşam, hastane soğukluğunda bir bakım prosedürü ile değil; hala küçük şölenlerle kutlanmaya değer.

Eğer çevrenizde sandviç nesilden benzer sorunlarla baş etmeye çalışan birileri varsa lütfen bu yazıyı onunla paylaşın…

Paylaş

Bu Bültenin Arkasındaki Bilim & Derinleşme Notları

• Genetik Piyangonun Çöküşü ve Sağlık Süresi: 80 yaş üstü dinç insanların tam genom haritasının incelendiği ünlü “Welderly” araştırmasını ve Dr. Eric Topol’un uzun ömür yerine “sağlıklı ömür” (healthspan) manifestosunu doğrudan kendi sesinden dinlemek isterseniz: ➔ Dr. Eric Topol Röportajı - How to Become a “Super Ager” (Amanpour & Company)

• Beynin Biyolojik İsyanı ve Sosyal Hücreler: Dr. Sandra Weintraub ve ekibinin, süper yaşlıların beyinlerindeki amiloid plaklarına rağmen hasar almayan o inatçı yapıyı, kalın kalan motivasyon merkezini ve muhabbetle beslenen nöronları keşfettiği Northwestern Üniversitesi’nin resmi araştırma programı: ➔ Northwestern Medicine - SuperAging Research Program

• Zihinsel Diskonfor ve Süper Yaşlılık (”Yuck” Hissi): Harvard araştırmalarının ve Dr. Lisa Feldman Barrett’ın “Süper yaşlılar zorlukların üzerine hevesle gider” teorisinin detayları için: ➔ Psychology Today - SuperAgers Pursue Challenges With Gusto

Melodi odaya yayılırken durup şarkının sözlerine daldım:

“Daha dün yirmi yaşındaydım,

Zamanı okşuyordum ve hayatla oynuyordum,

Tıpkı aşkla oynamamız gibi...

Geceyi yaşıyordum, zamanın içinde kaçışan günlerimi hiç düşünmeden.

Zamanı savurup saçıyordum, duracağına inanarak...

Şimdi neredeler, şimdi benim yirmili yaşlarım?”

Her şeyin bir sonu var ve gariptir ki, insan bunu tam da yaşadığı anın içindeyken bir türlü bilemiyor.

Zamanın ne kadar hızlı aktığını ancak geçmişe baktığımızda, sayılı günlerin yakın hissiyle anlıyoruz.

Ne ara yaşlandı annemle babam? Ben hangi ara “orta yaşlı” oldum? Dün sokaklarda koşarken bugün nasıl iki kuşağın arasında nefes nefese kalan “sandviç” nesil olduk?

Sonbahar, takvimdeki bir yaprak değişiminden fazlası gibi geliyor. İnsana kendi güzünü, kendi faniliğini hatırlatan sakin bir esinti.

Ekim ayı, sonhabar toprakla ilgili, yeni tohumlar ve geleceğe dair umutla…

Ansızın Gelen Farkındalık

Yaşlanmak aslında öyle birden pat diye gelmiyor. Yavaş yavaş, sessizce demleniyor. Ama biz onu birdenbire fark ediyoruz.

Annemin dışarı çıkarken kafasının karışmasında... Geçmişini unutmasında… Babamın aynı cümleyi gün içinde üçüncü kez aynı şefkatle tekrarlamasında... Bir sabah mutfakta ellerinin titrediğini gördüğümüzde anlıyoruz.

Bazen gerçekle dalga geçiyoruz. Çoğu zaman çocuklarımıza sarılıp teselli bulmaya çalışıyoruz. “Neyse ki onlar büyüyor, hayat devam ediyor” diyoruz.

Çocuklar bir kaçış ya da teselli olmamalı. Yaşamı, başkalarının varlığı üzerinden ödünç almamalı; sadece geçen bir zaman asla değerlendirmemeliyiz. Kendi adımıza, hakkını vererek, doyasıya yaşayabilmek lazım.

“Yaşamı biz yaşamalıyız.”

Okuyunca ne kadar basit ve sıradan bir cümle değil mi?

Peki gerçekten hakkını verebiliyor muyuz?

Yoksa hayatı sadece randevular, toplantılar, çocukların kursları ve anne-babamızın ilaç saatleri arasına sıkışmış mekanik bir “yönetim projesi” gibi mi tüketiyoruz?

Ölüm Neden Tabu Olsun?

Konuşamadığımız ne çok şey birikiyor içimizde. Yaşama dair sustuklarımız var… Ölüme dair sustuklarımız da… Hepsi birikiyor.

Genellikle ölümden, yaşlanmanın son durağından ve sonrasından bahsetmeyi büyük bir tabu olarak görüyoruz. “Ağzından yel alsın”, “Allah gecinden versin”, “Şimdi sırası mı?” diyerek konuyu hemen kapatırız. Oysa olanı olduğu gibi kabullenmek; yaşamı ne kadar kutsuyorsa, vedayı da o kadar hafifletir diye düşünüyorum.

İnsanın kendisinden sonra sevdiklerine bırakacağı yükü hafifletmeyi düşünmesi, belki de geride kalanlara verebileceği en incelikli hediye olabilir.

Mesela Özdemir Erdoğan’ın şarkısı geldi aklıma. Cenazesinin mizahi şarkısını yazmıştı:

Sıkı dur zalim felek,

Seni çatlatacağım.

Uzatıp ayaklarımı bir keyif çatacağım,

Sıfatımdan en azılı düşmanlarım korkacak,

Hiç olmazsa bir an için keyifleri kaçacak.

Bütün telaş bir an önce benden kurtulmak için,

Son daveti kitabına uydurmak için.

Geldiler yüzlerinde görünmeyen maskelerle,

Bazıları yan çizdi türlü bahanelerle...

İnsan birçok hayvanı öldürüp yiyor,

Fakat kendi cinsinden acep neden ürküyor...

Bir gidiş ki sormayın!

İnsanlar arkamda el pençe divan,

Ben omuzlarda pür azamet:

Sanki bir büyük maçın galibiymişim gibi...

Pınarlarda gözyaşı,

Dudaklarda güzel sözler var benle ilgili.

Size de gelir sıra, sakın kıskanmayın beni...

İstikbalin geçiyor:

Selam dur ey ahali!

Geçenlerde bir yazıya denk geldim; bir yakının kaybının hemen ardından bürokratik kaosu anlatıyordu. Bir yanda boğazında düğümlenen yas ve çaresizlik, diğer yanda ise adeta üzerinize çöken onlarca operasyonel mesele:

• Hangi bankada hangi hesaplar vardı?

• Faturalar, otomatik ödemeler nereden kesiliyordu?

• Dijital hesapların şifreleri neydi, abonelikler nasıl iptal edilecek?

• Vasiyetname nerede; tapular, sigorta poliçeleri hangi çekmecede saklı?

Kim bunları oturup sakince anne-babasıyla ya da kendi çocuklarıyla konuşabiliyor ki?

Oysa bunlar geride kalan sevdiklerimizin yasını bir “evrak karmaşasına” boğdurmama düşüncesidir. Tıpkı yaşlılıkta biriktirilen eşyaların anlattığı hikâyeler gibi... Masadaki o klasörün, şifrelerin, son isteklerin sakin bir dille paylaşılması, aslında sevginin en pratik ve en şefkatli halidir.

Yaşasın Hayat, Yaşasın Bugün

Zaman durmuyor. Aznavour haklı; yirmili yaşlar bir rüzgâr gibi geçip gidiyor. Özdemir Erdoğan da farklı bir şekilde diyor: Biz geçiyoruz, geçmeyen zaman…

Geriye yüzümüzde birkaç çizgi, yaşanmış anılar ve kaçınılmaz bir son kalıyor.

Ama sonun varlığı, bugünü ıskalamak vey geçiştirmek için değil; yaşamı bir şölene dönüştürmek için bir gerekçe benim için.

Ertelediğimiz konuşmaları yapmaya çalışsak…

Hem yaşama dair olanları, hem vedaya dair olanları...

Anne-babamızın sadece tansiyonunu sormakla kalmayıp, gözlerinin içine bakıp gençliklerini dinleyelim. Onlara bir “bakım projesi” gibi değil, bu hayat yolculuğundaki en kıymetli yoldaşlarımız gibi eşlik edebilsek…

Ve elbette, kendi ömrümüzün de hızla geçtiğini unutmadan, bugünü doya doya yaşayalım.

Bu hızlanmış gibi görünen dönemde, bizi büyütenlerle birlikte kutlayalım diye…

Bu Sayının Arkasındaki Notlar & İleri Okuma Listesi

• Ardımızda Bıraktıklarımız: Bir Kaybın Ardından Gelen İdari ve Pratik Görevler:

  Yazıda değindiğimiz, kaybın ardından gelen evrak, banka ve dijital hesap karmaşasını önceden organize ederek sevdiklerimizin yasını hafifletme rehberi:

  ➔ myLifeSite Blog: Important Tasks Following a Death and How to Simplify the Process for Your Loved Ones

• Ölüme Mizahi Bir Selam:

  Özdemir Erdoğan’ın tabulardan arınmış, ölümü ve cenazeyi yaşamın ironisiyle selamlayan bestesi:

• Sandviç Neslin Sessiz Yükü ve Eşlik Etmek

Biz; kariyer koşturmacası, çocuklar ve hayat telaşı arasında sıkışırken, bir yandan da ebeveynlerinin eksilen zamanı için içi titreyen sandviç nesildeniz. Bakımın soğuk ve medikal bilgisine değil; birbirimizin gözünün içine bakabilmenin ve hayatı her şeye rağmen küçük şölenlerle kutlayabilmenin hissine inanıyoruz.

Birine Nefes Ol:

Kendi anne-babasının yaşlanışını izlerken benzer bir çaresizlik yaşayan, evrakların ve randevuların arasında boğulan bir dostun varsa bu mektubu ona da iletebilirsin. Paylaştıkça çoğalıyor, yalnız olmadığımızı hatırlıyoruz.

Paylaş

Bizi büyütenler “yaşasın” desinler diye...

Anne babana verebileceğin en güzel hediye zamandır; sabırlı ol, orada ol, şefkatli ol, sevgiyle ve gururla yaklaş…

Güzel söz. İdeal. Ama her hayat güzel bir söz gibi kusursuz akmıyor.

Bazılarımızın geçmişi iyi anılarla dolu olmayabilir. Kırgınlıklar, çözülmemiş öfkeler, çocukluktan bugüne taşınan ağırlıklar olabilir.

Geçmişe yapışık yaşamak zorunda değilsin. Asıl mesele; kendine, kendi bağımsızlığına sadık kalabilmekte bence.

Dünyanın dönüşümüne ayak uydurmakta ve ne olursa olsun yaşamayı kutlamaya değer kılabilmekte. Çünkü gerçekten dünya değişiyor gibi hissediyorum.

Ama bir gün hayat öyle bir şekilde viraj alıyor ki; annen ya da baban yavaş yavaş unutmaya başlıyor. Umurunda olmadığı için değil; demans ya da alzheimer olduğu için. Bunu da genelde geç anlıyorsun. Ben geç anladım annemde. Ailecek bir süre inkar ettik, ilgilenmedik, yorumladık, içimizde muhtemelen yargıladık…

Demansın ne olduğunu bildiğimi sanıyordum. Tıbbi tanımını biliyordum, kitaplardan oradan buradan okumuştum.

Bu arada demans/alzheimer’ı sadece 21 Eylül’de hatırlamamak lazım!

Eğer annemin demans olduğunu daha önce fark etseydim, ona çok daha farklı davranırdım. Onunla olan meseleleri, aramızdaki o eski sürtüşmelere bambaşka yaklaşırdım. Belki erkenden teşhis edilebilirdi, belki süreç daha başka akabilirdi…

Ama “belkiler” artık bizi geçti, gitti.

Biz modern hayatın koşturmacasında her şeyi rasyonel akılla çözmeye, yönetmeye ve düzeltmeye alışmış insanlarız. Mesela ebeveynimiz “Ayşe kim ben öyle birisini tanımıyorum” dediğinde, refleks olarak filancanın eşi, hani onunla şunları şunları yaşadın, birçok anımız vardı deyip ikna etmeye çalışıyoruz: “Anne nasıl olur? Hatırlamıyor musun? “

Oysa demanslı bir anneyle ilişkide “haklı çıkmak”, aradaki bağı koparan bir şeymiş.

Ona gerçeği ispatlamaya çalıştıkça onda sadece panik, öfke ve derin bir güvensizlik yaratıyormuşsun. Bunu Türkiye Alzheimer Derneği Mersin şubesinin sesli kitabından öğrendim. Onun ihtiyacı olan şey senin mantığın değil; güvende hissetmek. Zamanı saatle değil (”Saat 5’te gideceğiz”), eylemlerle (”Çayımız bittikten sonra bakarız”) ölçmeyi ve onun gerçekliğine şefkatle eşlik etmeyi öğrenmek gerekiyormuş. Haklı çıkma sevdasından vazgeçtiğin gün, geriye sadece şefkatli bir kabulleniş kalıyor… Keşke daha önce bunu anlasaydım.

Bu hafta Mersin’de içimi gerçekten ısıtan, memleket adına gurur duyduğum bir yere uğradım. Esra biraz rahatsızdı, gelemedi.

Türkiye Alzheimer Derneği Mersin Şubesi’nin iyi, samimi ve işine tutkuyla bağlı insanlarıyla tanıştık. Sevgili Aynur Özge hocamız, Rahime hanım, Onur Bey, Eren Bey… Hepsine teşekkür ediyorum bu umut alevi için. Özel Demans-Alzheimer Engelli Bakım Merkezi’ni gezdim. Kapıdan içeri girdiğinde seni karşılayan duygu çok sıcak ve berrak:

“Unutsalar da unutulmayacaklar…”

Bu arada hayatımda ilk defa bir güvenlik görevlisi kendi ismini söylerek beni karşıladı, el sıkıştık.

Oraya insanlara en kırılgan anlarında bile insanca nasıl yaklaşılabileceğini görmeye gittik. Bir anlığına kendimi Almanya’nın veya Danimarka’nın insani standartları yüksek sosyal bakım merkezlerinden birinde gibi hissettim. Yaşayan, yaşamayı ve yaşatmayı gerçekten seven, prensip sahibi insanların çalıştığı bir yer. İçime uzun zamandır hissetmediğim bir umut doğdu.

Merkezin bahçesinde bir kapalı alan vardı. Ressam Nazife Bilgin Hazar’ın resimlediği bir duvar vardı. Sadece bakıp geçmek için değildi duvar; etkileşime girmek, dokunmak, oynamak için tasarlanmış bir duvar. Konuklar (ben öyle diyorum) resimlerle etkileşime girerek eğleniyor ve yaşamı kutluyor. Evet minik ama bence çok değerli.

Oynamak, aslında kutlamaktır.

İleri yaşta da olsak, hafızamız bizi yavaş yavaş terk etse de hayata oyunla tutunuyoruz. Biz yetişkinler büyüdükçe oynamayı unuttuk; başarılarımızı sadece büyük terfilerle, satın almalar, yatırımlar, değerlemelerle kutlar olduk. Oysa başarı ne boyutta olursa olsun kutlanmalı. Bir fırça darbesi, o duvardaki bir objeye uzanan el, bir şarkıya mırıldanarak eşlik etmek, bir kitabın okunuşunu zevkle dinlemek, bir şey öğrenmek, günün sonunda dökülmeden içilen bir fincan çay… Hepsi ama hepsi kutlamaya değer birer zafer.

Yaşasın, tam da bunun için başladı.

Amacımız; yaşlılığı hastane soğukluğunda, dört duvar arasında bir “arıza yönetimi” gibi yaşamak değil; biraz olsun ileri yaşlılarımızla birlikte bu hayatı kutlayabilmek.

Çünkü madalyonun diğer yüzünde yaşlılarımızın nasıl ihmal edildiği, çaresizlikten nasıl istismar edildiği gerçeği duruyor. Bakımı sadece ilaç saatine indirgeyen bir mekanikle bu yara sarılamaz.

Biz; çocuklarımızla, yaşlılarımızla, gençlerimiz ve yaşdaşlarımızla güvenli bağlar kurabileceğimiz bir toplum olmak için umutla ve inatla uğraşmalıyız.

Biz Yaşasın’da biraz da bunun için varız. Bakımın soğuk bilgisine değil; birbirimizin gözünün içine bakabilmenin, yargılamadan eşlik edebilmenin hissine inanıyoruz.

Bize güvenip bu satırları okuyorsun.

Bir yanda kendi hayatını toparlamaya çalışırken diğer yanda anne-babasının eksilen hafızası arasında sıkışıp kalan, “keşke daha önce bilseydim” diyen o sandviç nesilden bir tanıdığınız varsa; lütfen bu yazıyı onunla paylaşın.

Paylaş

Geçmişteki belkileri geri getiremeyiz; ama bugünü oynamaya, birbirimize sarılmaya ve yaşamı kutlamaya değer kılabiliriz.

Fikirlerini merak ediyoruz…

Yorum bırakın

Bu Sayının Arkasındaki Notlar, Kaynakça ve Bağlantılar

• Türkiye Alzheimer Derneği Mersin Şubesi & Bakım Merkezi:

  Yazıda bahsettiğimiz, “Unutsalar da unutulmayacaklar” anlayışıyla hizmet veren merkez ve şubenin faaliyetleri hakkında bilgi almak ve destek olmak için:

  ➔ Türkiye Alzheimer Derneği Resmi Web Sitesi

• Demans İletişiminde “Haklı Çıkma” Tuzağı ve Doğrulama Terapisi (Validation Therapy):

  Demanslı ebeveynle tartışmaya girip gerçeği ispatlamak yerine, onun duygusal gerçekliğine eşlik etmenin ve zamanı eylemlerle tarif etmenin önemine dair temel referans kitap:

  ➔ Alzheimer ve Demans Hakkında Her Şey

• Oyun, Sanat ve Yaratıcı Yaşlanmanın Koruyucu Gücü:

  Mersin’deki etkileşimli duvardan yola çıkarak değindiğimiz “oynamak kutlamaktır” felsefesinin bilimsel arka planı; sanat ve yaratıcı meşguliyetin düşmeleri, ilaç kullanımını ve hekim ziyaretlerini azalttığını kanıtlayan Dr. Gene Cohen araştırması:

  ➔ Dr. Gene Cohen – Creativity and Aging Study (George Washington University)

• Yaşlı İstismarı ve Güvenli Toplum Perspektifi:

  Toplumda yaşlıların karşılaştığı duygusal, fiziksel ve kurumsal istismar riskleri ile kuşaklararası dayanışma modellerine dair akademik kaynak:

  ➔ Duyan, G. Ç. (2008). Yaşlı İstismarı. (Ed. K. Ersanlı, M. Kalkan, Psikolojik, Sosyal ve Bedensel Açıdan Yaşlılık içinde, s. 151-172). Ankara: Pegem Akademi.

• Süper Yaşlılar ve Sosyal Bağların Gücü:

  Beyindeki motivasyon merkezini ve sosyal ilişkileri besleyen Von Economo nöronlarını diri tutma üzerine Northwestern Üniversitesi araştırması:

  ➔ Northwestern Medicine – SuperAging Research Program

Geçen haftalarda ‘Aile büyüklerimiz yaşlanırken birbirimize nasıl destek oluyoruz?’ başlıklı yazıdan sonra, hiç tanımadığım ya da çok yakından tanıdığım insanlardan gelen mesajlarda ortak bir gerçeği gördüm:

Hepimiz zor zamanları biraz fazla içimizde yaşıyoruz. En sevdiklerimiz için doğru olanı bulmaya çalışırken ne kadar çaresiz kaldığımızı birbirimize anlatmıyoruz.

O yazıda annesi demans olan bir arkadaşımın işini ve sosyal çevresini bırakıp annesiyle yaşamaya başladığından bahsetmiştim. Bazen hayat bizi işimizden koparıyor, bazen de yepyeni bir işin sahibi yapıyor. Şanslıysak yeni işimizi daha çok seviyoruz.

Merkez Üssümüz: Ana Evi

Üç sene önce babamın vedasıyla benim, ablamın, eşimin, tüm ailenin ve en çok da annemin hayatında yepyeni bir dönem başladı. Olmayacak şeyler oldu, “olmaz” denilen kararlar alındı. Üstümüzden bazı ağırlıkları attık, yeni işlere giriştik.

Ana evimiz, yeniden merkez üssümüz haline geldi. Toplantıya giderken, adadan dönerken, festivale giderken anneme uğramak; bir fincan çay veya Türk kahvesi içmek; dolapta ya da buzlukta ne varsa çıkarıp ısıtarak birlikte yemek yemek artık en doğal rutinimiz oldu.

Bu yeni düzenin ilk yılında hepimiz çok zorlandık. O seneyi tüm aile ‘Anne Yılı’ ilan ettik. O yaz çıktığımız her seyahatte yanımızda o vardı; durum bugün de pek değişmiş değil.

Uyum sağlama konusunda inanılmazdır. 85 yaşın çevikliğiyle her gün marketlerin sebze indirimlerini takip ediyor, balık için pazara iniyor, mahallede yıllardır oturmasına rağmen ancak şimdi kaynaştığı altı arkadaşıyla her gün 16.30-18.30 arası buluşuyor. Hatta vaktiyle dalga geçtiği ‘Dolar Günü’ne bile katılıyor.

Onun hayatını özetleyen iki belirgin özelliği var:

• Günün hangi saati olursa olsun “Anne, yemeğe geliyoruz” ya da “Oturmaya geliyoruz” dediğimizde, dolapta yemek olsun olmasın mutlaka bir şeyler çıkarır ve “Gelin, buyurun” der.

• En sevdiğim huyu ise şu: “Anne, biz şuraya gidiyoruz, gelir misin?” dediğimiz an, ayakkabılarını giymek üzere doğrudan kapıya yönelir.

Ortak Hayatı Kolaylaştıran Kılavuz: Sevdikleri ve Sevmedikleri

Birlikte yaşamanın ve eşlik etmenin sırrı sevdiklerini ve sevmediklerini bilmekten geçiyor.

Sevdikleri:

• Tutumluluk: Alışverişte yanındaysanız dikkatli olmalısınız. Pahalı lokantalardan hiç hoşlanmaz, ev yemeğini her şeye tercih eder. Yoksa “Menemene kaç para ödedik? Bir kahve fiyatına 10 paket Kuru Kahveci Mehmet Efendi alırdık” söylenmelerini uzun süre dinlersiniz.

• Hareket: Düzenli yürür, kilosuna dikkat eder. Biraz kilo alırsanız hesabını sorar; eşinize, çocuklarınıza veya arkadaşlarınıza sizi şikâyet eder. Yediğimize içtiğimize özen göstermemiz onun için mühimdir.

• Ailesi: En kıymetlisidir. Herkese eşit mesafede durur, hiçbirine laf söyletmez. Ablam hakkında bir şey ima etsem, “Sana öyle gelmiş, ben fark etmedim” diyerek konuyu kapatır.

• Uyum ve Yol: Asla şikâyet etmez. “Haftaya arabayla Selanik’e gideceğiz, gelir misin?” sorusuna ikiletmeden “Olur” der. Saatlerce yolda sesi çıkmaz, her müzeyi gezer, akşam yorgunluktan yatakta bayılır. “Anne gidiyoruz” dememizle kapıda hazır olması arasında sadece 2,5 dakika vardır.

• Vefa ve Kökler: Eskiyi unutmaz, kardeşlerine düşkündür. Görümcesine her zaman ayrı bir sevgiyle “Abla” der.

• Anlatmak ve Paylaşmak: Fotoğraflara bakmak en büyük geleneğimizdir. Torunlarının ve Atatürk’ün fotoğrafları evinin başköşesinde durur. Torunlarının hayatlarını, ilişkilerini adım adım takip eder ve her koşulda arkalarında durur.

Sevmedikleri:

• Gereksiz Harcama: Ona göre fuzuli bir hediye aldıysanız, 2 ila 5 yıl boyunca “Bir daha alma” uyarısını dinlemeye hazır olun. Ancak gerçekten ihtiyacı olan bir mutfak gereci ya da rahat bir ayakkabı aldığınızda dünyanın en mutlu insanı olur.

Bazen yeni şeyler denemesi için onu teşvik eder, küçük sürprizler yaparız. Çok para harcanmadıysa beğenir; harcandıysa “Bir daha yapma” der. Biz de “Tamam” der, ilk fırsatta yine yaparız.

Rollerin Değişimi: Bakım Değil, Yoldaşlık

Çocukluk ve gençlik yıllarında paylaşılan anılar, bugün bize büyük bir rehberlik sağlıyor. İlkokulda beni ilk sinemaya ve tiyatroya o götürdü. Her sene okul önlüklerimi elleriyle dikti. Lisede ve üniversitede her sınav dönüşümde beni evde çay ve kekle karşıladı; ezber derslerimde eline işletme kitaplarını alıp satır satır bana eşlik etti. Burda dergisinden kazaklar ördü, mağazada görüp beğendiğim ceketleri, paltoları dikip beni aslanlar gibi hayata yolladı.

Bugün ailece kimin neyi sevdiğini çok iyi biliyor ve birbirimize alan açmayı önemsiyoruz. Birbirimizi görmek, sofrayı paylaşmak hepimize iyi geliyor.

Belki de yıllar içinde değişen tek şey şu:

Eskiden o bizim hayatımızı kolaylaştırıyordu. Bizi okula hazırlıyor, sınavlarımızı bekliyor, kazağımızı örüyor, yemeğimizi yapıyordu.

Şimdi roller dönüştü; biz onun hayatına eşlik ediyoruz.

Bunu yaparken aslında en çok kendi hayatımızı hafifletip güzelleştiriyoruz; çünkü onun iyi olması hepimizin içini rahatlatıyor. Yaşlanan büyüklerimizle yürürken öğrendiğim en temel hakikat de bu oldu: Onların hayatına omuz verirken, aslında kendi hayatımızı da yeniden kuruyoruz.

Buraya kadar okudun, sağol. Bu yazıyı sandviç nesil bir arkadaşınla paylaşır mısın?

Paylaş

Önümüzdeki bültenlerde de Yaşasın alanını birbirimize kulak verdiğimiz ortak bir alana dönüştürmeye devam edeceğiz.

Annem Esra ile deli gibi gezmek istedi…

Bir süredir aklımdaydı: “Annemin demansı için sosyalleşmeye, ilgiye ve harekete ihtiyacı var. 5-10 kişilik gruplar halinde küçük geziler yapılamaz mı?”

Ancak durumuna göre uygun kişileri bulmak, onları organize etmek ne kadar zor…

Sonra çok tanıdık bir çelişkiyle de yüzleştim. Anneme “Biraz gezelim mi, hava alalım mı?” diye sorduğumda hevesleniyor ama sonra bir vazgeçiş çöküyor üzerine.

Benzer bir çıkmaz babamda da var. Ona da “Kendine önce hobi bulman lazım” dedim. Müzikle ilgili olmasını istedi. Eve yakın bulamadığını söyledi. Şimdi ona göre bir yer bulmaya çalışıyorum. Var mı bildiğiniz Göztepe, Kadıköy civarında bir yer?

Ancak bulsa bile biliyorum ki gittiği yerde kendi yaşıtlarını göremeyeceğini, o ortama yabancı kalacağını hissettiği an vazgeçecek.

Bizi durduran ne?

Güven hissi mi, yabancılaşma korkusu mu, yoksa enerjiyi toparlayamamak mı?

Hepimizin bildiği gibi sosyalleşmek öyle “kuru kuru” bir çay bahçesinde yan yana oturup suskunca vakit öldürmek olmamalı.

Hakiki bir muhabbet, anıların dinlendiği hoş sohbet bir ortam şart. Ama işin bir de nörolojik boyutu var.

Daha önceki bültenlerde olan “Yuck” kavramını hatırlarsınız.

Harvard nörobilimcilerinin üzerinde durduğu, beynin konfor alanından çıkıp yeni bir şeyi öğrenirken ya da denerken yaşadığı o hafif rahatsız edici zihinsel zorlanma ve sürtünme anı. Beyin sadece tanıdık rutinlerde pürüzsüzce kayarken değil; tam da o “Uğraşamayacağım şimdi” dediğimiz zihinsel sürtünmeyi yaşadığında yeni nöronal bağlar kuruyor, bilişsel rezervini diri tutuyor.

Yani hem güvenli ve şefkatli bir alan kurmak hem de onları zorlamadan, o zihinsel sürtünmeyi (”yuck” anlarını) tatlı tatlı yaşatacak deneyimlere alan açmak gerekiyor.

Ancak itiraz edip çocuk gibi inat etmeleri mümkün.

Burada size, bu bülteni okuyan yol arkadaşlarıma sormak istiyorum:

• Anne-babanızın güvenliğini, refakatini ve konforunu eksiksiz sağladığımız 5-10 kişilik butik geziler ya da buluşmalar kurgulasak…
  Sence annen, baban gelir mi?
  

• Onları o kapı eşiğindeki çekimserlikten çıkaracak, “Hadi” dendiğinde geri adım attırmayacak ne tip geziler veya meşgaleler isterlerdi?
  

• Bir müzik dinletisi mi, sahaf kokusu mu, yoksa sadece akranlarıyla ortak bir masada geçmişi deşecekleri bir sohbet çemberi mi?
  

• Bir evlat olarak böyle bir adım sana güvenli gelir mi, kafandaki çekinceler neler olurdu?

Lütfen aklınızdan geçenleri, anne-babanızla yaşadığınız benzer tereddütleri bu maile doğrudan yanıt vererek paylaşın, yorum olarak yazın… Anlayalım.

Çünkü geçen hafta bir arkadaşımla babası hakkında konuşurken “Bilseniz ben neler yaşadım, yaşıyorum. Çok ekstrem durumlar var benim babamda” dedi.

Ancak sonra detaylarını anlattığında oldukça olağan geldi.

Demek ki hepimizin benzer ve sakladığı bazı duygular varmış.

Bize kapı açan, ışık tutan her tür deneyim veya fikir onların gerçek ihtiyaçlarına hitap edebilir.

Buraya kadar okudun, sağol. Bu yazıyı sandviç nesil bir arkadaşınla paylaşır mısın?

Paylaş

Önümüzdeki bültenlerde de Yaşasın alanını birbirimize kulak verdiğimiz ortak bir alana dönüştürmeye devam edeceğiz.

Mesela;

• Yaşlanan ebeveyninle yaşadığın o hem zorlu hem tatlı-sert dönüşümü,

• “Sandviç nesil” olarak iş, çocuk ve anne-baba arasında sıkışıp kalırken bulduğun o küçük nefes alanlarını,

• Ya da ebeveyninle aranda geçen aşağıdaki gibi bir yüzleşme hikâyesini anlatmak istersen...

Bu e-postayı yanıtlayarak veya yorum yaparak konuk yazar olmak istersen yazabilirsin.

Henüz küçüğüz ama rakamlara takılmıyoruz. 18 Eylül itibariyle 287 kişiyiz.

Yalnız olmadığımızı hissetmek ve hikâyelerimizle birbirimize omuz vermek için buradayız…

Şimdi kendime zor bir görev verdim: Başımdan geçenleri, gördüklerimi, yaptıklarımı ve yapamadıklarımı bir düzyazıya dönüştürmek. Belki de benden sonra aynı soruyla karşılaşacak birilerine ilham, deneyim ve güç verebilmek.

Peki, yaşlanan aileme nasıl eşlik etmeliyim?

Mesele onlara bir “görevmiş” gibi bakmak yerine onların hayatında evlatları olarak kalmaya devam edebilmek. İyileşmeleri, mümkün olduğunca hayatın içinde normal bir yaşam sürmeleri için neler yapabiliriz? Ve belki de daha önemlisi: Biz yirmi, otuz yıl sonra yaşlandığımızda nasıl bir hayat yaşamak isteriz? Şimdiden, ne yaşayacağımızı bilmeden bunun provasını yapmak mümkün mü?

Zamanın Yanılsaması ve Sıkışmışlık

Ellili yaşlarımın ortasına geldiğimde birden kendimi iki taraf arasında sıkışmış hissettim. Bir yanda yirmilerindeki iki kızım ve eşim; diğer yanda yıllarını bize adamış anam, babam ve onlarla aynı yakınlıkta hissettiğim halam… Hepsine yeterince zaman ayıramadığımı hissetmiyordum sadece; gerçekten yetemiyordum.

Oysa tam yirmi iki yıl önce; onlar altmışlarının sonlarında, yetmişlerinin başlarındayken çocuklarım aile büyükleriyle büyüsün diye Moskova’daki düzenimizi toparlayıp Türkiye’ye dönmüştük. Moskova’da geçen on iki yıl boyunca ne zaman sıkışsak yanımıza geldiler; her tatile geldiğimizde iki kızımı anneme bırakıp gezdik tozduk. Ne dediysek yaptılar, ne zaman çağırdıysak koştular. Hep bizim iyiliğimiz ve rahatımız için.

Şimdi geriye dönüp baktığımda anlıyorum ki biraz erken hareket etmişiz. Altmışlar, yetmişler, hatta seksenlerin ilk yarısı; insanların hâlâ seyahat edebildiği, kendi işini görebildiği, gezip üretebildiği ve hayatın tadını çıkarabildiği yıllarmış. Meğer asıl değişim daha ilerideymiş.

Doksanlara doğru gelen unutkanlıklar, ağırlaşan hareketler, küçük sağlık sorunlarının eskisi gibi kolay atlatılamaması, büyütülen kaygılar ve en çok da sadece daha fazla beraber olma isteği… İnsan o dönemin ağırlığını o dönem gelip kapıyı çalana kadar fark edemiyor.

Tek Bir Doğru Yok

Kurumsal hayatımın bilançosunu çıkarırken; halamın ağırlaşan demansı, babamın ayaklarındaki tutulmalar ve annemin ikisi için bütün yükü tek başına sırtlanması beni derin bir muhasebeye itti: Ben, ablam ve çocuklarım için her şeyi yapan bu insanlar için şimdi ben ne yapabilirdim?

Çevreme baktığımda herkesin kendi yolunu aradığını gördüm. Hafta sonu Bozcaada’da tanıştığım bir çift, aile büyükleri için Berlin’deki yaşamlarını bırakıp İstanbul’a dönmüştü. Genç bir çalışma arkadaşım, annesine abisiyle dönüşümlü bakabilmek için işini bırakmıştı ve bunu anlatırken gözleri parlıyordu. Seksenlerindeki teyzemin bir arkadaşı, oğlunun onu Urla’da güzel bir bakımevine yerleştirdiğini gözleri dolarak anlatıyordu. Anne babasıyla aynı eve taşınanlar, sitelerine yerleşenler, “Aklı başındayken asla bakımevine veremem” diyenler olduğu gibi; annesini huzurla bir bakımevine emanet edip ülkesine dönen yabancı arkadaşlarım da vardı.

Demek ki tek bir doğru yoktu. Doğru; ailenin, yaşlının, koşulların ve insanların birbirleriyle kurduğu ilişkinin içinde her seferinde yeniden şekilleniyordu.

Tek Bir Karar: ‘Görev Gibi Yapma’

Ben de işe, “Ben yaşlandığımda çocuklarımdan ne isterdim?” diye sorarak başladım. Kurumsal hayatın o düzenli ama zihni tüketen temposundan sıyrılmanın, başka bir özgürlük için ne kadar kıymetli olduğunu fark ettim. Ebeveynlerinin yanında olmak zorunda olduğun için değil; onlarla olmak istediğin zamanı yaratabilmek için bilgisayarı kapatıp “Haydi hazırlanın, yarım saat sonra geliyorum, parka yürüyüşe çıkıyoruz” diyebilmenin hafifliği paha biçilmezdi.

Sonra kendime tek bir ilke koydum: Görev gibi yapma.

Sağlıkları yerindeyken, dinçken onlarla nasıl konuşuyorsam; aynı ses tonuyla, aynı saygıyla ve aynı sevgiyle hayatlarının içinde kalmaya devam edecektim. Sürekli teşekkür etmelerini, “İyi ki geldin, iyi ki aradın” mahcubiyetine girmelerini istemedim. Onlar ne zaman ihtiyacım olduysa yanımdaydılar; ben de aynısını geri vermek istiyordum.

İyi ki ablam vardı ve yakındaydı. Birbirimizin sınırlarına saygı duyarak bir denge kurduk. Bir telefon geldiğinde “Abla sen bir bakıver” demek yerine, “Ben yola çıktım, geliyorum; istersen sen de gel” demeyi öğrendim. Ablamın iyi olduğu konularda (bana mantıklı gelmese bile) tartışmadan kararı ona bıraktım; o banka ve resmi işleri üstlendi, ben doktor ve hastane süreçlerini aldım. Annemle babam kimden neyi isteyeceğini bildikçe herkes rahat bir nefes aldı.

Babamın Vedası ve Dinlemenin İyileştirici Gücü

Babamın son dönemi kolay geçmedi. Süreç ilerledikçe onları bize getirdik, hastanelere yatırdık, bahçeye çıkardık. Her şeyi yapmaya devam ettik ama yavaşlayan bir tempoda…

En çok da son isteklerini dinleyerek geçti o günler. Babam aynı şeyi defalarca anlatırdı; ben bıkmadan not alırdım. “Tamam baba, bana bırak, hallederiz” derdim; rahatlardı. Bir sonraki gelişimde aynı şeyleri yeniden konuşurduk, ben yine aynı sakinlikle dinlerdim.

Çünkü zamanla anladım: Bazen yardım etmek, bir problemi bir kerede çözüp kapatmak demek değil. Aynı cümleyi, aynı hikâyeyi gerektiği kadar, defalarca ve aynı şefkatle dinleyebilmekmiş.

Selahattin Abi, Fikret Abi arardı; babam “Onları ihmal etme” diye tembihlerdi. Aslında bana ve ablama sessizce hayatının görev devir teslimini yapıyordu. En çok da anneme teşekkür ediyordu; durmadan, gözleri dolarak... Biz de ona.

Babamı kaybettikten sonraki ilk hafta içinde annemin ağır bir griple başlayan, adeta yıllardır babam için ertelediği bütün hastalıkların bir anda ortaya çıkması gibi duran ağır bir dönem yaşadık. Bir insan sadece eşini kaybetmiyor çünkü; elli yıllık düzenini, alışkanlıklarını, rollerini ve geleceğe dair bütün zeminini kaybediyor. Bizim görevimiz onun yerine yaşamak değildi; yeni hayatına alışırken yanı başında durmaktı.

Annemin Bahçesi, Reçel Kokusu ve Hayatın Ritmi

Bugün geriye dönüp baktığımda, işten ayrılıp aileme zaman ayırabilmiş olmanın huzurunu yaşıyorum. Babamın ardından annemle geçirdiğimiz günleri çoğaltmak hepimize iyi geldi. Eskiden kalmaya ikna edemediğimiz annem artık yanımıza daha kolay geliyor.

Bu yaz başı Bozcaada’da bahçeden asma yaprağı topladık, dolaba attık, birlikte dut reçeli kaynattık. Uzakta olduğumda çektiğim her fotoğrafı ona gönderiyorum; altına “Maşallah” yazıyor. Instagram’a koyduğum bir karenin altına bazen “Yanındakini tanımadım”, bazen de “Sen karanlık çıkmışsın” diye yorum bırakıyor. Her akşam saat 16.30’da, eşleri vefat etmiş mahalle arkadaşlarıyla sitenin bahçesinde buluşuyor. Aradığımda, “Kapalıçarşı’dayım, arkadaşla turladık geldik” diyor; içim ferahlıyor. Bazen o beni arıyor: “Nasıl oldun evladım?” diyor, “İyileşiyorum anne” diyorum.

Hayat, bütün eksilmelere rağmen kendi ritmini buluyor.

Bakım Değil, Yoldaşlık

Şimdi her şeyi çok daha berrak görebiliyorum.

Yaşlanan aile büyüklerine eşlik etmek; yalnızca tansiyon takip etmek, ilaç saatini kurmak, hastane koridorlarında randevu kovalamak ya da pazar poşetlerini taşımak değil. Bunlar zaten hayatın gerekliliği, bir şekilde halloluyor. Ama hayat bundan ibaret değil.

Asıl mesele onların hayatında bir evlat olarak kalabilmek. Telefonla, mesajla ama en çok da göz göze gelinen zamanla... Birlikte sofraya oturarak, bahçede bir fincan çayla sessizce yan yana durarak, aynı hikâyeyi beşinci kez ilk defa duyuyormuş gibi tebessümle dinleyerek... Onların hâlâ yaşayan bir hayatı olduğunu ve o hayatın içinde bizim de bir yerimiz olduğunu unutmadan.

Belki de yaşlılık, çocukların anne babalarına baktığı hiyerarşik bir süreç değil; iki kuşağın birbirinin hayatına yeniden eşlik etmeyi öğrendiği bir kavşak.

Onlar yıllarca bizim hayatımıza yoldaşlık ettiler. Okula başladığımızda, evden ayrıldığımızda, evlenirken, çocuklarımız doğarken, başardığımızda ya da tökezlediğimizde hep arkamızdaydılar. Bizimle sevindiler, bizimle üzüldüler. Şimdi sıra bize geldiğinde bunun adını sadece “bakım” koymak bana eksik ve soğuk geliyor.

Ben buna yoldaşlık demeyi tercih ediyorum.

Bakıcı olmak değil; evlat olarak kalmaya devam etmek. Onların yerine karar vermek değil; kendi kararlarını vermelerine alan açmak. Onları hayattan yalıtmak değil; güçleri yettiğince hayatın neşesinin içinde tutmak. Her şeyi çözmeye çalışmak değil; çözemediğimiz dertlerin yanında da dimdik, şefkatle durabilmek.

Bir gün geriye dönüp baktığımızda elimizde doktor raporları, tahlil sonuçları ve yapılmış görev listeleri kalmayacak.

Hafızamızda kalan tek şey; bahçeden toplanmış o taze asma yaprakları, kaynayan dut reçelinin kokusu, telefonun ucundaki titrek bir “Maşallah”, dostunun adını duyunca gözlerinde parlayan tebessüm ve birlikte geçirdiğimiz o sıradan günlerin sıcaklığı olacak.

Onlar yıllarca bize yoldaşlık etti. Şimdi sıra bizde.

Paylaş

Önümüzdeki bültenlerde de Yaşasın alanını birbirimize kulak verdiğimiz ortak bir alana dönüştürmeye devam edeceğiz.

Mesela;

• Yaşlanan ebeveyninle yaşadığın o hem zorlu hem tatlı-sert dönüşümü,

• “Sandviç nesil” olarak iş, çocuk ve anne-baba arasında sıkışıp kalırken bulduğun o küçük nefes alanlarını,

• Ya da ebeveyninle aranda geçen, tıpkı yukarıdaki gibi bir yüzleşme hikâyesini anlatmak istersen...

Bu e-postayı yanıtlayarak veya yorum yaparak konuk yazar olmak istersen yazabilirsin.

Henüz küçüğüz ama rakamlara takılmıyoruz. 11 Eylül itibariyle 117 üyemiz var.

Yalnız olmadığımızı hissetmek ve hikâyelerimizle birbirimize omuz vermek için buradayız…

Sigara içmeyi bırakmak gibi değil tam olarak. Bir tercih olarak.

Olan şeyler hoşuma gitmediğinde öfkelenmeyi… Yaşlanmayı… Zorlukların kabul edilmesini… Hepsine bir kulp bulmayı bıraktım. Aileni zaten suçlamak bambaşka bir konu…

Kimse kimseyi suçlamasın, kendisini hele hiç!

Çünkü daha yaratıcı olmalıyız. Başetmek için. Kavga etmek, yıkmak yerine yeni bağlantılar kurmalı, inşa etmeye bakmalıyız, hep birlikte.

Duyguları bastırmadan tabii…

Çocukların masrafları, toplantılar, hedefler, eşinle yaptığın ufak tartışmalar, iş güç arasında alelacele randevu kovalanan bir poliklinik sırası, eczaneden tamamlanan ilaçlar ve gece çalan o tedirgin edici telefon:

“Oğlum, ben hastaneye gidiyorum”.

Eşim olmasa ablam olmasa belki çok daha fazla zorlanırdım.

Ama çoğumuz anne-babamız yaşlandıkça onları koruma refleksiyle birer “bakım yöneticisine” dönüşüyoruz. Ve bu çok yorucu.

Bu yüzden bu yüke de bir suç atmamak lazım.

Hayatın doğası bu, bir miktar yaşayınca yaşlanıyoruz. Onun yanında da bazı “hediyeler” geliyor. Ben dertleri birer hediye olarak görüyorum.

Mesela, sağlık kurumlarının soğuk havası; bütçemizin ve ruhsal enerjimizin hatırı sayılır bir kısmını hastane koridorlarında eritiyor.

Vicdan azabımla başa çıkması da cabası.

Bakıcı bulmak ya da bir bakım evine yerleştirme süreci de aynı…

Onları en az efor ile “bakım” altına alıp sonra güvende tuttuğumuzu sanıyoruz. Ama bence büyük bir kötülük yapıyoruz. Çocuklara sussunlar diye ekran vermekle aynı şey.

Çünkü diğer türlüsü çok uğraş gerektiriyor.

Büyüklerimizin hayatlarını aşırı rutinleştiriyoruz. Bir yerde denk geldim geçenlerde:

Ebeveyninizin sağlık harcamalarını düşürmenin, onları acil servis kapılarından korumanın ve düşme risklerini azaltmanın en radikal yolunun rutini bozup ellerine bir fırça vermek ya da bir koro provasına sokmak olduğunu söylesem?

Bu romantik bir arzu değil; arkasında tıp ve nörobilim dünyasını sarsan somut araştırmalar var.

Reçeteleri Azaltan Araştırma: Dr. Gene Cohen ve “Yaratıcı Yaşlanma”

George Washington Üniversitesi bünyesinde psikiyatrist Dr. Gene Cohen tarafından yürütülen bir araştırma (Creativity and Aging Study), yaşlı bakımındaki ezberimizi bozuyor.

Benim için sezgisel bir bilgiydi ve Yaşasın bu ruhla başladı ama karşılaşınca ne kadar doğru ama bir o kadar da zor bir konu olduğunu anladım.

Bir defalığına anneni babanı bir seramil atölyesine, ebru kursuna götürebilir, onu yönlendirebilirsin ama belli bir yaştaki insanın alışkanlıklarını değiştirmek çok çok zordur.

Araştırmaya geri dönelim: Cohen ve ekibi, 65 yaş üstü bireyleri iki gruba ayırdı: Birinci grup, haftalık olarak profesyoneller eşliğinde koro, resim, seramik veya yaratıcı yazarlık gibi aktif üretim programlarına dahil edildi. İkinci grup ise klasik rutinine; yani evde televizyon (aynı kanallar) izlemeye, bilindik yürüyüşlerine ve gününü tehlikesizce doldurmaya devam etti.

Sonuçlar medikal kayıtlarla karşılaştırıldı ve tabii ki beklediğimiz sonuç!

Düzenli olarak yaratıcı bir üretimle uğraşan yaşlılar, kontrol grubuna göre ölçülebilir düzeyde daha az poliklinik ve acil servis ziyareti yapmış.

Reçeteli ilaç kullanımları ve doz artışları ciddi oranda azalmış.

Araştırmanın belki de en çarpıcı çıktısı şuydu: Yaratıcı faaliyetlerle motor koordinasyonunu, dikkatini ve beden farkındalığını diri tutan bireylerde düşme oranları çok daha düşük çıkmış.

Düşmenin yaşlılıkta ne anlama geldiğini yaşayan bilir, detaylarını vermeyeyim.

Aslında sanat ve yaratıcı meşguliyet, emeklilikte boş zamanı öldürecek bir hobi yerine sağlık bütçesini koruyan, insanı zinde tutan doğrudan koruyucu bir halk sağlığı etkinliği. İlginç değil mi?

Acaba bu deneyi tekrarlasak mı?

Hobi ve yaratıcı yaklaşımın yaşam tarzına dönüştürdüğünü düşün.

Beyin Konforda Çürüyor mu?

Bizim kültürümüzde ebeveyne hürmet, genellikle onların hayatındaki tüm pürüzleri temizlemekten geçer. “Sen bırak, ben yaparım” der, her gününü bir şekilde otomatiğe bağlarız. Oysa bilim tam tersini söylüyor (ben de diyorum ama farklı bir yerden): Beyin, konfor alanında ve otomatik pilotta hemencecik körelir.

Harvard Üniversitesi’nden Dr. Lisa Feldman Barrett’ın çalışmalarında anlattığı bir kavram var: “Yuck” hissi. Şuradaki yazıda detayları var:

Çoğumuz yaşlı anne-babamızın önüne her gün benzer bulmaca veya bir uğraşı koyarız, en azından tavsiye etmişizdir. Ama aslında onlara kendi faydalı meşguliyetlerini vermeliyiz. Çünkü beynin dokusunu atrofiden korumak için, yeni ve zorlu bir şeyi denerken hissedilen o hafif rahatsız edici zihinsel sürtünme (yani “Yuck” dediğimiz o zorlanma hali) şarttır.

Northwestern Üniversitesi’nden Dr. Sandra Weintraub’un süper yaşlılar üzerine yaptığı araştırmalarda karar verme, arzu ve en önemlisi motivasyon merkezi olan Anterior Singulat Korteks tabakası, süper yaşlılarda genç bir insanınki gibi kalın kaldığını saptamış. Bu merkezi diri tutan şey ise asla ezber rutinler değil. Yeni bir şarkının notasını öğrenirken yaşanan o bocalama, elindeki çamurla ya da fırçayla bir forma ulaşmaya çalışırken dökülen o tatlı zihinsel terdir.

Emek yoksa kutlama yok!

Aşırı rutinleştirdiğimiz, her sabahını bir öncekinin kopyası kıldığımız bir ebeveynin beyni yeni sinapslar kurmayı bırakır.

Aynı haberleri, aynı insanları, aynı duyguları yaşaya yaşaya bırakırız sanki yaşamayı.

Ancak hayatında hep meraklı ve hobili olmuş bir insan yaşlanmaya başlarken zorlanabilir. Biraz hezarfen olmak gerekiyor sanki bu durumda.

Hayatındaki sürpriz ve üretim bittiğinde motivasyon çöküyor; psikosomatik ağrılar başliyor, uyku kalitesizleşiyor, dolayısıyla tansiyon yükselir ve soluğu yine bir hastanede alabilirsiniz.

Otomatik Pilotu Değiştirmek?

Anne-babanızı yarın birdenbire bir ressama dönüştürmek zorunda değilsin. Ama onların hayatına, tıpkı tansiyon ilacı gibi düzenli bir “yaratıcı sürtünme” ve taze heyecan enjekte edebiliriz:

Musiki Cemiyetleri: Cohen’in çalışmasında en parlak bilişsel sıçramayı koro katılımcıları göstermiş. Bizde belediyelerin ya da cemiyetlerin Türk Sanat Müziği ve Halk Müziği koroları bu işin ilacı olabilir. Repertuarları biraz yaratıcı olmalı! Biraz kötü durumda olan yerler de var, uzun bir geleneği temsil edenler de var. Ancak melodik hafızayı zorlamak, bir grubun parçası olarak yer almak ve şarkı ezberlemek, beyin için faydalı. Meşk geleneğimiz aslında bize yardımcı oluyor.

Kendi Hızlarında Zorlanmalarına İzin Vermek: Her şeyi ellerinden alıp hayatı pürüzsüzleştirmemek lazım. Yeni bir el zanaatıyla (ebru, ahşap, seramik, örgü) uğraşırken elleri titresin, hata yapsınlar. Mesele aslında hata ve zorlanmadan daha çok o hobiyle uğraşmalarını bir süre daimi kılmak. Sonra da zorlanmayı yaşamaya devam etsinler; nöronlar böyle uyanıyormuş.

Ben mesela mobil telefon kullanmanın ayrıntılarını anlatmayı denedim ama başarılı olamadım.

Burada mesele başlamak ve sonra bırakmamak. Bir hobi için burada motivasyon ve doğru yönlendirme şart. İçsel motivasyonu bulmalarını sağlamak çok zor. Ben çok denedim olmadı. 10-15 yıl önce onlar da kitap kulübüne gidiyorlardı. Zorlanmanın faydasını bilseydim Kant veya Hegel okumaya zorlardım onları!

Medikal Sorgulamadan Ortak Üretime: Kapıdan girer girmez “İlacını içtin mi?” diye sormak bakımın en soğuk bir versiyonu, bazen yapıyorum...

Bunun yerine torununa bir masal anlatmasını isteyebiliriz, birlikte hiç denemedikleri bir tarifi yapabiliriz ya da eski bir fotoğraf albümünden sözlü tarihi çıkartabiliriz (bu bizde iyi oluyor).

Ebeveynin haftalık bir koroya, sanat atölyesine ya da yeni bir meşguliyete gitmesi için ayıracağın zaman veya bütçe bir “harcama” değil aslında.

Biz bakımın soğuk bilgisine değil; birbirimizin hayatına merakla, paylaşımla, gustoyla ve üretimle eşlik etmenin duygusuna talibiz.

Bunu yapmak zor ama imkansız değil.

Yaşamı her şeye rağmen kutlamak dileğiyle...

Bu Sayının Arkasındaki Bilim & Derinleşme Notları

Yaratıcı Yaşlanma ve Sağlık Harcamaları (Creativity and Aging Study): Dr. Gene Cohen liderliğinde George Washington Üniversitesi’nde yürütülen çalışma; haftalık profesyonel sanat ve koro programlarına katılan yaşlıların kontrol grubuna göre daha az doktora gittiğini, daha az reçeteli ilaç kullandığını ve düşme vakalarında ciddi düşüş yaşadığını kanıtlayan temel araştırmadır.

Zihinsel Sürtünme ve “Yuck” Hissi: Harvard Üniversitesi nörobilimcilerinden Dr. Lisa Feldman Barrett’ın geliştirdiği bu yaklaşım, beynin genç kalması için konforlu bulmacaların yetmediğini; yeni ve zorlu bir beceri edinirken yaşanan o “rahatsız edici” zihinsel eforun (sürtünmenin) korteksi koruduğunu gösterir.

Motivasyonun Anatomik Kalesi: Northwestern Üniversitesi’nden Dr. Sandra Weintraub ve ekibinin “Süper Yaşlılar” (SuperAgers) araştırması; merakını, motivasyonunu ve sosyal üretimini diri tutan bireylerde beynin Anterior Singulat Korteks bölgesinin gençlerle aynı kalınlıkta kaldığını kanıtlamıştır.

Wellderly Projesi ve Yaşam Tarzı: Dr. Eric Topol ve Scripps Araştırma Enstitüsü’nün 80 yaş üstü kronik hastalıksız bireyler üzerinde yaptığı genom analizi; süper yaşlılığın genetik bir piyangodan ziyade zihinsel esneklik, sosyal temas ve aktif yaşam pratiklerinin bir sonucu olduğunu ortaya koymaktadır.

Önümüzdeki bültenlerde de Yaşasın alanını birbirimize kulak verdiğimiz ortak bir alana dönüştürmeye devam edeceğiz.

Hemen abone olun

Mesela;

• Yaşlanan ebeveyninle yaşadığın o hem zorlu hem tatlı-sert dönüşümü,

• “Sandviç nesil” olarak iş, çocuk ve anne-baba arasında sıkışıp kalırken bulduğun o küçük nefes alanlarını,

• Ya da ebeveyninle aranda geçen, tıpkı yukarıdaki gibi bir yüzleşme hikâyesini anlatmak istersen...

Bu e-postayı yanıtlayarak veya yorum yaparak konuk yazar olmak istersen yazabilirsin.

Henüz küçüğüz ama rakamlara takılmıyoruz. 4 Eylül itibariyle 115 üyemiz var.

Yalnız olmadığımızı hissetmek ve hikâyelerimizle birbirimize omuz vermek için buradayız…

Ya da aşk acısı çektiğimde “Aman bir erkek için göz yaşı dökecek kadar aptal değilsin bence” diyerek omzunda ağladığımda aşağılayan da annemdi. Mevzu erkek olunca acımasızdı biraz!

13 yaşında annemle babam boşandı. Ve boşandıkları andan itibaren maddi, manevi her anlamda yanımda olan, hiçbir zaman hiçbir şeyin yokluğunu hissettirmemek için elinden geleni yapan, onca taşkınlığıma rağmen çoğunlukla özel okullarda okumamı sağlayarak hayatımın her detayında arkamı döndüğümde annemi gördüğüm güçlü bir kadındı.

Kadın zekasını istediğinde neler yapabileceğini önce annemde gördüm. Acayip dramatik bir hayatımız olmadı. Hatta eğlenceliydi de yaptığımız her şey… Mağdur psikolojisini sevmezdi annem. Hemen çözüm bulur, aksiyon alırdı hayatın her detayında.

70’lerin memurlarındandı. 36 yaşında hiç derdi değilken evlenmiş ve sonra beni dünyaya getirmişti. Baskısız kendini severek büyümüş bir kadındı.

Gel gelelim ki bugün 75 yaşında.

Oğlumu kucağına alamayacak kadar güçsüzleştiğini gördüğümde, bu sene fark ettim yaşlandığını. Torununu kucağına almak, onun için bir şeyler yapmak istediğinde, bunu yapacak gücünün olmadığını fark ettiğinde üstünü kapamak için çırpındığını fark ettim.

Ve anladım. Zamanın o standart saati benim annemi de güçsüz bırakmıştı. Artık sohbetlerimiz benim sorunlarım üzerine değil de onun anıları hiç tanımadığım birileri hakkında devamlı bir şey anlatıp içli içli “Ne güzel günlerdi” dediğinde anladım.

Artık sorunlarımı anneme anlatacak kadar hali kalmamıştı bana. Kendini zor ayakta tutuyordu. Bunu geçen sene oğlumun doğumuyla damarlarımda hissettim.

Artık benim hükümet olmam gerekiyordu anneme.

Onun konforu iyiliği sağlığı için benim onu çocuğum gibi korumam gerekiyordu. Fark ettiğim an yanlızlaştım biraz.

Nasıl yani? Ben artık düştüğümde elimden tutamayacak mıydı?

Kabul etmek istemedim. Bir şeyleri suçlama ihtiyacı duydum.

İşin açıkçası ben artık yalnızdım.

Eş, çocuk, arkadaş tutar mıydı hiç onun gücünün yerini?

Artık annesinin yetiştirdiği kızının hayata şov yapma zamanıydı. Ama ben daha hazır değilim ki…

38 yaşındayım evet ama onun kadar güçlü olabilecek miyim hayata?

Çocuğuma onun bana baktığı kadar güzel bakabilecek miyim?

Kafamda bir çok soru vardı. Telaşım vardı bir yandan.

Bana masum masum bakan bir yaşında bir oğlum var.

Hayat onu ve beni bekliyordu tüm sürprizleriyle ama ben hala annesinin kızıydım… Hala arkamda annem varmışçasına bütün kararlarım, vazgeçişlerim, her şeyim devam ediyor. Dizlerine başımı yasladığında dinleniyor içim.

Bu yaz kendime geldim, kabullendim ayağa kalktım ve öğrenmeye anlamaya çalıştım.

Güçlü olmak değildi mesele, hayata nazikçe direnmekti aslında.

Bunu da tüm kız çocukları annelerinden öğrenebilir zaten… Bırakalım anlatsınlar akıllarına ne geliyorsa doya doya, canları ne istiyorsa yanlarında olalım.

Yaşasın o güzel kalpleri, o yorgun ruhları… Minik kızları olarak dev yüreğimizle hep orada olalım, arkalarında, yanlarında.

Hep birlikte yaşasın tüm güzel ruhlar sevgiyle…

Tüm annelerinin kızlarına selamlarımla…

Paylaş

Önümüzdeki bültenlerde de Yaşasın alanını birbirimize kulak verdiğimiz ortak bir alana dönüştürmeye devam edeceğiz.

Mesela;

• Yaşlanan ebeveyninle yaşadığın o hem zorlu hem tatlı-sert dönüşümü,

• “Sandviç nesil” olarak iş, çocuk ve anne-baba arasında sıkışıp kalırken bulduğun o küçük nefes alanlarını,

• Ya da ebeveyninle aranda geçen, tıpkı yukarıdaki gibi bir yüzleşme hikâyesini anlatmak istersen...

Bu e-postayı yanıtlayarak veya yorum yaparak konuk yazar olmak istersen yazabilirsin.

Henüz küçüğüz ama rakamlara takılmıyoruz. 28 Ağustos itibariyle 112 üyemiz var.

Yalnız olmadığımızı hissetmek ve hikâyelerimizle birbirimize omuz vermek için buradayız…

Hem annem ve babam için hem de çocuklarım için bakım meseleleri içindeyim. Mesela 14 aylık bebeğimiz için bir eşlikçi ararken derinden hissettim.

İki farklı nesil için farklı ihtiyaçlarım var. Arama yaptım ve önyargılar / kalıplar çıktı karşıma: Ya tam zamanlı bir “bakıcı” ya da yatılı bir sistem...

Bizim şansımız yaver gitti; annem ve babam için tam ihtiyacımız olduğu anda hayat karşımıza güvenebileceğimiz, aileden biri gibi olan bir arkadaş çıkardı. İçimiz şu an rahat.

Ama herkes aynı şansa sahip değil.

Mesela çocuğumuz için arayışımız devam ediyor, yarı zamanlı olarak. İşimizi, aşımızı kazanmak için buna ihtiyacımız var ama kimseyi bulamıyoruz…

Geçen gün hiçbir tanıdık veya referans olmadan, dışarıdan biri gibi oturup bakıcı bulma sitelerini, ajansları ve platformları taradım.

Gördüklerim beni inanılmaz derecede yordu.

Tek Tıkla Çözüm?

Hizmet sektörünün sunduğu tablo ile bizim burada her hafta konuştuğumuz insanlık halleri, duygu durumları birbirine tamamen zıt. Resmen apayrı dünyalar.

Yapay zeka yardımıyla da oturup bu platformları, ajans modellerini alt alta koyup inceledim. Biraz mesleki deformasyon…

Çıkan sonuç şöyle:

Sektör size ya hastane soğukluğunda bir “medikal prosedür” satıyor ya da komisyon odaklı bir “dijital pazar yeri mekanikliği”. Bazılarında gözlerime inanamadım.

Hukuki güveni bir şekilde inşa edebiliyorlar; İŞKUR izinleri, sözleşmeler, sabıka kayıtları, komisyonlar... Parayı verirseniz operasyonel çark dönüyor. Yüzlerce resimsiz profiller…

Ama iş samimiyete geldiğinde sistem tıkanıyor.

Çünkü bu platformların hiçbiri anne-babayı bir insan, evladı ise vicdanıyla sıkışmış bir yol arkadaşı olarak görmüyor.

Görmesi mümkün mü sence? Bence değil.

Ben hangi duygu durumlarıyla mücadele ediyorum, onca listeleri nasıl tarayıp doğru olanı bulabilirim ki?

Onlar için yaşlılık yönetilmesi gereken bir “arıza”, siz faturayı ödeyen bir “müşteri”, ebeveyniniz ise delege edilecek bir “Excel satırı” veya “whatsapp’ta hakkında bilgi verilecek bir kişi” sanki.

Oysa İŞKUR ruhsatı veya sözleşme garantisi size hukuki bir güvence verebilir; akşam kapı kapandığında evdeki o derin yalnızlığı ve evladın içindeki vicdan sızısını hiçbir algoritma tamir edemez.

İlgili bakanlıklar da denetliyor ama bakım kurumlarını galiba, bilen varsa lütfen bizi bilgilendirsin.

Bakıcı Değil Eşlikçi, Bakımevi Yerine Yaşam Evi

Kavramlarımızı değiştirmek zorundayız.

Bizim aradığımız şey bir bakım yöneticisi, bir bebek/yaşlı gardiyanı veya sadece ilaç saatini takip eden bir program değil.

Bebek için de 75 yaşındaki anne-baba için de aradığımız şey aynı: İnsanca eşlik eden bir yoldaş. Birlikte müzik dinleyebileceğimiz, gözünün içine bakıp iki çift hakiki laf edebileceğimiz, hayatı bir görev listesi olmaktan çıkarıp küçük şölenlere dönüştürebileceğimiz biri.

Bunu bulmak pek kolay değil. Ama böyle insanlar var, biliyorum.

Hem de yaşlanan nüfusun arttığı bir dünyada önemli bir ihtiyaç olacak.

Yapay zekanın devri devam etsin, biz insanı aramaya, insan olmaya gayret etmeye devam edelim.

Bakımevlerini “yaşam evlerine”, bakıcıları “hayat eşlikçilerine” dönüştürmedikçe bu yorgunluk bitmez.

Biz bakımın soğuk ve bürokratik bilgisine değil; birbirimizin gözünün içine bakabilmenin, yargılamadan dinlemenin ve yaşamı kutlamanın samimiyetine talibiz.

Her şeyi mükemmel bir operasyon gibi yönetmek zorunda değilsin.

Bazen sadece yanlarında oturup sessizce eşlik etmek bile en büyük devrimdir.

Bizi büyütenler “yaşasın” diye…

45 yaşındayım ve yolun yarısına geldiğimi düşünmüyorum. Çünkü ne zaman sonlanacağını bilmiyorum.

Birden ölüm konusunu açınca irkilenleriniz olabilir. Ama ölüm, yaşamın en gerçek parçası. Yaşamı anlamlı, değerli, hatta kutlanmaya değer kılan tek son...

Dün babamla yine hastanedeydik, taburcu oluyordu.

Evet, mekân yine benzer ama konu bu kez bambaşka.

Biz tatilden dönerken o hastaneye yatırıldı bir kanaması yüzünden. Ben de vicdan muhasebesiyle hastaneye yetiştim.

Bizim yaşlılarımız, o en değerlilerimiz, genellikle 70’inden sonra ölümü daha sık düşünür oluyorlar.

Yaşlılık neden hep kasveti, hüznü ve olumsuzluğu çağrıştırsın ki?

Eğlence, matraklık, tatlı bir huzur ya da hayatla dalga geçebilmek mümkün değil mi?

Babam emekli anestezi uzmanı. Yıllarca vefat eden hastaların yakınlarına o acı haberi veren kişiydi. Taburculuk işlemlerini beklerken odada, bana avukat bir arkadaşının ölüm haberini aldığını söyledi.

O sırada telefonuma sürekli iş bildirimleri düşüyordu. Bir yanda babama, bir yanda ekrandaki mesajlara bakıyordum. Bir an durdum. Bıraktım telefonu.

— “Ölüm hakkında ne düşünüyorsun?” diye sordum.

— “Ölüm işte,” dedi. “Kaçış yok. Bir şey düşünmüyorum...Kaçınılmaz son” dedi.

Mesleği gereği o haberleri vermenin ne kadar zor olduğundan bahsederken bir ara yine gaza gelip sordum:

— “Bu kadar ölüm gördün, hiç ‘mutlu ölüm’ var mıdır?”

— “İntihar edenler var,” dedi.

— “Ama onlar yaşamaktan bıkmış olanlar...”

— “Evet...”

— “Peki yaşam, tam da arkasında ölüm olduğu için güzel değil mi?”

Tam o sırada Esra bizi görüntülü olarak aradı ve babam torunuyla görüntülü olarak konuştu.

Sonra da hemşire içeri girdi. Kolundaki damar yollarını çıkardı. Taburcu olduk.

Yolda giderken düşündüm: Bir sonu olduğu için bunca yaşam var.

Çoğu zaman hep “sonrasını” düşünerek yaşıyoruz ve tam da şu anın, eldekilerin değerini kaçırıyoruz. Oysa yapmamız gereken şey yaşamı daha çok kutlamak.

Bazen yavaşça, bazen pat diye konuşmamız lazım büyüklerimizle. Ben dün başladım. Çünkü yüzleştikçe, ölümün o soğuk yüzüyle hafifçe dalga geçebilir, onunla aramızı düzeltebiliriz. Ve ancak o zaman yaşamı hep birlikte kutlamaya değer bir hâle getirebiliriz.

Bir Çağrı: Hikayeni Yaşasın’da Paylaşmak İster misin?

Önümüzdeki bültenlerde, Yaşasın alanını sadece benim anlattığım değil, birbirimize kulak verdiğimiz ortak bir alana dönüştürmek istiyorum. Daha önce de ifade etmiştim.

Mesela;

• Yaşlanan ebeveyninle yaşadığın o hem zorlu hem tatlı-sert dönüşümü,

• “Sandviç nesil” olarak iş, çocuk ve anne-baba arasında sıkışıp kalırken bulduğun o küçük nefes alanlarını,

• Ya da ebeveyninle aranda geçen, tıpkı yukarıdaki gibi bir yüzleşme hikâyesini anlatmak istersen...

Bu e-postayı yanıtlayarak veya yorum yaparak bana yazabilirsin.

Konuk yazar/konuk ses olarak senin deneyimini de insanlarla buluşturalım. Henüz küçüğüz ama rakamlara takılmıyoruz. 14 Ağustos itibariyle 102 üyemiz var.

Yalnız olmadığımızı hissetmek ve hikâyelerimizle birbirimize omuz vermek için buradayız…

Çünkü biliyoruz: Paylaştıkça hafifleyecek, yaşamı birlikte kutlamaya devam edeceğiz.

Bunun için yaşamalıyız. Bu sebeple “yaşasın” demeliyiz.

Ancak “Lazım olur” diyerek kayınvalidem itirazlarda bulundu. “Atılır mı o? Kaç yıllık eşya” gibi ifadeler de kullandı. Biz tatlı tatlı çok eskiyen ve kullanışsız olan eşyaların bazılarını çöpe, bazılarını giysi kumbarasına, bazılarını da ihtiyacı olanlara bıraktık.

Eski Bir Yoğurt Kabında Varoluş Direnişi

Biriktirmek onlara neden iyi hissettiriyor?

Yaşlandıkça insanın kontrol edebildiği alan daralıyor. Sağlıkları zayıflıyor, arkadaşları vefat ediyor, emekli olup toplumsal rollerden elini ayağını çekiyor. Hayat onlardan sürekli bir şeyleri “geri alırken”, onlar evdeki o eski eşyaları bırakamıyor. Benim annem de yoğurt kapları, mutfak eşyaları biriktiriyordu bir zamanlar… Veya o yıpranmış kazağa tutunarak hayata karşı bir “direniş” gösteriyorlar. Eşya, onların varoluş kanıtı sanki.

“Bunu atmamalıyım, filanca almıştı. Bunu atarsam, o anıyı, hatta kendimi çöpe atmış gibi olurum.”

Neden iyi hissediyorlar biliyor musun? Çünkü o eşya yığını onlara sahte bir güvenlik ve “Ben hala buradayım, hala bir şeylere sahibim” hissi veriyor. O hisse tutunuyorlar.

Dışarıdan baktığımızda anlamasak da bir duygunun, bir ihtiyacın yerine geçiyor o eşyalar.

Görünmeyen Yükler: İstatistikler ve OKB

Araştırmalar biriktirme eğiliminin genç yaşlarda başladığını ama kontrol kaybının arttığı 50-55 yaşından sonra 3 katına çıktığını gösteriyor. Psikolojide Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) çatısı altında değerlendirilen bu durum, aslında kayıplara karşı çaresizce geliştirilmiş bir tutunma refleksi. Yaşam azaldıkça, eşya çoğalıyor...

Çöp evlerde yaşayanlar da hoarding bozukluğu yaşıyor (yani istifçi hastalığı).

Zaman zaman kendimi onları yargılarken buldum.

“Ben kimim ki yaşlılarımızı yargılayayım?” Diye düşünürken de şimdi yargılamanın aslında öfkeden kaynaklandığını, yaşanamayan duygular, eksik kalan başka şeyler veya acının farklı bir versiyonu olduğunu görüyorum.

Sandviç Nesil Aynası

Ben de tarayıcı sekmelerinde, okunmayacak kitap yığınlarında aynı şeyi yapıyorum. Bir sürü gereksiz şey var kafamda, masamda… Bu biriktirme neyin kontrol ihtiyacı olabilir ki?

Biz sandviç nesil olarak yaşlılara hep “sorunlu” veya “yönetilmesi gereken bir proje” gibi bakıyoruz.

Oysa ben de dijitalde asla okumayacağım kitapları, izlemeyeceğim videoları biriktiriyordum. Neden?

Çünkü zamanın sınırsız olduğuna inanmak istiyordum.

Onlar neden biriktiriyor?

Aynı sebepten. Kendi “sonluluğumuzla” yüzleşmekten kaçıyoruz. Bu duygunun sağladığı kontrolsüzlük hissiyle ancak böyle başa çıkabiliyoruz.

Biz o eve girip her şeyi “operasyonel bir temizlik projesi” gibi çöp poşetlerine doldururken, aslında onların ruhunda yaralar açıyoruz. Onların anılarına bir “çöp” muamelesi yapıyoruz.

Operasyonel Temizlik Değil, Şefkatli Davranış

“Boşver atalım” dedirtmenin sırrı mantık değil, şefkattir. Onlara “Buna ihtiyacın yok, 10 yıldır giymedin” dersen savunmaya geçip kendilerini kötü hissederler.

Çünkü mantığa değil, duyguya hitap etmek gerekir.

Davranışsal terapi niteliğinde bir evlat yaklaşımı gerekiyor:

Eşyayı alıp, “Bu kazağın hikayesi ne? Bunu ne zaman almıştın?” diye sormak. O anıyı ona anlattırıp, anının o eşyada değil, zihninde yaşadığını ona hissettirmek... Eşyanın içindeki o duygusal yükü boşaltmasına izin verdiğinde, o eşya tekrar sıradan bir kazağa dönüşüyor ve vedalaşmak kolaylaşıyor.

Yaşasın Dinlemek, Anlamak ve Eşlik Etmek

Bu mesele operasyonel bir çöp meselesi değil.

Oturup eşyaların hikayesini dinleyerek çözülmeli.

Ebeveynlerimiz anılarının dinlenmesine, eşyalarından daha çok değer verildiğini görmeye açlar sanki.

Onlara eşlik edelim, anılarını dinleyelim ki, eşyalarla farklı ve olağan bir bağ kursunlar…

Yaşasın dinlemek… Yaşasın biraz olsun anlamaya çalışmak… Yaşasın eşlik etmek, her ne kadar zor olursa olsun!

Benim ve senin gibi sandviç nesil olan varsa, hem çocukları hem de bakıma muhtaç ebeveynleri olan insanlar… Bu yaşasın yazısını onlarla paylaşabilirsen sevinirim.

Paylaş

Demans bir annenin oğlu, demans olur mu? Ben de böyle mi olacağım?

Bu biraz bencilce bir soru olsa da hepimiz öyle düşünmüyor muyuz?

Olasılık dahilinde başımıza ne geleceğini ya kendi yakınlarımızdan ya da çevremizden idrak etmeye çalışıyoruz, olumsuz her senaryo için…

Geleceği belirleyen başka bir faktör daha var: Pişmanlık. Pişman olmamak için davranıyoruz. Hata yapmamak için.

Ben de pişman olmayacağım şekilde yaşamak istiyorum. Ancak, “pişman” kelimesi Farsça peşiman sözcüğünden geliyor. Kökü itibariyle “peş”, arka, arka taraf, sonra demek. Peş peşe derler ya. Yani etimolojik olarak pişmanlık; “geriye dönüp bakmak, sonradan düşünmek/hissetmek” anlamına geliyor. Geriye bakıp üzüldüğümüz, hata ettiğimiz şeyler olduğunu görünce de pişmanlık yaşamımş oluyoruz.

Geriye bakacak bir hafızamız olmazsa peki ne olacak? Annem ve benim aramdaki bazı şahsi konuları annem hatırlamıyor mesela.

Ben konuşmak istesem bile tam bir bağlantı kuramıyoruz. “Ya anne keşke şunu şöyle yapsaydık…” veya “keşke bana şu konu hakkında bir uyarıda bulunsaydın… Veya seni dinleseydim… Bunun yanında, seninle biraz daha anı biriktirseydik… Keşke seninle daha çok fotoğraf çektirseydik…”

Bize bugüne kadar pişmanlığın hep bir “ceza” ve “yanlış“ olduğu öğretildi, hala da öğretiliyor.

“Pişman değilim hiçbir yaptığım şeyden” veya “Hiç pişman olmam” diye gurur abidesi gibi gezen insanlar vardır çevrenizde… Oysa kelimenin doğasında geçmişe dönüp bir şeyi fark etmek var. Pişmanlığı omuzlarımızda hissedilen bir suçluluk yükü, bir vicdan kırbacı olmaktan çıkarmamız gerekiyor. “Şu anki beni ve ilişkimi anlamam için pişmanlık hissim bana ne söylüyor?” diyerek bakarsak ondan çok şey öğrenebiliriz.

Geçmişe dair duyduğum bu pişmanlık, bugünkü çaresizliğimle birleşince omuzlarıma ağır bir suçluluk, bir vicdan azabı olarak çöküyor.

Oysa biliyorum; annemdeki demansın sebebi ben değilim. Beynindeki plakları ben yaratmadım.

Peki neden bu kadar ağır bir yük hissediyorum?

Çünkü biz, modern hayatın beyaz yakalıları olarak (sadece yakalılar değil, çoğu insan bunu hissediyordur) her şeyi çözmeye, yönetmeye ve bir amaca, faydaya bağlamaya alıştık. İş hayatında her krizi ustalıkla çözmeye, her tabloyu denkleştirmeye programlanmış zihinlerimiz, karşısında çözülemeyen, düzeltilemeyen, sadece şefkatle şahit olunması gereken bir gerçek durduğunda hata veriyor. Çözemediğimiz için kendimizi “yetersiz” ve dolayısıyla “suçlu” hissediyoruz.

“Neden Onunla Daha İyi Vakit Geçiremiyorum?”

Çoğumuz “Keşke daha çok vakit geçirsem” diyoruz mesela yaşlılarımızla… Ama yanına gidince 10 dakika sonra sıkılır, daralır, telefonumuza sarılır veya “İlacını içtin mi?” diyerek konuyu hemen o güvenli, operasyonel bakıma çekeriz.

Neden?

Çünkü fiziksel olarak orada olan ama zihinsel olarak yavaş yavaş giden birine eşlik etmek, oldukça zor. “Hayatta olan birinin yasını tutmak” gibi…

Dahası ve asıl yüzleşilmesi gereken sebep şu; onunla geçirdiğim birçk hakiki an, bana kendi ölümlülüğümü, kendi çaresizliğimi ve “ben de böyle olursam” korkusunu tüm çıplaklığıyla hatırlatıyor. Zihnimiz bizi bu acı aynadan korumak için “kaç, meşgul ol, işleri hallet ama orada kalma“ diyor adeta.

Onunla vakit geçirmekte zorlanmamın sebebi sevgisizlik değil; bu çaresizlik hissine, o aynaya bakmaya katlanmanın dayanılmaz bir zihinsel yük olması…

Pişmanlık, annemi kurtaramadığım gerçeğini değiştirmiyor. Ama bana, onun kalan zamanında bir ‘bakım yöneticisi’ olmak yerine, nasıl sadece bir ‘eşlikçi’ olabileceğimi öğretiyor.

Belki mükemmel vakit geçiremeyeceğiz. Belki yine daralacağız. Ama artık bunun nedenini biliyoruz. Nedenleri de kenara bırakalım.

Bizi büyütenlerin hastalığını yönetmeye çalışmayı bırakalım.

Sadece yanlarında oturalım, bir çay içelim, sessizliği paylaşalım.

Pişmanlığı bir veri olarak ele alıp yaşamda küçücük bir şölen yaratmaya çalışalım.

Küçük bir adımla belki onların hayatına dokunalım.

Bizi büyütenler yaşasın diye...

Meraklısına Not: Pişmanlığı bir vicdan azabı olmaktan çıkarıp, hayatı anlamlandırmak için nasıl güçlü bir araca dönüştürebileceğimiz üzerine derinleşmek istersen, Daniel Pink’in çalışmalarına ve kitaplarına göz atmanı tavsiye ederim.

Benim ve senin gibi sandviç nesil olan varsa, hem çocukları hem de bakıma muhtaç ebeveynleri olan insanlar… Bu yaşasın yazısını onlarla paylaşabilirsen sevinirim.

Yaşasın'i paylaş

Benzer konuda eklemek istediğin, söylemek istediğin paylaşmak istediğin varsa:

Yorum bırakın

Bize bağıran duygu ise şudur: “Benden geçti artık.” Zihin paslandıkça dış dünyayı suçlama, kendine düşman veya günah keçisi arama eğilimi artar. Kafalar yavaş yavaş yaşlanır, içeriye kapanır insan…

Ama öte tarafta bazı yaşlılar vardır ki...

Zehir gibidirler. Bakışları canlı canlıdır. Sizinle ilgilenirler, hayattaki yeni şeyleri merak ederler. Dış dünyayla, geçmişin hisleriyle değil; sizinle ve şimdiki zamanla hakiki bir bağ kurarlar. Kendileriyle barışık, öğrenmeye iştahlıdırlar.

İşte bilim buna “SuperAger” (Süper Yaşlı) diyor. Yani sağlıklı yaşlananlar.

Peki ne oluyor da bir beyin “benden geçti” deyip köşesine çekilirken, diğeri zıpkın gibi kalmayı başarıyor?

Genetik Dışında O Rahatsız Edici His: “Offf”

Çoğu insan bunun tamamen genetik bir mesele olduğunu sanıyor. Evet, biyolojik ve nöronal boyutları var. Ancak, araştırmalar bize bambaşka ve bir o kadar da rahatsız edici bir gerçek sunuyor: Zihinsel Sürtünme/Zorlanma.

Harvard Üniversitesi’nden Dr. Lisa Feldman Barrett ve nörobilimcilerin üzerinde durduğu çok kritik bir teori var. Çoğumuz yaşlandığımızda beynimizi korumak için ne yapıyoruz? Bulmaca çözüyoruz, rutin gazete okuyoruz, televizyondaki bilgi yarışmalarını izliyoruz. Bunun yeterli olmadığını yazmıştım:

Oysa bilim diyor ki; konforlu, tatlı, rahat zihinsel egzersizler beynin o genç kalan tabakasını (Anterior Midcingulate Cortex) korumaya YETMİYOR.

Bir beynin biyolojik olarak genç kalabilmesi için “offf iğrenç” denen o hissi yaşaması gerekiyor. Buna ingilizcede “yuck” deniliyor.

Nedir bu “Yuck”? Bir şeyi öğrenirken, zorlanırken, beyninizin adeta yandığını hissettiğiniz o anki zihinsel ve fiziksel konfor kaybı, o tatlı olmayan iğrenç zorlanma hissi. Yeni ve karmaşık bir dil öğrenmeye çalışırken yaşadığınız o zihinsel çaresizlik, zor bir müzik enstrümanının tuşlarına basarken elinizin ayağınızın birbirine dolanması veya hiç bilmediğiniz karmaşık bir konunun kursuna kaydolmak...

Felsefe kitaplarında 10. sayfa sendromu vardır mesela, bazılarında ise 2. sayfa…

İşte beyin, tam da o “Uğraşamayacağım şimdi bununla!” dediğimiz rahatsızlık anında yeni nöronal yollar inşa ediyor. Zihni zorlamadığımız, konfor alanından çıkarmadığımız her an beyin dokusu metabolik olarak büzüşüyor ve küçülüyor.

Yani süper yaşlılık, bulmaca çözmek değil; zihnini bilerek ve isteyerek o “offf iğrenç” hissine, o zihinsel terlemeye maruz bırakmaktır.

İnadına yaşamaktır!

Geç Kalmışlık Hissi ve Teknoloji Çağında Bakım

Bir pişmanlık saplanıyor göğsüme.

Keşke bunu daha önce bilseydim... Keşke annem ve babam henüz o kabuğun içine tam çekilmeden, zihinleri o “benden geçti” tuzağına düşmeden önce bu mekanizmayı kavrayabilseydim. Onlarla sadece “Nasılsın, ilacını içtin mi?” sığlığında değil; onların zihnini zorlayacak, onları o zihinsel sürtünmeye sokacak daha derin, belki onları kışkırtacak iletişimler kurabilseydim.

Şimdi sanki geç kalmış gibi hissediyorum. Hep bir şeyler eksik kalmış, tren kaçmış gibi...

Ama yine de pes etmeyeceğim, deneyeceğim. Çünkü günümüzde sadece zihinsel çaba değil, bize yardım edebilecek inanılmaz yeni araçlar da var.

Geçenlerde Scripps Research’ün çalışmalarını ve yapay zeka alanındaki yeni gelişmeleri okurken heyecanlandım. Artık tıp dünyasında Agentic AI (Ajan Yapay Zeka) dediğimiz, yaşlı bakımını sadece pasif bir izleme olmaktan çıkarıp, onların bilişsel durumlarını takip eden, yalnızlıklarını kıran, günlük rutinlerinde bağımsızlıklarını korumalarını sağlayan akıllı sistemler konuşuluyor (Sensi.AI gibi uygulamalar bunu hayatımıza sokmaya başladı bile). Ya da akademide uygulanan Individual Cognitive Stimulation Therapy (iCST) gibi yöntemlerle evde kendi başımıza bile anne-babamızın zihnini canlı tutabilecek egzersiz modelleri mevcut.

Teknoloji ve bilim bize yollar sunuyor. Ancak o yola girmek için ilk adımı atacak olan yine biziz. Bunun için de çalışmalarımız var…

Bu Hafta Kendimize ve Onlara Soracağımız Soru

Önümüzdeki günlerde annenle, babanla veya hayatındaki bir büyüğünle yan yana geldiğinde bir şeyleri onun yerine kolaylaştırmak yerine şunu düşünün:

“Onu korumak adına her işini halledip konfor alanına mı hapsediyorum, yoksa zihnini canlı tutacak o ‘zorlayıcı’ ve ‘merak uyandırıcı’ sürtünmeyi yaşamasına izin mi veriyorum?”

Ve kendin için sor: En son ne zaman beynine o rahatsız edici hissi yaşattın?

Aşağıya bu sayıda faydalandığım ve zihninizi açacak harika kaynakları bırakıyorum.

Bir sonraki sayıda görüşmek üzere.

Lütfen sen de kendi hikayeni paylaş. Üzerine konuşalım.

Yaşasın!

Bu Sayının Arkasındaki Bilim & Derinleşme Notları

• Zihinsel Diskonfor ve Süper Yaşlılık (”Yuck” Hissi): Harvard araştırmalarının ve Dr. Lisa Feldman Barrett’ın “Süper yaşlılar zorlukların üzerine hevesle gider” teorisinin detayları için: ➔ Psychology Today - SuperAgers Pursue Challenges With Gusto

• Genetik Piyangonun Ötesi (”Welderly” Projesi): Genetiğinde hiçbir mucize olmamasına rağmen 80+ yaş üstü kronik hastalıksız yaşayanların incelendiği Scripps Araştırma Enstitüsü çalışması: ➔ Scripps Research - Welderly Study

• Evde Bilişsel Egzersiz Kılavuzu: Demans ilerlemesini yavaşlatmak ve zihinsel uyarım sağlamak için hazırlanan Bireysel Bilişsel Stimülasyon Terapisi (iCST) kaynağı: ➔ Making a Difference 3 - Lauren Yates, Martin Orrell, Phuong Leung

• Yapay Zeka ve Yaşlı Bakımı (Agentic AI): Ajan yapay zeka sistemlerinin yaşlıların zihinsel ve fiziksel otonomilerini nasıl koruduğuna dair akademik makale: ➔ Redefining Elderly Care with Agentic AI (arXiv:2507.14912)

Son not: Northwestern Üniversitesinde superaged insanları araştıran bir merkez var. Orada çok hoşuma giden Sel Hanımın fotoğrafını da eklemek istiyorum.

Buradan detaylı bilgi de alabilirsiniz.

Babam şimdi çok iyi (79 yaşında). Ama o an, o odanın içindeyken zaman farklı akıyordu. Hastane odaları böyledir; hayatın dışarıda akıp gittiği, içeride ise her şeyin ilaç saatlerine, tahlillere ve doktor vizitlerine bağlandığı soğuk, medikal alanlar... Orada artık “evlat” değilsindir, yatan da “baba” olmaktan çıkar; biriniz “refakatçi”, diğeriniz “hasta” olursunuz. O operasyonel çarkın içinde insan, karşısındakini sadece çözülmesi gereken bir “bakım projesi” olarak görmeye başlasa da boşluklarda hayatı sorgular, uzaklaşır ve geri gelir gerçekliğe.

Derken babam dünya kupası maçının tekrarını izlerken ve ben çalışırken tesadüfen bir şarkı düştü önüme. Orson Welles’in yılların yorgunluğunu, hüznünü ve bilgeliğini taşıyan tok sesi sessizliği böldü:

“When we are young, age has no meaning...” (Gençken yaşın hiçbir anlamı yok, üzerine ikinci kez düşünmeyiz bile...)

Ben bu şarkıyı bilmiyordum. Babama da dinlettim.

Hiçbir şey söylemedik. O şarkı çalarken, odanın içinde ikimiz de sessizce ağlamaya başladık.

Bazen hayattaki en gerçek, en derin konuşmalar hiç kelime edilmeden, o sessiz gözyaşlarında yapılır.

Benim gözyaşlarımda ne olduğunu biliyordum. Orada, hayatımın, bitmeyen koşturmacalarımın ortasında hissettiğim o devasa korku vardı: “Baba, seni kaybetmekten korkuyorum. Gözümün önünde eksilmenden, bir gün aynada senin gibi görünmekten korkuyorum.” Ama bunları ona söyleyemedim.

Peki ya onun gözyaşları? Şarkı devam ediyordu ve Orson Welles adeta onun adına konuşuyordu:

“I know what it is to be young, but you... you don’t know what it is to be old.” (Ben genç olmanın ne demek olduğunu biliyorum, ama sen yaşlı olmanın ne demek olduğunu bilmiyorsun.)

İşte o an, yatakta sessizce ağlamış ve gözyaşlarını göstermek istemeyen babamın yüzüne bakarken bir şey dank etti: Biz yaşlıları gerçekten hiç anlamıyoruz.

Anlamıyoruz, çünkü onlara sadece “yaşlı” deyip geçiyoruz. Onları sadece şu anki kırışıklıklarıyla, yavaşlayan adımlarıyla, unutkanlıklarıyla yargılıyoruz.

Oysa o adam... O yatakta yatan, benim için sadece “babam” ya da “korunması gereken bir yaşlı” olan o adam, bir zamanlar tıpkı benim gibi gençti. Hayalleri vardı. Hatalar yapmıştı, koşturmuştu, kalbi hızla çarpmıştı ve o zamanlar yaşlılığın ne demek olduğuna dair hiçbir fikri yoktu.

O sessizce ağlarken içinde kim bilir ne pişmanlıklar, söyleyemediği ne “keşke”ler vardı. “Gücüm çekiliyor, eski ben değilim, sana yük mü oluyorum?” hüznü belki de boğazında düğümlenmişti.

Biz sandviç nesil olarak, sadece onlara bakmakla, ilaçlarını takip etmekle “iyi evlat” olduğumuzu sanıyoruz. Oysa onları anlamak; onların geçmişteki o deli dolu gençliklerini, bugünkü kırılganlıklarını ve içlerinde kalanları gerçekten görmekle başlıyor.

Orson Welles, o muazzam şarkının sonunda hayatın tüm bu hüznüne ve eksilen zamana karşı çok basit bir teklifle geliyor:

“So my friend let’s make music together / I’ll play the old while you sing me the new.” (Dostum, hadi birlikte müzik yapalım / Sen bana yeniyi söylerken, ben eskiyi çalayım.)

Bizim o hastane odasındaki sessiz gözyaşlarımız, aslında birbirimize söyleyemediğimiz her şeyin müziğiydi.

Senden tek bir ricam var. Bugün onu ara, ya da yanına git; eğer hayattaysa. O görünmez duvarı yık. Ona sadece ilacını içip içmediğini sorma. Yaşlılığını yüzüne vurmadan, ona gençliğini sor, duygusunu sor…

Söyleyemediğin ne varsa, içinde ne heves kaldıysa dök yavaşça.

“Zaman alıp götürüyor, hikaye hep böyle anlatılır. Yazın ardından kış gelir. Ama günün sonunda geriye sadece birlikte yaptığımız müzik, kahkahalar ve o paylaşılan sessiz gözyaşları kalır.”

Yaşamı, vakit varken kutlamak istiyorsan, “gel”. Senin gibi arkadaşlarınla paylaşırsan bu yazıyı sevinirim:

Paylaş

Bizi büyütenler “yaşasın” desinler diye…

Ve son bir not; yaşasın sana ayda bir defa sana mektupla gerçekten posta kutuna gelse, ister misin?

İstersen buradan bekleme listesine kayıt ol:

Mektup Aboneliği

“Bakımevi bizim kültürümüze ters” diye düşünebilirsin ama öyle yerler var ki dünyada… Neden bizde yok? diye hayıflatır insanı.

Mevzu bakım değil.

Bakın mesela ABD’de şöyle dernekler var. Birlikte yaşam için yapılar ve sistemler var…

Birlikte yaşayabilecek ortam ve alanları bulmak, vesileleri yaratmak… Ruh hali oluşturabilmek önemli olan, değerli olan…

Mesleğim gereği topluluk kuruyoruz; pazarlama liderliği yapıyoruz. Dünyadaki birçok topluluklara bakarken ileri yaş topluluklarını gördüm. Çok farklı modeller olsa da dünya değişiyor; ihtiyaçlar da gelişiyor insanlıkla.

Hem güzel yaşamaları önemli ama ondan da önemlisi onlarla doğru şekilde iki yönlü iletişim kuracak mekanizmalar lazım.

Yaşlı onlar, değişmez demeden.

Bilim bile yaşlanma hakkında yanıldığını anladı. Northwestern Üniversitesi’nde süper yaşlıların beyinlerini inceleyen Dr. Sandra Weintraub, beynin o yaşlanmayan motivasyon ve duygu merkezinin sırrını çözdü: Sır, konfor alanından çıkıp yeni bir şeyler öğrenmekte ve kurulan hakiki sosyal ilişkilerde gizli. Onlar değişebilir, beynin esneklik (resilience) yeteneği tam da bu isyanı bekliyor.

Bir yandan da “çocuklar anlamaz, onlar daha genç” denmemesi lazım tabi.

Burada olmamızın sebibi bu.

Bir araya gelen insanlar veya kelimeler değil, benzer duygular ve paylaşım. Topluluk zaten böyle bir şey.

Biz bakımevi, huzurevi ve tıbbi destek sağlayan hizmetlere baktık.

Belki de Istanbul’da birçok yeri ziyaret ettik.

Bir tane websitesini örnek olarak koydum…

Hepsi müşteri karşılama, konuşma, anlama ve iletişim kurma anlamında sınıfta kaldı. En duayen insanlar bile çok lafta kaldılar. Mekanları görünce insanın içi ürperir.

“Senin standartların yüksek, burası Türkiye, ortalama gelir, enflasyon belli” diye düşünüyorsan, bahsettiğim ufak tefek maliyeti olmayan konular.

Biz Türkler güzel binalar yapıyoruz mesela. Genelde çoğu çirkin veya planlanmamış ama olsun, yetkinliğimiz kalite olarak da arttı. Bir şekilde ileride bina ve tesis olarak iyi yerler yapılacaktır. Bu sorun bir şekilde hallolur. Hijyen sorunu da hallolur.

Ama içine doğru insanları koymak ve sistemi iyileştirecek şekilde ilerletmek neredeyse mümkün değilmiş gibi geliyor. Hassasiyetle, işini severek yapan, karşısındakini dinleyen, anlayan, hizmet etmeyi bilen, şiddetsiz iletişim kurabilecek ve ilişki geliştirebilecek iyi insanlarla kaliteli bir hizmeti makul fiyatlara vermek neredeyse imkansız.

Öfke duymadan yaşlılarımızı sakince dinleyecek ve onları anlayacak insan sayısı da azdır…

Ülkenin maddi-manevi koşulları buna elverişli değil gibi görünüyor.

Peki bu “ruhu” senin benim gibi insanların yardımıyla, desteğiyle hayata geçirmek mümkün mü?

Bir idealizm değil bahsettiğim. Gerçekten birlikte çalışarak, hem kendi geleceğimiz hem de sevdiklerimizin yaşlılığı süper geçsin diye doğru alan açamaz mıyız?

Öğrenebilecekleri, onlarla doğru iletişime geçebilecek, kendilerini daha iyi tanıyabilecekleri şekilde, sadece operasyonel değil, manevi (dini demiyorum) anlamda da tatmin olabileceğimiz bir mekanizma, sistem…

İletişimi sadece 'İlacını içtin mi, yemeğini yedin mi?' sığlığından çıkarıp ; onların otonomilerini ellerinden almadan bocalayabilecekleri, öğrenebilecekleri bir alan gibi…

Ben bildiğim şekilde bunu yapmaya başladım. Yazarak, tartışarak ve anlatarak.

Sen ne yapabilirsin?

Varsa bir hikayen veya bu alanda bir derdin yazabilirsin…

Küçük Bir Selam: Biz; kariyer koşturmacası ile ebeveynlerinin eksilen zamanı arasında sıkışan sandviç neslin dert ortağıyız. Bakımın soğuk bilgisine değil, eşlik etmenin o hakiki duygusuna inanıyoruz. Eğer bu mektubun bir dostuna nefes aldıracağını düşünüyorsan, ona da iletebilirsin.

Paylaşmak da bir nevi küçük şölen değil mi?

Yaşamanın tanımı senin için ne ise onu biraz daha anlayıp kendine daha iyi bakmak aslında vicdan azabını değiştirir. Bunun için ya kendi içinde ya da kendi dışında bir şekilde harekete geçmek gerekiyor.

Subscribe now

Ebeveyn Bakımında İki Büyük Güç: Süper Ego vs. Prefrontal Korteks

İçinden geçtiğimiz bu amansız süreçte şu soruyu sormak zorundayız: Vicdan azabı duymadan yaşlı büyütmek, onlara bakım vermek mümkün mü? Aslında ebeveynimiz gözümüzün önünde yaşlanırken, içimizdeki iki farklı “vicdan” mekanizması amansız bir mücadeleye giriyor:

1. Freud’un Süper Ego’su: “Yetişememe” Suçluluğu

Freudyen açıdan bakarsak, bizi büyütenler çocukluğumuzda süper egomuzu (üst benliğimizi) inşa eden ilk figürlerdir. Kuralları koyan, bizi koruyan onlardı. Şimdi roller tamamen değiştiğinde içimizdeki o çocuk sarsılabilir ve süper ego bize sürekli arkadan fısıldar: “Seni büyütene borcunu ödeyemiyorsun, yeterince aramıyorsan suçlusun.” Kant’ın bahsettiği o kaçamayacağımız “içsel mahkeme” tam olarak burasıdır. Yani vicdan; içinden bir yerlerden aklına getirmek veya konuyu bulmak aslında… Bu da kendinden geçerek deolabileceği gibi sorgulamakla, aramakla da gerçekleşir.

Kendinle hesaplaşırsın. Burada tercih veya alışkanlıkların devreye girer. Katı davranabilirsin veya daha nazik olabilirsin.

Annene/babana sadece mekanik, operasyonel bir bakıcı bulma meselesine indirgediğimizde o vicdan azabı asla geçmez; bence geçmemeli de. Çünkü konu bakım vermek ve çözüm bulmak değil fiziksel olarak.

Ama bir yandan da ne yaparsan yap “yetersizlik” hissi hep baki kalırmış gibi görünüyor; evet çünkü yaşamın bir parçası yaşlanmak. Belki de bunu kabullenebilmek aslında “yaşasın” ruh haline uygun, ne dersin?

2. Prefrontal Korteks ve Ayna Nöronlar: “Eşlik Etmenin” Biyolojisi

Diğer taraftan ise beynimizin rasyonel, empatik merkezi var. Ayna nöronlarımız sayesinde annemizin zayıflayan hafızasını, babamızın eksilen zamanını kendi içimizde bizzat hissedebiliriz. Nörolojik olarak empati kurmak, bir canlıya “bakım vermenin soğuk bilgisini” değil, “eşlik etmenin duygusunu” doğurur.

Ben de mi acaba onun gibi olacağım… Nasıl olacak bu iş… Onlar gibi olmasam olur mu? gibi fikirler de geçer insanın zihninden.

Ezber Bozan Gerçek: Yaşlı bakımında vicdan azabı korkusunu yenmenin tek yolu, süper egonun “görev ve suçluluk” ekseninden çıkıp, prefrontal korteksin ve ayna nöronların “ilişki ve eşlik etme” eksenine geçmektir.

Bunu yazmak kolay hayata geçirmek ise zordur. Başardıysan bunu, nasıl olduğunu anlamak isterim.

Leave a comment

Bu Korkunun Altında Ezilmeden Yürümek Mümkün mü?

Eğer yaşlı bakımına sadece çözülmesi gereken operasyonel, medikal bir problem olarak bakarsak, o vicdan azabı kaçınılmazdır. Çünkü bir insana mekanik bir robot gibi yaklaşmak iki tarafı da yalnızlaştırıyor. Bizler sadece operasyonel varlıklar değiliz, olmamalıyız…

Kendi yaşamımdan biliyorum; hayat mücadelesi içinde her parametreyi mükemmel yönetemezsiniz. Çok fazla parametre olabilir, hayatında birçok konuya aynı anda halletmen de gerekebilir…

Sun Yuan ve Peng Yu’nun gerçekleştirdiği bir enstelasyon var… 13 tane farklı yaşlı insanı (balmumu tabii) sarsıcı bir şekilde, çarpışan akülü sandalyelerdeki liderleri canlandırıyor (“Old People’s Home”). Siyasi bir meseleyi anlatsa da aslında ebeveyn bakımında düştüğümüz o “atalet, amaçsız döngü ve absürt mantık” sıkışmasını metaforik olarak da anlatıyor.

Onları sadece medikal parametrelere hapsedip otonomilerini ellerinden aldığımızda, aslında bu eserdeki gibi onları kendi absürt döngülerinde çarpışan, atalete gömülmüş figürlere dönüştürüyoruz.

Ben bunu ne kendim ne senin ne de kendi sevdiklerim için isterim.

Bu aslında insanın kendi yazgısıdır.

Kendi koltuk sevdası, ben bilirim yanılgısı hatta korkusunun esiri olma durumu sebebiyle bir yerlere sıkışır kalır…

Buradan çıkabilmektir aslolan.

Konumuza geri dönersek, bu duyguların altında ezilmeden yürümek, sadece ve sadece bakış açımızı değiştirmekle mümkün, bence.

Ama bu hem bizim hem de ebeveynlerimizin birlikte yapabileceği bir şey. Sen tek başına değiştirirsen bakışını, diğerlerine de bahsetmezsen, onları ikna etmez, onlara ilham olmaz veyahut motive etmezsen bu iş çok zor olur…

Bakım Vermeyi Bırakıp Sohbet Etmeye Başlamak

İletişimi “İlacını içtin mi?” çerçevesinden çıkarıp, hala orada olan o insanla hikayeleri, anıları, ortak geçmişi konuşarak yeni yollar görünür… Pişmanlıkları konuşmak, nazikçe sorgulama veya zihniyet değişikliği yapmalarını sağlamak… Bunu yapmak kolay değildir çünkü yaşlılar kendi dünyalarında daha katıdır; böyle düşünürüz. Birbirine benzer ve “döngüsel” muhabbette hareket edebilir…

Veya konular sığlaşır… İyi bir moderasyon ve oyunlaştırma ile konuları açmak, onların öğrenmesiyle birlikte kendin de bir şeyler öğrenebilirsin… Burada “stratejik” yaklaşım önemli olduğu kadar senin farkındalığın da önemli.

Özerkliklerini Ellerinden Alma

Onları korumak adına yapabildikleri şeyleri ellerinden almak aslında otonomilerini öldürür. Bırakın kendi hızlarında bocalasınlar, süper yaşlıların zihnini dinç tutan şey bu “bilişsel sürtünmedir”. Bırakın yeni bir şey denesinler, onları teşvik edin, görev edinmelerini sağlayın, bir işi veya sorumluluğu yüklensinler… İşe yaradıklarını hissetmeye devam etsinler…

Yaşamı Küçük Şölenlerle Kutla

Büyük partilerle değil; bir fincan kahvenin kokusuyla, hakiki bir muhabbetle, anlık bir tebessümle hayatın hala kutlamaya değer olduğunu hem kendimize hem onlara hatırlatarak yapmak da mümkün mesela. Birisine mektup veya kart yazmak; küçük adımlarla büyük değişimler elde ederken kutlama yaşamak pekala mümkün!

Cuma Sabahı Buluşalım

İşte ben de tam olarak bu sıkışmışlığın, her gün onlarca parametreyle boğuştuğumuz o ağır vicdan mahkemesinin ortasından konuşmak için Yaşasın‘ı kurdum. Bu 2023 yılından beri Esra (eşim ve ortağım) ile konuştuğumuz bir şeydi.

Hepimizin alışkanlıkları var. İyi ve kötü.

Eğer zihnine ve kendine biraz müsaade edersen, acı ve nahoşluğu biraz olsun anlayabiliyorsan, “yaşamaya” başlaman mümkün.

Bir yanda kariyer baskısı, diğer yanda çocukların geleceği ve tam ortada anne-babasının eksilen zamanı karşısında çaresiz ve yalnız kalan sandviç nesil dostlarıma bir nefes aldırmak niyetindeyim.

Biz burada bir şey pazarlamıyoruz, bir satış peşinde değiliz; bakımın soğuk bilgisine değil, gerçekten eşlik etmenin o hakiki duygusuna inanıyoruz.

Eğer sen de bu Cuma onca indirim ve satış mailinin arasından süzülüp gelen samimi, başkaldıran ve “yalnız değilsin” diyen bir ses duymak istersen; bültene gel.

Yaşasın’a Katıl 👇

O zamandan beri neler yapılabileceğine bakıp duruyorum. Aslında durmuyorum, gördüğünüz gibi; sağlıklı yaşlanmanın mümkünatına dair bir mailing bülteni başlatabildim sadece.

Henüz az sayıda üyemiz var ama burada amaç çoğalmak değil, bakış açısını değiştirmek.

Yaş çok fazla ilerlemeden önce demansı, seksi olmayan “yaşlanmayı” azaltabilir veya önleyebilir miyiz?

İşin genetik ve biyolojik tarafı var. Mesela Eric Topol’un paylaştığı veriler doğrudan bu konuyu değiştiriyor. Super Agers isimli kitapta bahsi geçen “Welderly” (Sağlıklı Yaşlılar) araştırmasında, 80’li yaşlarının sonuna gelmiş, hayatları boyunca hiç ciddi kronik hastalık geçirmemiş ve hiç ilaç kullanmayan 1400 kişi inceleniyor. Bu insanların tam genom haritası çıkarıldığında, uzun ve dinç yaşamı açıklayacak belirgin hiçbir genetik mucize saptanamıyor. Hatta birçoğunun anne-babası veya kardeşleri, kronik hastalıklar yüzünden onlardan 30-40 yıl önce hayatını kaybetmiş]. Yani mesele sadece genetik piyango değil; tamamen zihinsel/fiziksel esneklik ve yaşam pratikleri.

Bazı psikolog arkadaşlarla konuştuğumda zihni berrak, muhakemesi müthiş olan nice profesörlerin alzheimer veya demans olduğunu söylediler. Hatta Ahmet dedi ki “İşin genetik tarafı çok daha baskın, baksana koskoca felsefe profesörü bile engelleyememiş”. Ancak mesele burada zihnini çalıştırmak değil. Yeni, yepyeni şeyler öğrenmek, öğrenme iştahını çeşitlendirmek.

Neden? Çünkü biz bitki gibi yaşamak istememeliyiz. Aktif yaş almanın farklı yolları olduğunu bunu her daim deneyebileceğimizi biliyoruz. Zihinsel olarak otonomiyi koruyarak hayatın içinde aktif bir gusto sahibi olarak kalabilmek derdimiz.

Longevity moda bir konu ama yapılması gerekenler, alınması gereken ilaçlar, uyunması gereken saatler, egzersizler, takviyeler, beslenmeler vs en kolayı. Bunun zor tarafı zihinsel olan taraf. Hatta sadece zihinsel de değil, hatta bilişsel de değil, yoksa bulmaca bilmece ve sudoku çözenlerin hepsi uzun uzun yaşardı… Mesele hem sosyal etkileşimde olmak devamlı izolasyonda olmamak… Beynin konfor alanından çıkması. Derin ve hakiki muhabbetler etmek.

Ben de keşke annem ile daha çok derin hakiki muhabbet etseydim, onu motive edecek farklı yolları deneseydim…

Çünkü şimdi daha çok ilerledi ve gerçekliğe bazen ulaşamıyor… Çok daha önce onu “süper-yaşlı” yapabilmenin yolları olduğunu bilseydim çok daha fazla denerdim.

Neredeyse ergenliğimden beri 'muhalif bir çocuk' olarak onunla zıtlaştığım oluyordu. Şimdi fark ediyorum ki, ben onunla inatlaşıp tartışırken aslında farkında olmadan onun beynine o zihinsel sürtünmeyi (friction) sağlıyormuşum. Ne zaman ki onu 'korumak' adına elinden her işini azalltık (veya kendisi azalttı) her dediğine kafa sallayıp onu konfor alanına hapsettik; işte o zaman hücrelerin paslanması hızlandı gibime geliyor.

Nedense şöyle düşünüyorum: Beyindeki hücreler, proteinler, zararlı toksinler…Northwestern Üniversitesi’ndeki araştırma tam da bunu söylüyor işte. Bazı süper yaşlıların beyinlerinde Alzheimer plakları var ama beyin o hasarı kabul etmemiş! Biyolojik olarak isyan etmiş.

Yani arkadaşlar, mesele toksinler değil; zihnini o toksine teslim etmeme iradesi... Bunların hiçbir önemi yok. Zihnini teslim etme. Farkındalığını, bilincini geliştir. Ezbere tekrar etme. Aktif bir “başkaldırı” ruhuyla yaklaş hayata…

Beyinde ‘Von Economo’ denen, sadece sosyal ilişkilerle ve hakiki muhabbetle beslenen özel hücreler varmış. Yani bilim de onaylıyor: Köşene çekilip pasif bir yaşlılığı kabul etmediğinde, insanlarla derin bağlar kurup merakını diri tuttuğunda beynin biyolojik olarak yaşlanmayı reddediyor…

Bilimin bulduğu sonucu ben bulduğuma göre, sen de bulabilirsin.

Ama bunu yapmanın zorluğu sosyal yaşamda çok daha zor.

O yüzden buradayız…

Önümüzdeki hafta bunu düşünmeni rica edeceğim.

Annen/Baban veya ailendeki büyüğünü süper yaşlıya dönüştürmek için ne yapabiliriz?

Bu düşünceye inanıyor musun?

Bu yazdıklarım bir şey ifade eediyorsa ne yapabiliriz sence? Senin kendi özel cevabını merak ediyorum. Yani sen ne yapabilirsin?

Anneni, babanı süper yaşlıya dönüştürmek için bugünden itibaren onların elinden yapabildikleri hangi pürüzleri almayı bırakacaksın?

Ve daha da önemlisi... Sen yaşlandığında çocuklarının seni pışpışlayıp köşene itmesine izin verecek misin, yoksa o başkaldırı ruhunu şimdiden kuşanacak mısın?

Buraya sadece kuru bir yazı bırakmıyorum, merak edenler için bültenin arkasındaki bilimsel kaleleri de aşağıya ekliyorum:

• Genetik Piyangonun Çöküşü ve Sağlık Süresi: Yazıda bahsettiğim, 80 yaş üstü 1400 dinç insanın tam genom haritasının incelendiği o meşhur “Welderly” araştırmasını ve Dr. Eric Topol’un uzun ömür yerine “sağlıklı ömür” (healthspan) manifestosunu doğrudan kendi sesinden dinlemek isterseniz: ➔ Dr. Eric Topol Röportajı - How to Become a “Super Ager” (Amanpour & Company)

• Beynin Biyolojik İsyanı ve Sosyal Hücreler: Dr. Sandra Weintraub ve ekibinin, süper yaşlıların beyinlerindeki amiloid plaklarına rağmen hasar almayan o inatçı yapıyı (resilience), kalın kalan motivasyon merkezini ve muhabbetle beslenen nöronları keşfettiği Northwestern Üniversitesi’nin resmi araştırma programı: ➔ Northwestern Medicine - SuperAging Research Program

• Dr. Eric Topol’un Bilim Bülteni: Tıbbın ve teknolojinin insan ömrünü nasıl değiştirdiğine dair daha fazla okuma yapmak isterseniz, Eric Topol’un kendi bültenini de takibe alabilirsiniz: ➔ Ground Truths by Eric Topol (Substack)

Yaşasın Hakkında:
Yaşasın; yaşlı bakımının mekanik bilgisine değil, eşlik etmenin ve hayatı her şeye rağmen kutlamanın duygusuna odaklanan, yaşlı dostu bir topluluk hareketidir. 

Amacımız, yetişkin çocukların omuzlarındaki o "yetişememe" kaygısını alırken, ebeveynlerimizin merakını ve yaşama iştahını diri tutarak aktif birer "süper yaşlıya" dönüşmelerine katkı sağlamaktır.

Birine Omuz Ol:
Yoğun iş temposu ile ailesinin sorumlulukları arasında sıkışıp kalan, ebeveynine nasıl daha iyi eşlik edebileceğini dert edinen ve "bırakmıyorlar ki yaşayalım" diyen bir tanıdığın, bir iş arkadaşın varsa bu bülteni ona da iletebilirsin. Yalnız değiliz, paylaştıkça beraber çoğalacağız.

Share Yaşasın